Текст выступления:

Развитие городов. Искусство керамики (X–XIII века)
1. Ортағасырлық қалалар мен керамика өнерінің дамуы (X–XIII ғасырлар): негізгі тақырыптар

X–XIII ғасырлар қазақ даласында ерекше тарихи кезең ретінде есте қалды. Бұл уақытта қала өмірі айтарлықтай өркендеп, керамика өнері ерекше дамыды. Қалалар сауда, мәдени даму және қолөнердің маңызды орталығы болды, керамика бұйымдары күнделікті тіршіліктің ажырамас бөлігіне айналды.

2. Орта Азиядағы қалалардың тарихи рөлі

Орта ғасырларда Орта Азия мен қазіргі Қазақстанның қалалары сауда мен мәдениет ошақтарына айналды. Сол кезеңде Қытай, Иран және Араб елдерімен қарым-қатынас жақсарып, керамика өнері биік деңгейге көтерілді. Әртүрлі этникалық және діни топтардың ықпалы қалалардағы өмір мен өнердің алуандығын арттырды, бұл аймақтың мәдени байлығын толықтырды.

3. Қалалық экономиканың негізі: сауда мен өндіріс

Қалалар дамуының негізгі факторы – сауда мен өндіріс болды. Түрлі тауарлар мен қолөнер бұйымдары айырбасқа түсіп, керамика өндірісі белсенді түрде қолға алынды. Бұл кезеңде керамика өнері бұйымдардың сапасын жақсартып, олардың әртүрлілігі мен сұранысын арттырды. Экономика мен өнердің тоғысуы қала өмірінің негізін құрды.

4. Қалалардың әлеуметтік құрылымының дамуы

X–XIII ғасырларда қалаларда әлеуметтік құрылым күрделене бастады. Сән-салтанат ұстанған биліктен бастап, қолөнершілер мен саудагерлерге дейін әртүрлі құрылымдар қалыптасты. Бұл процесте керамика шеберлерінің рөлі артып, олардың қоғамдық мәртебесі ерекше көтерілді. Әлеуметтік өзгерістер экономикалық және мәдени прогрестің айқын көрінісі болды.

5. Керамика өндірісінің бастаулары мен өрлеуі

Керамика өндірісі Орта Азия қалаларында ертеден бастау алып, X–XIII ғасырларда қарқынды дамыды. Жергілікті материалдарды пайдаланып, шеберлер жоғары сапалы және көркем бұйымдар жасады. Бұндай дамуы көбінесе қала өміріндегі сұраныстың артуымен және шеберлік деңгейінің өсуімен байланысты болды, олар күнделікті тұрмыс пен сәндік мақсатта кеңінен пайдаланылды.

6. Керамика бұйымдарының күнделікті өмірдегі қолданылуы

Керамика бұйымдары күнделікті өмірде кеңінен қолданылды: тамақ сақтауда, су тасымалдауда, дастарқан жасауында және киім бөлмелерін безендіруде. Бұйымдардың әрқайсысы өзіне тән форма мен безендіруімен ерекшеленіп, кейбірі тек қана сәндік зат ретінде қоғамның мәртебесін көрсететін элементтерге айналды. Бұл өнімдер күнделікті тіршілікті жеңілдетумен қатар мәдени идентификацияның бір бөлігі болды.

7. Қалалар мен керамика бұйымдарының салыстырмалы сипаттамасы

Тараз, Отырар және Испиджаб қалаларында табылған керамика түрлері мен қолдану салалары әртүрлі. Бұл айырмашылықтар мәдени әртүрлілік пен қалалардың өзара ерекшелігін айқындайды. Мысалы, Таразда сәндік және діни мотивтер басым болса, Отырар мен Испиджабта қолданбалы тұрмыстық бұйымдардың көптігі байқалады. Қазақстан археологиялық есептері бұл ерекшеліктерді анық көркем суреттер мен үлгінің құрылымынан ашып көрсетеді.

8. Керамикадағы өрнектер мен ою-өрнектердің әртүрлілігі

Керамикалық бұйымдарда қолданылған өрнектер мен ою-өрнектер үлкен маңызға ие болды. Олар тұрмыстық заттарды ғана емес, сондай-ақ діни және мәдени символизмдерді де бейнеледі. Әртүрлі геометриялық, өсімдік және жануарлық мотивтер өнердің эстетикалық және рухани құндылықтарын арттырды. Бұл әртүрлілік аймақтың көпұлтты мәдени кеңістігін айқын көрсетеді.

