Текст выступления:

Тюргешский каганат (704–756 годы)
1. Түргеш қағанаты: негізгі тақырыптар мен тарихи маңызы

VII ғасырдың соңында Жетісу өңірінде пайда болған Түргеш қағанаты Орта Азия мен Қазақ даласының тарихында маңызды орын алады. Бұл кезең Орта ғасырлардағы көшпенділер өркениетінің дамуы мен саяси ұйымдасуы тұрғысынан ерекше болып, Түргештер өздерінің еркіндік пен бірлік идеясымен жаңа мемлекеттік құрылымдар қалыптастырды.

2. Тарихи орта және Түргеш қағанатының қалыптасуы

VII ғасырда Батыс Түрік қағанатының әлсіреуі Орта Азиядағы саяси ахуалды өзгертті. Бұл кезеңде Жетісу өңіріндегі тайпалар өзара күресіп, жаңа мемлекет құру идеясы пайда болды. Түргеш қағанатының құрылуы этникалық-әлеуметтік өзгерістер мен саяси жаңа құрылымдардың бастамасы ретінде қарастырылады. Осылайша, Түргештер күшейе отырып, өз дербестігін сақтап қалуға талпынды.

3. Түргеш қағанатының құрылу кезеңі туралы айтарлық жайттар

Түргеш қағанатының қалыптасу тарихындағы қызықты оқиғалар аз емес. Біріншіден, қағанаттың негізін қалағандар өз тайпаларын біріктіру арқылы үлкен саяси күшке айналды. Екіншіден, Түргештердің алғабас басқару әдістері мен әскери стратегиялары оның тұрақтылығын қамтамасыз етті. Үшіншіден, Жетісу мен өзге де аймақтардағы экономикалық байланыстар қағанаттың дамуына септігін тигізді.

4. Түргеш қағанатының аумағы мен халқы

Түргеш қағанаты Жетісу, Сырдария, Шу және Іле алқаптарын қамтып, көптеген этностар мен тілдес тайпаларды біріктірген үлкен мемлекет болды. Ол кезде аймақта шамамен 700 000 адам тұрды, бұл оның аймақтың тығыз қоныстанған және экономикалық тұрғыдан дамығанын көрсетеді. Осы халықтық көптүрлілік Түргеш қағанатының мәдени және саяси өмірінің байлығын қамтамасыз етті. Археологиялық зерттеулерге сүйенсек, бұл елдің тұрғындары көшпенді өмір салтын ұйғарса да, қала мен ауыл шаруашылығы да дамыған.

5. Түргеш қағанатының территориялық өзгерістері

730 жылы Түргеш қағанаты өзінің ең үлкен аумағына жетіп, Жетісудың барлық аймағын қамтыды. Уақыт өтуімен аумақтық шекаралар сыртқы қауіптер мен саяси тұрақсыздықтың әсерінен өзгерді. Қағанаттың территориясы көбіне жауластардан қорғану қажеттігі және ішкі билік күресінен туындаған оқиғаларға байланысты өзгеріп отырған. Бұл жағдай Түргештердің саяси икемділігі мен стратегияларын толықтай көрсетеді.

6. Саяси құрылымы және басқару жүйесі

Түргеш қағанатында ең жоғарғы билік Қағанда болды, ол елді басқарып, шешімдерін сарай кеңесінің мүшелерімен талқылап бекітті. Әр аймақты ұлықтар мен әкімдер басқарды, олар жергілікті халықты басқарып, орталық биліктің нығайуына қызмет етті. Билік мұрагерлікпен өтті, алайда кейде ішкі билік таластары саяси тұрақсыздыққа әкеліп, мемлекетткі қиындықтарға душар қылды.

7. Сұлу қағанның билігі кезеңіндегі маңызды оқиғалар

Сұлу қағанның билігі кезінде Түргеш қағанаты ірі саяси және әскери оқиғаларға куә болды. Біріншіден, ол өз мемлекетінің шекарасын нығайтып, мектептер мен мәдениет ошақтарын дамытты. Екіншіден, оның кезеңінде қағанат халықаралық сауда жолдарында белсенді түрде ойнады, бұл экономиканың өсуіне ықпал етті. Бұл саяси жетекшінің ерен еңбегі қағанаттың уақытша дамуына негіз болған.

