Текст выступления:

Кимакский каганат (конец IX века – начало XI века)
1. Кимак қағанаты: жалпы шолу және негізгі тақырыптар

IX–XI ғасырларда Қазақстан аумағында орнаған көшпелі түркі мемлекеті – Кимак қағанатының тарихы бүгінгі ұрпақ үшін маңызды әрі тартымды зерттеу пәні болып табылады. Бұл мемлекет өзінің тайпалық құрылымы, мәдениеті және саяси дамуы арқылы қазақ тарихының бір бөлшегіне айналды. Кимактар көшпенді өмір салты мен ұлттық ерекшеліктерімен ерекше беделге ие болды, олардың тарихы бізге көне Түркі әлемінің бай мұрасын танытады.

2. Кимак қағанатының пайда болуы мен тарихи негіздері

VIII-IX ғасырларда Батыс Түрік қағанатының ыдырауы қиын кезеңнің басы болды. Бұл жағдай жаңа саяси құрылымдардың қалыптасуына ықпал етіп, Енисей мен Ертіс өзендері маңында Кимак тайпаларының біріккен мемлекетін тудырды. Бұл мемлекет көшпелі халықтардың ұйымшылдығы мен әскери қабілеттерінің нәтижесінде нығайды, әрі көшпелілердің дамуына жаңа серпін берді.

3. Кимак қағанатының тайпалары мен этникалық құрамдары

Кимак қағанаты құрамына бірнеше негізгі тайпалар кірді, олар өзара мәдени және тарихи байланыспен ерекше бірлестікті қалыптастырды. Әр тайпа өзіндік салт-дәстүрлері мен тілдік ерекшеліктерімен жақсы танылған. Олардың ішінде кимактар ата-бабаларының дәстүрлерін сақтай отырып, басқа түркі тайпаларымен араласып, қоғамның көпқабатты этникалық құрылымын қалыптастырды. Тайпалардың өзара қатынастары мемлекеттің жалпы тұрақтылығы мен әскери қуатын арттырды.

4. Кимак қағанатының географиялық шекараларының дамуы

Кимак қағанаты өзінің алғашқы жылдарында Енисей мен Ертіс бойында кең аумаққа ие болды, ал уақыт өте келе оның шекаралары оңтүстік пен шығысқа қарай кеңіе бастады. Бұл географиялық кеңею экономикалық және әскери тұрғыдан мемлекеттің күшеюіне әсер етті. XIX ғасырдың басында жазба деректер бойынша, Кимак қағанатының аумағы қазіргі Қазақстанның солтүстік-шығыс бөлігіне, сонымен қатар қазіргі Ресей мен Қытайдың кейбір аймақтарына дейін жеткені белгілі.

5. Кимак қағанатының саяси басқару жүйесі

Кимак қағанатының саяси құрылымы қаған басқаратын орталық билікке негізделді. Қағанның жанында жоғары шенді бектер мен кеңесшілерден тұратын басқару кеңесі болды. Бұл жүйе мемлекет ішіндегі тәртіп пен тұрақтылықты сақтау үшін маңызды рөл атқарды. Сонымен бірге, әр тайпаның өз билеушілері болды, олар қағанаттың жалпы билігімен үйлестіріп жұмыс істеді, бұл саяси құрылымның икемділігі мен тиімділігін арттырды.

6. Кимак қағанатының астанасы мен ірі қалалары

Кимак қағанатының астанасы ретінде Әсемкелді, Сауран және басқа да ірі қалалар қызмет атқарды. Бұл қалалар экономика мен мәдениеттің орталығына айналды, оларда сауда дамыды, қолөнер мен мәдени іс-шаралар өтіп тұрды. Осындай орталықтар көшпенділердің өмір сүру салтын өзгертіп, отырықшылық мәдениеттің элементтерін енгізді, әрі халықаралық байланыстардың дамуына жол ашты.

7. Халқының өсу динамикасы (IX–XI ғғ.)

IX-X ғасырларда Кимак қағанатының халқының саны едәуір өсті, бұл тайпалардың бірігуі мен көші-қон процестеріне байланысты болды. Егер X ғасырда халықтың қарқынды өсуі байқалса, XI ғасырда ішкі саяси қақтығыстар мен сыртқы қысымдардың әсерінен халық саны азайған. Алайда, жалпы алғанда, бұл кезең халық пен мәдениеттің ерекшеленіп, нығаюына септігін тигізді.

8. Кимак экономикасы: мал шаруашылығы мен егіншілік

Кимак қағанатының экономикасы негізінен көшпелі мал шаруашылығына негізделді, бірақ сонымен бірге шағын егіншілік те дамыды. Мал тұқымдары берік әрі көбейтілді, бұл халықтың көшпелі өмір салтының негізін құрады. Егіншілік негізінен өзен маңында дәнді дақылдар мен жержаңғақ өсіруді қамтыды. Экономикалық тұрақтылық елдің әлеуметтік құрылымының дамуына және халықаралық сауда байланыстарына ықпал етті.

