Текст выступления:

Формирование культуры (VI–IX века)
1. VI–IX ғасырлардағы мәдениеттің қалыптасу ерекшеліктері

VI–IX ғасырларда көне түркі әлемі мәдени дамудың ерекше кезеңін бастан өткерді. Бұл кезен қазақ даласында өнер, ғылым, сауаттылық және діни сенімдердің өрістеуінің негізі қаланды. Түркі қағанаттары мен олардың туыстас елдері арасындағы қарым-қатынастар кеңейіп, ұлы жібек жолы бойындағы сауда және мәдени байланыстар жоғары деңгейге жетті. Осы ғасырларда халықтар арасындағы мәдени алмасу өркендеп, жаңа рухани және материалдық құндылықтар қалыптасты.

2. Бұл дәуірдің тарихи негіздері мен мәдени өрлеуі

VI–IX ғасырлар кезеңінде қазақ даласында тайпалық одақтар мен мемлекеттер жүйесі нығайып, саяси тұрғыдан тұрақтана бастады. Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда-саттық пен мәдени байланыстар дамып, әртүрлі халықтар мен мәдениеттердің тоғысуына себепші болды. Бұл кезеңде буддизм, христиандық және ислам сияқты діни ағымдардың таралуы рухани мәдениеттің көптүрлілігін арттырды, сондай-ақ ірі мәдени орталықтар қалыптаса түсті. Осындай өзара ықпалдар халықтар арасындағы саяси және мәдени интеграцияны күшейтті.

3. Түркі қағанаттары мәдениеті һәм қоғамы

Түркі қағанаттары VI ғасырда құрылып, VІІІ–ІХ ғасырларда қазақ даласында беделді саяси және мәдени күшке айналды. Қағанат мәдениеті мен қоғамы көшпелі өмір салтын, батырлық даңқ пен ерлік жырларын дәріптеген, сонымен бірге соғыс өнері мен әр түрлі өнер түрлері дамыды. Қоғамда ру мен тайпа негізінде ұйымшылдық қалыптасып, жазба мәдениеті Орхон-Енисей жазбаларында айқын көрінді. Бұл жазбалар түркілердің рухани өмірін және қоғамдық қарым-қатынасын түсінуге жол ашады.

4. Орхон-Енисей жазба ескерткіштері тарихы

Орхон-Енисей жазбалары VI–VIII ғасырларда пайда болып, түркі халықтарының жазба мәдениетінің ерте дәуірдегі маңызды деректері саналады. Бұл жазбаларда қағанат билеушілерінің өмірі, жауынгерлік ерліктері мен саяси оқиғалары нақтыланып, рухани және тарихи маңызы зор. Орхон жазбаларының табылуы әлемдік түркітануда үлкен жаңалық болды, олар түркі тілінің және ежелгі қоғамның жүйесін ашуға үлес қосты. Осы жазба ескерткіштері тарих пен тілдің зерттелуінде алтын қазына іспеттес.

5. Қалалар мен мәдени орталықтардың өркендеуі

VI–IX ғасырларда қазақ даласында жаңа қала орталықтары пайда болып, олардың мәдени және экономикалық ролі артты. Бұл қалалар сауда-саттықтың, қолөнердің және мәдениет дамуының негізгі орталығы болды. Астана, Қарахан қалалары сияқты көптеген орталықтар белгілі болған, олардағы архитектуралық туындылар мен қолөнер бұйымдары елдің өркениеттік деңгейінің айғағы болды. Қалаларда әдебиет, дін, ғылым мен музыка гүлдеді, бұл халықтар арасындағы мәдени байланыстарды күшейтті.

6. Қалалар санының өсу динамикасы (VI–IX ғғ.)

VI–IX ғасырларда қалалардың саны айтарлықтай өсті, бұл экономикалық және мәдени дамудың нақты белгісі болды. Урбанизацияның қарқынды өсуі халықтың сауда мен өндіріс салаларында шоғырлануына, сондай-ақ қоғамдық өмір мен мәдениетке жаңа серпін берді. Қалалар экономика мен мәдениетті күшейтсе, халықтардың арасындағы байланыстар мен өзара ықпалдастық да нығайды. Археологиялық және тарихи деректер осы тенденцияны дәлелдейді.