9. Көп түсті шынылау және әрлеу технологиялары

Ақ, жасыл және көк түсті глазурь қолдану керамика бұйымдарының беріктігін арттырды және оларды су өткізбейтін етіп жасады. Мөлдір шыны қабат бұйымдарға жылтырлық пен сәндік тартымдылық берді. Көп қабатты шынылау технологиясы жаңа дизайндар жасауға мүмкіндік беріп, керамика өнерінің көркемдігін әрі жетілдірді. Бұл әдістер сауда нарығында бұйымдардың сұранысын арттырды.

10. Ислам мәдениетінің ықпалы және көркемдік жаңалықтар

Ислам мәдениетінің ықпалы керамика өнерінде айқын көрінді. Арабша каллиграфиялық жазулар бұйым бетінде рухани мәнге ие болды. Құран аяттары мен таңбалар бұйымдарға қорғаныш қасиеті мен мистикалық мән берді. Түркі, парсы және араб сәндік элементтері үйлесімі керамикаға жаңа көркемдік стиль сыйлады. Бұл жаңалықтар аймақтың мәдени дамуын көрсетіп, ислам әлемімен мәдени қатынастарды нығайтты.

11. Керамика өндірісінің өсу динамикасы (X–XIII ғғ.)

Керамика өндірісінің қарқынды өсуі қалалардың дамуы мен халық санының көбеюіне тікелей байланысты болды. Бұл көрсеткіш сауда мен мәдени өмірдің ұлғаюын бейнелейді. Қазақстан археологиялық есептеріне сәйкес, өндіріс тұрақты түрде артты, бұл экономикалық тұрақтылық пен технологиялық жаңалықтардың нәтижесі болып табылады.

12. Археологиялық қазбалардағы керамика үлгілері

Археологиялық зерттеулер барысында табылған керамика үлгілері – өткеннің бір бөлігі. Олар біздің ата-бабамыздың өмір салты, технологиялары және мәдени préféréнциялары туралы мол мағлұмат береді. Әртүрлі стильдегі және әрлеулері бар бұйымдар қала шеберлерінің жоғарғы кәсіби деңгейін көрсетеді, сондай-ақ, аймақтар арасындағы сауда байланысының танымалы кезеңін айқын суреттейді.

13. Керамика шеберлерінің әлеуметтік мәртебесі мен танымалдығы

Керамика шеберлері қоғамда ерекше орынға ие болды. Олар өздерінің шеберлігі мен өнерімен ғана емес, сондай-ақ әлеуметтік мәртебелерімен де ерекшеленді. Жақсы танылған шеберлер жоғары сыйақымен марапатталып, қаланың мәдени және экономикалық дамуына ықпал етті. Олардың шығармашылықтары халық арасында кеңінен танылды және бағаланды.

14. Керамика бұйымдарын жасау процесі: кезең-кезеңімен

Керамика жасау күрделі процесс болып, бірнеше кезеңнен тұрады: шикізатты таңдау және өңдеу, пішіндеу, кептіру, өрнектер мен бояуларды салу, глазурлеу және қуырылу. Археологиялық және тарихи дереккөздер бұл кезеңдердің жүйелілігін және шеберлердің жоғары кәсіби дағдысын дәлелдейді. Әрбір кезең өнер туындысының сапасын және көркемдігін анықтайды.

15. Керамика бұйымдарының алуан түрлері мен мақсаты

Керамика бұйымдары тұрмыстық, діни және сәндік мақсаттарға арналды. Әр қала мен аймақта оларды қолдану ерекшеліктері болды: ыдыстар, сусын құйғыштар, сәндік плиткалар және мүсіндік элементтер кең таралды. Керамика – бұл мәдениеттің айнасы, ол сол заманның өнері, тұрмысы мен идеологиясының көрінісі болып табылады.

16. Сауда жолдары және керамиканың халықаралық байланыстары

Ортағасырлық кезеңдегі сауда жолдары мәдени және экономикалық дамудың негізгі қозғаушы күштері болды. Осы жолдар арқылы тек бағалы тауарлар емес, сонымен қатар мәдениет, технология және өнер де таралды. Мысалы, Ұлы Жібек жолы Азия мен Еуропаны байланыстырып, Қазақстанның керамикалық өнерін Өзбекстаннан, Қытайдан, Парсы өлкелері мен Таяу Шығыс елдерінен келген тәсілдер мен идеялармен байытты. Сонымен қатар, қыш құмыралар, ыдыстар мен сәндік бұйымдар халықаралық нарықта үлкен сұранысқа ие болды. Осылайша, керамика өнері сауда жолдары арқылы тек материалдық емес, рухани мұрасын да кеңейтті, көптеген халықтар мен өркениеттер арасындағы мәдени байланыстардың негізін қалады.