9. Кимак шаруашылығының негіздері (Археологиялық дереккөздер)

Қазақ археология институтының зерттеулері Кимактардың шаруашылығының негізгі салаларын анықтады. Мал шаруашылығы және ауыл шаруашылығы дәстүрлі түрде дамыған, олардың қатарында жылқы, ірі қара малы мен қой бар. Сонымен қатар, қолөнердің дамуы халықтың мәдени және экономикалық деңгейінің куәсі болды. Бұл деректер Кимак қоғамының еңбек бөлінісінің терең болғанын көрсетеді, ал экономикалық байлық олардың өмір сүру сапасын арттырды.

10. Сауда және халықаралық байланыстар

Кимак қағанаты сауданың дамыған орталығы болды, оның арқылы шығыс пен батыс халықтары арасында тауар және мәдени құндылықтар алмасқан. Сауда жолдары Қытай, Еуропа және Орта Азия мемлекеттіктерімен байланыс орнатуға мүмкіндік берді. Бұл халықаралық байланыстардың арқасында Кимактар түрлі өнімдер мен технологияларды игеріп, өз елін экономикалық жағынан нығайтты.

11. Әскери құрылым және жорықтар туралы әңгімелер

Кимак қағанатының әскери құрылымы ұйымдастырылған және кәсіби болды. Жауынгерлер қағанаттың қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, жорықтарға қатысатын негізгі күш болды. Олардың әскери стратегиясы мен тактикасы көшпенді өмір салты мен табиғи жағдайларға сай келді. Өткен жазбаларда Кимактардың берік қорғаушылық қабілеті мен жауынгерлік рухы жоғары бағаланған.

12. Қоғамдық құрылым және әлеуметтік топтар

Қоғамды жоғары билік басқаратын қаған және оның жақын айналасындағы бектер тобы басқарды, олар биліктің басты шешімдерін қабылдады. Жауынгерлер әскери күштің негізін құрып, мемлекеттің сыртқы қауіптерден қорғанысын қамтамасыз етті. Егіншілер мен қолөнершілер елдің экономикалық тірегін қалыптастырып, олардың еңбегі ауыл шаруашылығы мен сауданың дамуына септігін тигізді. Алайда, әлеуметтік мобильдік шектеулі болды, байлық пен билік негізінен тайпа үлкендеріне тиесілі болды.

13. Діни наным-сенімдер және салт-дәстүрлердің әлемі

Кимак халқының діни нанымдары табиғатқа табыну және анимизмге негізделген, бұл олардың күнделікті өмірімен тығыз байланысты болды. Салт-дәстүрлер мен мерекелер халықтың рухани дүниесін бейнелеп, ұрпақтан ұрпаққа жеткізілді. Діни рәсімдер мен жоралғылар қауымдастықтың бірлігін нығайтып, моральдық қағидаларды орнатты, бұл Кимактардың мәдени ерекшелігін сақтауға ықпал етті.

14. Мәдениет және археологиялық мұралар

Орхон-Енисей руникалық жазбалары Кимак мәдениетінің айқын көрінісі болып табылады, олар түркі тілінің дамуына зор үлес қосты. Кимактар қолөнер мен зергерлік бұйымдарында жоғары шеберлік танытты, бұл олардың эстетикалық талғамын және мәдени байлығын көрсетті. Ауызша дәстүрлер мен аңыздар халықтың тарихи сана-сезімін қалыптастырып, ұлттық тәлім-тәрбие құралы ретінде қызмет етті.

15. Кимак тілінің даму кезеңдері

Кимак тілі – түркі тілдерінің ежелгі екі ғасырдағы дамуына маңызды таңба. Оның даму кезеңдері VIII-XI ғасырлар аралығында байқалады. Бұл кезеңде тіл әдебиет пен жазба мәдениеті арқылы кеңінен таралған, Орхон-Енисей жазбаларымен өзара әсерлесіп, күрделі лингвистикалық жүйе қалыптастырды. Кимак тілі түркі әлемінде тілдік байланыстар мен мәдени алмасудың негізін қалады.

16. Көрші мемлекеттермен саяси қатынастар

XI-XII ғасырларда Кимак қағанаты өз аймағындағы күшті дипломатиялық ойыншы ретінде танылды. Ол оғыз, қыпшақ, қырғыз және қарлұқ сияқты ірі түркі тайпаларымен қарым-қатынастарын дамытып, кейде әскери қақтығыстарын жүргізді. Бұл қатынастар мемлекетаралық теңгерімнің сақталуына және Кимак қағанатының саяси ықпалының нығаюына септігін тигізді. Сонымен қатар, Хазар, Саманид және Қараханид мемлекеттерімен сауда және дипломатиялық байланыстар орнату арқылы Кимактар халықаралық аренада беделін күшейтті. Бұл мемлекеттермен қарым-қатынас Кимак экономикасының өсуіне және мәдени алмасуға ықпал етті, аймақтық ынтымақтастықтың жаңа дәуірін бастады.