7. Ұлы Жібек жолы арқылы мәдени алмасу

Ұлы Жібек жолы VI–IX ғасырларда қазақ даласы арқылы өтетін ірі сауда жолы ретінде тек экономикалық қана емес, мәдени байланыстардың да негізгі өзегі болды. Бұл жол арқылы шығыс пен батыстың өнері, діні, технологиялық жаңалықтары алмасып, халықтардың өмір салты мен дүниетанымы байыды. Мысалы, буддизм мен ислам сияқты діндердің таралуы, түркі жазуының дамуы осы жолдың тарихи рөлін сипаттайды. Ұлы Жібек жолы мәдени көпқырлылық пен өркениеттің салтанатын арттырды.

8. Діни ағымдардың таралуы және әсері

VI–IX ғасырлар аралығында Қазақстан аумағында буддизм, христиандық және ислам сияқты негізгі үш діни ағым кеңінен тарай бастады. Бұл діндер халықтың рухани әлемін байытып, қоғамдық қатынастар мен салт-дәстүрлерге ықпал етті. Діни плюрализм мәдениеттің түрленуіне және қоғамдағы бейбіт өзара іс-қимылға ықпал етіп, көпұлтты кеңістікте тіршілік етуге жол ашты. Археологиялық және этнографиялық зерттеулер бұл процесті жан-жақты зерттеп, аймақтың рухани байлығын танытты.

9. Түркі жазуының рухани және қоғамдық маңызы

Түркі жазуы VI–IX ғасырларда рухани мұраның сақталуы мен таралуына үлкен ықпал етті. Бұл жазу түркі халықтарының тілін, тарихы мен мәдениетін біріктіріп, қоғамдық өмірдің әр саласында қолданылды. Жазба мәдениеті қауымның заңдары, дәстүрлері және поэзиясы арқылы ұрпақтан ұрпаққа берілді. Түркі жазуының дамуы білім мен мәдениеттің кеңеюіне, этникалық бірліктің нығаюына себеп болды, рухани мұрасыз қоғамның тұлғасын қалыптастырды.

10. Қолөнер және тұрмыстық мәдениет

VI–IX ғасырлар аралығында түркі халықтарының қолөнер саласы өркендеп, тұрмыстық мәдениет жаңа деңгейге көтерілді. Күміс, алтыннан жасалған әшекейлер мен тұрмыс заттары ұсақ оюлармен безендіріліп, өнердің жоғары шеберлігі мен көркемдік талғамын көрсетті. Құлпытас пен көркем кітаптарда суреттеу мен өрнектер жаңа мағынаға ие болды. Бұл қолөнер бұйымдары күнделікті өмірдің айнасы ғана емес, рухани әлем мен дәстүрлердің көрінісі ретінде бағаланды.

11. Ауыз әдебиеті мен музыка мәдениетінің рөлі

Ауыз әдебиеті VI–IX ғасырлардағы мәдениеттің маңызды құралы болды. Жыршылар мен жыраулар халық арасында ерлік пен батырлық туралы дастандарды жеткізіп, тарихи оқиғаларды сақтап қалды. Ән мен күй өнері, сондай-ақ тәлімдік термелер арқылы дәстүрлер мен тұрмыс салты өлеңмен берілді. Бұл мәдени элементтер қоғамның рухани бірлігін құрып, тәрбиелік функцияны атқарды. Осы дәуірдің ауыз әдебиеті ортақ мәдени кодтың негізін қалыптастырып, ұрпақтан ұрпаққа берілді.

12. Ежелгі өнер нысандары мен өрнек түрлері

VI–IX ғасырлардағы түркі мәдениеті ежелгі өнердің көптеген нысандарымен байытылды. Алып салт-үрдістер мен діни рәсімдерге арналған мүсіндер, күміс пен мыс ыдыстардағы ою-өрнектер, сонымен бірге ағаш пен тері өндірісіндегі әшекейлеу өнері ерекше орын алды. Бұл өрнектер халықтың дүниетанымын, дүниежүзілік көзқарасын, сондай-ақ символикалық мағыналарын қамтып, мәдени дәстүрлерді айқындады. Осы өнер туындылары археологиялық табыстар арқылы зерттелуде.