17. Қалалық сәулет, қорғаныс және құрылыс материалдары ретіндегі керамика

Ортағасырлық қалаларда керамикалық материалдар тек қолданбалы өнер ғана емес, сонымен бірге құрылыс пен қорғаныс мақсатында да маңызды рөл атқарды. Моншалар мен мешіттер құрылыстарында қолданылған керамикалық тақтайшалар олардың беріктігімен қатар, сәндік мәнін арттырды. Қыш кірпіштердің түрлі-түсті және геометриялық өрнектері қала архитектурасының ерекше стилін қалыптастырды, бұл технологиялық және эстетикалық жетістіктердің көрінісі болды. Бұдан әрі, сәндік элементтер қоғамдық ғимараттардың қабырғаларын безендіріп, рухани атмосфераны күшейте отырып, халықтың мәдениетін айшықтады. Осы ерекшеліктер қала өмірінің функционалдық және көркемдік үйлесімділігін көрсетеді.

18. Керамика мұрасын сақтау және зерттеу мекемелері

Керамика өнерінің бай мұрасын зерттеу және сақтау – еліміздің мәдени мұрасының басты бағыттарының бірі. Мұражайлар мен зерттеу орталықтары ежелгі және ортағасырлық керамикалық бұйымдарды жинақтап, оларды сақтаумен қатар, атақты шеберлердің қолөнерін зерттейді. Олардың жұмысы тарихи дәуірлерді түсінуге, өңдеу технологияларының эволюциясын анықтауға мүмкіндік береді. Әсіресе, археологиялық қазбалардан табылған керамикалық заттар тек өз заманын ғана емес, сондай-ақ сол кезеңдегі қоғамның әлеуметтік жағдайы мен мәдени байланыстары туралы маңызды мәліметтер береді. Осы мекемелердің еңбегі тарих пен өнердің сабақтастығын сақтауда маңызды орын алады.

19. Ортағасырлық керамиканың ғылыми-таныстырмалық маңызы

Ортағасырлық керамика ғылыми тұрғыдан ерекше маңызға ие, себебі оның химиялық құрамын зерттегенде жергілікті шикізаттардың ерекшеліктері, өңдеу технологиялары жайлы маңызды деректер алынады. Қолөнершілердің жасаған бұйымдарынан олардың кәсіби шеберлігі мен технологиялық даму деңгейін байқауға болады. Бұл зерттеулер археология саласында қала тарихын, оның әлеуметтік-экономикалық жағдайы мен мәдени өзара байланыстарын нақтылау үшін құнды ақпарат көзі болып табылады. Сонымен бірге, ғылыми әдістер керамикалық бұйымдардың шыққан орнын анықтауға, технологиялық өзгерістер мен дамудың уақыт бойындағы бағыттарын бақылауға мүмкіндік береді. Нәтижесінде, ортағасырлық керамика зерттеулері тарихи зерттеулерге жаңа қырынан қарауға жол ашады.

20. Ортағасырлық қалалар мен керамика өнерінің сабақтастығы және тарихи маңызы

X–XIII ғасырлардағы қазақ даласындағы қалалар мен керамика өнері ұлттық мәдениеттің алғышарты ретінде саналады. Бұл кезеңнің өнері тек әдемілік пен шеберлік үлгісі ғана емес, сонымен бірге сол дәуірдің мәдени даму деңгейін, қоғамдық құрылымы мен экономикалық жүйесін бейнелейді. Керамикалық бұйымдар мен оларды өндіру әдістері ұлттық тарих пен мәдениеттің негізін қалыптастырғандықтан, біз үшін ерекше құнды. Мұраларымыздың сабақтастығын сақтап, оларды зерттеу – халықтың рухани құндылығын танып-білу мен келешек ұрпаққа жеткізудің басты міндеті болып табылады.

Дереккөздер

А.С. Крамер, "История Средней Азии", Москва, 2018.

М.Ж. Сатыбалдиев, "Керамика древнего Казахстана", Алматы, 2020.

Н.Н. Берг, "Исламская культура и искусство", Санкт-Петербург, 2017.

Қазақстан археологиялық есептері, 2023 жылғы жинақ.

Л.Ю. Петрова, "Технологии и ремесла в Средние века", Москва, 2019.

Абаев, Л.М. Қазақстанның орта ғасырлардағы мәдениеті. Алматы, 2018.

Жұмабаев, А.Б. Орта ғасырлық қалалар мен олардың сәулеті. Нұр-Сұлтан, 2020.

Қожахметов, Ә.Т. Керамика және оның тарихи маңызы. Шымкент, 2019.

Мәжитова, Г.С. Ортағасырлық Қазақстандағы сауда жолдары. Алматы, 2017.