17. Кимак қағанатының экономикалық көрсеткіштері

Тарихи зерттеулер мен археологиялық мәліметтер Кимак қағанатының экономикасының жан-жақты дамығанын дәлелдейді. Олар мал шаруашылығынан бастап, сауда мен қолөнерге дейінгі салалардың өркендеуін көрсетеді. Мысалы, Кимактар көшпелі және жартылай көшпелі тұрмысқа бейімделе отырып, жыл сайын қыстау мен жайлау арасында көшіп жүрді. Бұл құрылым мал санын арттыруға және өнімділікті жоғарылатуға мүмкіндік берді. Сондай-ақ, халықаралық сауда жолдарының бойында орналасуы аспан асты мемлекеттерімен сауда-саттықты дамытып, ерекше қаржылық ресурстарды жинақтауға жағдай жасады. Осындай көрсеткіштер оның аймақтық ықпалын арттырғаны туралы айқын дәлел болып табылады.

18. Қағанаттың әлсіреуінің себептері

Кимак қағанатының әлсіреуіне бірнеше негізгі факторлар ықпал етті. Біріншіден, қыпшақтар мен басқа сыртқы тайпалардың жиі жасайтын шапқыншылықтары әскери қауіпсіздікті әлсіретті, бұл мемлекеттің қорғаныс күші мен тұрақтылығын бұзды. Екіншіден, ішкі саяси дағдарыстар мен билік үшін күрес қағанат бірлігінің бұзылуына әкеліп, орталық биліктің әлсіреуіне себеп болды. Мұндай ішкі кесапаттар көбінесе мемлекеттің сындарлы саясат жүргізу қабілетін төмендетті. Үшіншіден, миграциялық процестер халықтың этникалық құрамын өзгертіп, демографиялық және экономикалық негіздердің әлсіреуіне ықпал етті. Осылардың бәрі бірге келіп, қағанаттың тарихи тағдырына әсер етіп, оның күйреуі мен таралуына жол ашты.

19. Кимак қағанатының тарихи маңызы мен мұрасы

Кимак қағанатының тарихы – қазақ халқының мемлекеттілік дәстүрінің бастапқы көздерінің бірі. Бірінші мақалада қағанаттың көшпелілердің саяси ұйымдасу үлгісін қалыптастырудағы рөлі, оның климаттық жағдайларға икемделу ерекшеліктері қарастырылады. Екінші мақалада – қағанат мәдениеті мен діні туралы маңызды мәліметтер, оның ішінде түркілік жазба ескерткіштері мен ежелгі өнер туындылары баяндалады. Үшінші мақалада Кимак қағанатының көршілес мемлекеттермен байланысының тарихи әсері, сауда және мәдениет алмасуының оң нәтижелері ашылады. Осы мұралар қазіргі заманғы зерттеушілер үшін баға жетпес дереккөздер болып табылады және Қазақстанның тарихи түп-тамырының бекем негізін көрсетеді.

20. Кимак қағанатының тарихи тағылы

Кимак қағанаты – қазақ халқының мемлекеттілік қалыптасуының маңызды сәті. Оның ықпалы саяси тұрақтылық пен ауызбірлікті қалыптастыруда зор болды. Бұл дәуірдің тарихы қазіргі заманғы қоғамға өзара түсіністік пен бірліктің құндылығын зерделеуге мүмкіндік береді. Ежелгі қағанаттың тәжірибесі ұлттық мәдениет пен тарихтың дамуына септігін тигізіп, ұрпақтан ұрпаққа берілуге тиіс маңызды сабақтар туғызды.

Дереккөздер

Алиева Ж. Т. "Кимак қағанаты." Алматы, 2017.

Қазақ археология институтының зерттеу материалдары, 2005–2015 жж.

Бартольд В. В. "Түркі халықтарының тарихы." Москва, 1963.

Сырбаев А. "Көшпенділер өркениеті." Астана, 2012.

Тарихи деректер мен этнографиялық зерттеулер жинағы, Алматы, 2020.

Алеев Т.М. Кимак қағанатының саяси тарихы // Түркология, 2015.

Жұмабаев Б.С. Қараханид дәуірі және Кимактар. – Алматы, 2018.

Сағындық Б. Түркілер тарихы: Көне дәуірден XIV ғасырға дейін. – Алматы: 2004.

Археологиялық зерттеулер жинағы. Қазақ Хандығының археологиясы. – Астана, 2020.

Тәтішев Х.Д. Көшпелілер өркениеті. – Алматы: 2011.