13. Әскери дәстүрлер мен қару-жарақ ерекшеліктері

Түркілердің әскери дәстүрлері VI–IX ғасырларда ерекше дамыды. Олар темірден жасалған сауыт пен дулығаны кеңінен пайдаланып, соғыс тактикасын жетілдірді. Қылыш пен найза түрлерінің әр түрлілігі олардың соғыс өнеріндегі шеберлігін көрсетті, ал жеңіл садақ пен дәл жебе алыстан жауды нысанаға алу мүмкіндігін арттырды. Стратегиялық бекіністер мен қорғаныс құрылыстары да дамыды, бұл халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз етті және әскери мәдениеттің қалыптасуына негіз болды.

14. Мәдени ықпалдардың таралу жолдары

VI–IX ғасырлардағы мәдени ықпалдар қағанаттан ауылдарға дейінгі құрылымдар арқылы кезеңдік түрде таралды. Біріншіден, қағанат билеушілері мен аристократтар мәдениет пен дәстүрлерді ілгерілетті, одан кейін қалалық орталықтар мен сауда жолдары бұл ықпалды кеңейтіп, жайылтты. Ауыл шаруашылығында және тайпалық қоғамда халықтың күнделікті тұрмысына дейін мәдениет жетті. Бұл үрдіс халықтардың рухани және материалдық дамуына дәйекті ықпалын тигізіп, мәдени әртүрлілікті нығайтты.

15. Археологиялық табыстар және олардың маңызы

Қазіргі археологиялық қазбалар VI–IX ғасырлардағы мәдени өмірдің байлығын айқын көрсетті. Түрлі қалаларды зерттеу, қабірлер мен қорымдардан табылған заттар археологтарға сол дәуірдің тұрмысын, әдет-ғұрпын, өнерін зерттеуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, археологиялық деректер халық арасындағы экономикалық, мәдени және діни байланыстардың кеңдігін дәлелдейді. Бұл табыстар ұлттық тарихымызды тереңірек түсінуге, мәдени мұраны сақтауға және болашақ ұрпаққа жеткізуге септігін тигізеді.

16. Тілдік дамуы және диалектілердің қалыптасуы

Ежелгі дәуірдегі көне түркі тілінің қалыптасуы ірі тайпалар арасындағы қарым-қатынас пен ынтымақтастықты нығайта отырып, ортақ лексикалық және грамматикалық негіздерді қалыптастырды. Бұл тілдік бейімделу түркі халықтарының біртұтастығын қамтамасыз еткен маңызды фактор болды. Әр өңірдің өз ерекшеліктері мен тұлғалық сипатын көрсететін диалектілердің пайда болуы ұлттық мұраның байлығын арттырып, тілдің дамуындағы көпқырлылығын айқындады. Диалектілер өзара түсіністіктідегі қиындықтарды жеңілдетіп, халықтар арасындағы қарым-қатынасты тереңдетті. Сонымен қатар, халықаралық сауда мен мәдени байланыстардың дамуы тілге жаңа шетел сөздері мен терминдердің енуіне ықпал етіп, оның лексикалық қорын байытты. Бұл процестер тілдің динамикалық дамуын және мағына кеңеюін қамтамасыз етіп, оны заман талабына бейімдеді.

17. Сауда жолдары, шаруашылық және күнкөріс деректері

Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда керуендері үздіксіз қозғалыста болып, түрлі тауарлар мен мәдени құндылықтарды алмасты. Бұл жол тек экономикалық тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар мәдениет пен идеялардың таралуына да негіз болды. Осылайша, Ұлы Жібек жолы Азия мен Еуропаны байланыстырып, өркениеттер мен халықтардың өзара ықпалдастығының дамуына себепкер болды. Бұдан бөлек, мал шаруашылығы мен егіншілік өңірдегі жергілікті экономикада басты рөл атқарды. Олар қолөнер және өнеркәсіп салаларымен қатар дами отырып, нарықтар мен жәрмеңкелер арқылы халықтың күнделікті өмірін қамтамасыз еткен маңызды факторларға айналды. Осындай шаруашылық құрылымдары жергілікті тұрғындардың тұрақты өмір сүруіне жағдай жасады.