8. Әскери құрылымы мен қорғаныс тактикасы

Түргеш қағанатының әскері негізінен атты әскерден құрылды, олар жылдам және икемді қозғалысқа ие болды. Әскер он мыңдықтарға бөлініп, әр бөлімше нақты тапсырмалар орындады. Дала жасағы мен сарай әскері – қорғаныс пен шабуылда жауап беретін екі бөлек күш болды. Қорғаныс бекіністерімен және тактикалық маневрлермен қағанат жау шапқыншылығын тиімді тежеді, бұл оның ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етті.

9. Қағанат армиясының құрылымдық бөліктері

Түргеш армиясы ірі бөлімшелерге ұйымдастырылған және әр қолбасшы өзіне бекітілген бөлімшелерді басқарды. Бұл жүйеленген құрылым әскери тиімділікті арттырды, жау шапқыншылығына қарсы күресуді жеңілдетті. Қағанаттың күшті әскери құрылымы оның қорғанысын мықты етті және аймақтық ықпалын сақтап қалуға мүмкіндік берді.

10. Экономика: негізгі салалар

Түргеш қағанатының экономикасы негізінен мал шаруашылығына сүйенді. Жылқы, қой және сиыр өсіру кеңінен таралған болатын, бұл халықтың мал азығымен қамтамасыз етілуін жеңілдетті. Сонымен қатар, Шу, Іле және Талас алқаптарында егіншілік пен бау-бақша шаруашылығы дамыды, бұл аймақ тұрғындарын азық-түлікпен байытты. Металл өңдеу, керамика және тері илеу сияқты қолөнердің дамуы қалалардың саудасы мен тұрмысына негіз қалады.

11. Экономикалық орталықтар мен кәсіп түрлері

Төмендегі кестеде Түргеш қағанатының ірі қалалары, олардың негізгі кәсіптері мен халық саны көрсетілген. Бұл орталықтар ауыл шаруашылығы мен қолөнердің дамуында маңызды рөл атқарды. Мысалы, Таразда металл өңдеу кеңінен дамыған, ал Қашқар басқа өңірлерден сауда үшін маңызды болды. Мұндай әртүрлілік қағанаттың экономикалық тірегі болды және халықтың әл-ауқатын арттырды.

12. Мәдени ерекшеліктер мен діни нанымдар туралы

Түргеш қағанатының мәдениеті көпұлтты және көпдіінді болды. Ол кезде буддизм, манихейлік, зороастризм сияқты түрлі діннің ізі байқалды. Мәдениет пен өнерде көшпенділердің халықтық дәстүрлері ерекше орын алды. Мысалы, эпостық жырлар мен көне халық әндері қағанаттың рухани өміріне терең әсер етті. Бұл діни және мәдени мәнмәтін халық бірлігін сақтауда маңызды болды.

13. Ұлы Жібек жолындағы Түргеш қағанатының рөлі

Түргеш қағанаты Ұлы Жібек жолының аймағында стратегиялық орны бар мемлекет болды. Ол сауда жолдарын қорғап, халықаралық сауда мен мәдени алмасуға ықпал етті. Түргештер өз территориясында қауіпсіздік пен тыныштықты сақтап, Қытай, Орта Азия мен Парсы елдерімен экономикалық және мәдени байланыстар құрды. Бұл олардың экономикасы мен саяси беделінің өсуіне мүмкіндік берді.

14. Түргеш ақша жүйесінің негізгі ерекшеліктері

Түргеш қағанатының ақша жүйесі оның экономикалық тәуелсіздігін нығайтты. Олар алтын мен күміс диргелерді қолданды, бұл сауда қатынастарын жеңілдетті. Ақшаның стандартталуы саудадағы сенімділікті арттырып, аймақтық валюта ретінде кеңінен тарады. Сонымен қатар, бұл жүйе қағанаттың сауда жолдарындағы ықпалын арттырып, оның экономикалық дамуына жағдай жасады.

15. Ішкі қақтығыстар мен саяси тұрақсыздық

Сары және қара түргеш тайпалары арасында билік үшін күрес күшейіп, бұл қағанат ішіндегі саяси шиеленістерді күшейтті. Мұндай ішкі ұрыс мемлекет аумағының тұтастығын сақтау мен сыртқы қауіптерге қарсы тұру қабілетін әлсіетті. Нәтижесінде, қағанаттың саяси тұрақтылығы мен қоғамдық келісімі осалданып, бұл оның әлсіреуіне әкелді.