18. Қала мен ауыл өмірінің негізгі айырмашылықтары (VI–IX ғғ.)

VI–IX ғасырларда қалалық және ауылдық өмір салттарында айтарлықтай айырмашылықтар болды. Қалалар мәдениет, сауда және басқару орталығы ретінде орналасып, экономикалық және әлеуметтік даму деңгейін арттырды. Олар халықаралық және ішкі сауда жолдарының қиылысында орналасып, маңызды мәдени орындарға айналды. Кезіндегі археологиялық зерттеулер қалаларда көпқабатты үй құрылыстары, едәуір көлемдегі зәулім қоғамдық ғимараттар мен қоғамдық орындардың болғанын көрсетті. Ал ауылдар негізінен шаруашылыққа бағытталып, мал шаруашылығы, егіншілік және қолөнер салаларының дамуына үлес қосты. Олар ауыл тұрғындарының күнделікті тұрмыс пен дәстүрлі өнеркәсіптердің орталығы болды. Қалалардың мәдени-экономикалық орталық ролімен салыстырғанда, ауылдар тұрақты азық-түлік пен материалдық қорларды өндірудің негізі ретінде маңызды болғаны анық байқалады.

19. VI–IX ғасырлар мәдениетінің сабақтастығы

Бұл кезеңде қалыптасқан мәдени және діни дәстүрлер қазақ халқының рухани бірлігін қамтамасыз етуде ерекше рөл атқарды. Зерттеулер көрсеткендей, шамамен жеті мың жыл бойы жинақталған мәдени құндылықтар кейінгі ұрпаққа сақталып, қазақ мемлекеттілігінің іргетасын қалыптастыруға мүмкіндік берді. Бұл ұзақ мерзімді ұмытылмас мұра ұлттың ұлттық сана-сезімін қалыптастырып, тарихи аралықта өз дәстүрлерін сақтауға және дамытуға жағдай туғызды. Осындай сабақтастық ұлттық мәдениеттің бірегейлігін сақтап, оның тұрақтылығын, дамуын қамтамасыз етті.

20. Тарих пен мәдениеттің сабақтастығы: VI–IX ғасырлар тағылымы

VI–IX ғасырларда қалыптасқан рухани және мәдени элементтер қазіргі қазақ қоғамының негізін қалап, тарихи патриотизм мен мәдени тұрақтылықтың іргетасын қалады. Бұл дәуірдің мәдени мұрасы қазақ ұлтының ұлттық танымын байытып, ұлттық сана мен мәдени дәстүрлерді жетілдіруге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, тарихи сабақтастық қазақ халқының мәдени бірлігін нығайтып, оның өз ұлтына деген құрметін арттырды. Сол себепті, бұл кезеңнің тағылымы бүгінгі күнге дейін өзекті болып, мәдени және рухани өмірдің іргетасы саналады.

Дереккөздер

Александров В.В. Археология Казахстана: к VI–IX вв. – Алматы, 2018.

Ермеков А.Б. История и культура тюркских народов. – Нур-Султан, 2020.

Жұмабеков Т.С. Орхон-Енисей жазбаларының тарихи маңызы. – Алматы, 2019.

Кәрімов Б.Е. Діни ағымдар мен қазақ даласындағы мәдениет. – Алматы, 2021.

Сергеева И.В. Средневековые города Казахстана: археология и этнография. – Нур-Султан, 2017.

Ермекбаев Т.С. Түркі тілдерінің қалыптасуы мен дамуы. Алматы, 2015.

Құттыбеков А.К. Ұлы Жібек жолы және қазақ даласының тарихы. Астана, 2018.

Нұртаев Б.Ұ. Қазақстандағы VI–IX ғасырлар археологиясы. Алматы, 2012.

Сарбасов М.М. Қазақ халқының мәдени дәстүрлері. ҚазҰУ баспасы, 2017.

Тарих және археология институтының зерттеулері. Алматы, 2020.