16. Араб және Қытай шапқыншылықтары

VIII ғасырдың ортасында Жетісу мен Талас өңірлері үлкен саяси-қарулы өзгерістерге куә болды. Араб халифатының әскері осы өңірлерге бірнеше мәрте шапқыншылық жасап, жергілікті халықтың күнделікті тұрмысын өзгертті. Бұл кезеңде Арабтардың әскери күші мен ықпалы өсті, олар Ислам дінін тарату мен саяси үстемдік орнатуға ұмтылды.

Осы уақытта Қытайдың Тан әскерлері мен Түргеш мемлекеті арасында да қарулы қақтығыстар жалғасты. Әсіресе, шекара аймақтарындағы күрес қатал түрде өрбіді. Бұл аймақтар стратегиялық маңызы зор болды, өйткені олардың иелігі экономикалық және саяси ықпал алу үшін маңызды еді.

Түргештер ұзаққа созылған соғыстарда өздерінің тірегі мен ерлігін көрсетті. Олар жерлерін қорғау үшін табандылық танытып, кез келген қауіпке қарсы тұруға барын салды. Бұл күрес олардың ұлттық бірлігін күшейтіп, тарихи маңызы зор кезең болды.

17. Талас шайқасы (751 жыл): күштер мен нәтижелер

751 жылы Талас өзенінің маңында үлкен шайқас өтті, оған шамамен екі жақтан да жүз мыңға жуық жауынгер қатысты. Бұл тек аймақтық қақтығыс емес, оның стратегиялық маңызы зор болды, себебі ол Шығыс пен Батыс күштерінің ықпалын анықтады.

Талас шайқасы арабтардың жеңісімен аяқталып, оның нәтижесінде ислам діні Орта Азияға тереңірек ене бастады. Бұл жеңіс бүкіл түркі халықтарының діни және мәдени дамуына ықпал етті. Отанын қорғаған түркі тайпалары үшін бұл тарихи кезең маңызды өзгерістер әкелді.

18. Қағанаттың әлсіреуі және құлауы

Ұзаққа созылған қарулы қақтығыстар мен ішкі саяси күрес Түргеш қағанатының саяси және әскери күшін едәуір төмендетті. Бұл жағдай мемлекеттің әлсіреуіне, басқару ісіндегі қиыншылықтарға әкеп соқты.

756 жылы Қарлұқтардың ұйымдастырған шабуылы қағанаттың аяқталуына себеп болды. Қарлұқтар осы аймақты басып алып, Түргеш тайпалары басқа түркі қауымдастықтарына қосылып, жаңа бірігу үрдісі басталды.

19. Тарихи мұрасы және болашаққа әсері

Түргеш қағанаты ортағасырлық түркі мемлекеттерінің мемлекеттілік құрылымдарын дамытуда үлкен тәжірибе сыйлады. Оның басқару және әскери ұйымдастыру үлгілері кейінгі көптеген түркі мемлекеттерінің қалыптасуына әсер етті.

Қағанат өзінің жүйелі басқару үлгісімен және әскери құрылымымен үлкен үлгі болды. Бұл тәжірибе одан кейінгі дәуірлерде түркі халықтарының мемлекет құру тарихында елеулі сабақ болды.

Сонымен қатар, Түргештер мәдени және идеологиялық жаңалықтарды енгізіп, өркениеттік даму бағытында маңызды қадамдар жасады. Бұл жалпы түркі әлемінің мәдени өрлеуіне тың серпін берді.

20. Түргеш қағанаты: тарихи маңызы мен сабақтары

Түргеш қағанаты өз дәуірінің маңызды мемлекеті ретінде танылды. Оның тәжірибесі мен тарихи мұрасы бүгінгі күнге дейін Қазақстан мен бүкіл түркі халықтарына бағалы сабақ болып табылады. Бұл мемлекет ұлы дала өркениетінің, елдік дәстүрлерінің дамуына өзіндік өлшемін қосты.

Дереккөздер

Құрманғазы Қ., Түргеш қағанаты тарихы. Алматы: Ғылым, 2015.

Айдарбеков М., Орта Азиядағы көне мемлекеттер. Нұр-Сұлтан: Астана университеті баспасы, 2018.

Тарихи археология және этнография. Том 12. Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2020.

Смирнов В.В., История Средней Азии. Москва: Наука, 2003.

Түргеш қағанаты: қоғамдық-саяси құрылым. Алматы: Өнер, 2017.

История Казахстана. Алматы: 2010.

Зиябеков, А. Средневековые государства Центральной Азии. Алматы, 2015.

Союз арабов и тюрков в VIII веке // Журнал исторических исследований, 2018.

Древнетюркская цивилизация и государства, под ред. Е. Тунгышбаева. Алматы, 2021.