Текст выступления:

Религиозные верования. Исламская культура
1. Діни сенімдер мен ислам мәдениетіне кіріспе

Қазіргі заманда діни сенімдер адамзат өміріндегі маңыздылығын жоғалтпай, қоғамның рухани әлемін байыта түсуде. Диалектикалық тұрғыда қарағанда, дін ғана емес, адамның әлем мен өз орнын тануына жол сілтейді. Бүгінгі баяндамамызда біз діни сенімдердің адамның өміріне әсері мен ислам мәдениетінің тарихи және бүгінгі маңызына қысқаша шолу жасайтын боламыз.

2. Қазақстандағы діни сенімдердің тарихи жолы

Қазақстанның бай тарихи жерінде ежелден түрлі діни сенімдер – багажылық, шаманизм және тәңіршілдік – қалыптасып, кең таралған. Бұл сенімдер халықтың рухани өміріне ерекше бағыт берді. VII ғасырдан бастап ислам діні еніп, көпжылдық тарихи үдерістер ішінде Қазақстанның мәдени және рухани болмысын айқындады. Исламды қабылдау қазақ қоғамының дамуына терең ықпал етіп, оның рухани негізін нығайтты.

3. Наным-сенім мен діннің айырмашылығы

Наным-сенім – бұл жеке адамның ішкі рухани әлемінде орныққан ерекше тәжірбие, ол әр адамның сана-сезімінде жеке қабылданады. Мысалы, бір адамға шаманизмнің рухани тәжірибелері маңызды болса, басқасына исламның сенімдері жақын болуы мүмкін. Дін болса, бұл қоғамдағы ортақ құндылықтар жүйесі, ол рәсімдер мен ережелер арқылы ұжымдық тәртіп пен біріктіруді қамтамасыз етеді. Қазақстанның тарихында діни және наным-сенім элементтері қатар дамып, қоғамның рухани негізін құрады, әртүрлі үдерістер мен мәдениеттердің бірлігін көрсетті.

4. Ислам дінінің пайда болу тарихы

Ислам діні VII ғасырда Араб түбегінде пайда болып, Мұхаммед пайғамбардың іліміне негізделді. Бұл дін — дүниежүзіндегі ең ірі діндердің бірі, және оның уағыздары адамзатқа әділдік, мейірімділік және құдайға сену жолдарын үйретеді. Ислам мәдениеті ғасырлар бойы ғылым, философия және өнер саласында үлкен жетістіктерге жетті, бұл бағыттар қазіргі күнге дейін зерттелуде және бағалануда.

5. Ислам дінінің бес парызы

Исламның бес парызы – мұсылмандардың дініндегі негізгі міндеттер. Біріншісі, мәһаббат пен сенімді дәлелдейтін шәһадат, яғни «Алладан басқа тәңір жоқ, Мұхаммед – Оның елшісі» деген сөзі. Екіншісі – намаз, күн ішінде бес уақыт оқылатын құлшылықпен рухани тазалыққа қол жеткізу. Үшіншісі – зекет, яғни табыстың белгілі бөлігін мұқтаждарға беру арқылы қоғамдағы әділеттілік пен қамқорлықты ұстану. Төртіншісі – ораза, Рамазан айында ұстау, сабырлылықты және өз-өзіне тәртіптілікті тәрбиелеу. Бесіншісі – қажылық, бұл мұсылмандардың өмірінде бір рет Меккеге сапарлап, діни парыздарын өтеу.

6. Діни сенімдердің әлемдік таралымы

Бұл диаграмма арқылы әлем халқы ішіндегі әр діннің үлесі нақты айқындалады. Мысалы, ислам діні әлемдегі ең ірі діндердің бірі болып табылады және өзінің мәдениеті мен құндылықтары арқылы көптеген халықтардың өміріне әсер етеді. Діни сенімдердің ғаламдық таралуы олардың қоғамдағы рөлін де көрсетеді, ал бұл бізге мәдени және әлеуметтік үрдістерді түсінуге мүмкіндік береді. Ислам – жаһандық деңгейде кең тараған, және қоғамдық өмір мен мәдениет саласында ерекше орын алатын бірден-бір дін. Оның таралуы тек сенім емес, сонымен қатар тарихи және мәдени әсерлер жүйесін көрсетеді.

7. Ислам мәдениетінің басты мұралары

Ислам мәдениеті бай әрі терең мұраларға ие. Оның ең маңызды салаларының бірі – сәулет өнері, мұнда мешіттер мен палақтылардың ерекше мәні бар. Сонымен бірге, ислам әдебиеті, өнер және музыка да мәдениеттің негізін қалады. Ғылым мен философиядағы жетістіктері әл-Фараби мен Ибн Сина сияқты ұлы ойшылдар арқылы дамыды. Ислам мәдениеті адамзат тарихының маңызды бөлігі болып саналады және қазіргі заманда да өз әсерін сақтап отыр.

8. Қасиетті Құран мен хадистердің маңыздылығы

Қасиетті Құран ислам дінінің негізін құрайтын қасиетті кітап, онда Алланың өсиеттері мен адамдық өмірдің нормалары жазылған. Бұл кітап мұсылмандар үшін рухани бағыттаушы, әрі өмірлік ережелердің көзі. Хадистер – Пайғамбар Мұхаммедтің сөздері мен істері, олар Құранға тура түсінік береді. Бұл екі дереккөз ислам дінінің білімін терең игеруге және сенімдерін дұрыс ұстануға ықпал етеді.

9. Исламдағы басты діни мейрамдар

Ораза айт – Рамазан айындағы ораза құлшылығын аяқтау кезеңінде тойланатын мереке, ол рухани тазалық пен қоғамдық құндылықтарды бейнелейді. Құрбан айт – құрбан шалу рәсімдері арқылы Аллаға жума беріп, қайырымдылық пен көмектесуді арттыру мерекесі болып табылады. Бұл мейрамдар қоғамда бірлік пен кешірімділік сезімін нығайтып, мәдени және рухани өмірдің маңызды белестері ретінде саналады.

10. Қазақстандағы конфессиялық құрылымның пайыздық көрсеткіші

Бұл кестеде Қазақстандағы әртүрлі діни сенімдердің үлесі көрсетілген, бұл еліміздің көпұлтты әрі көпконфессиялы сипатын ашып көрсетеді. Мәліметтерге сүйенсек, ислам және христиандық діни бағыттар ең танымал болып табылады. Сонымен бірге, баска конфессиялардың болуы қоғамның діни түрлілігі мен төзімділігін айқындайды. Бұл көпқырлы рухани құрылым елдің мәдени және әлеуметтік дамуына үлес қосып отыр.

11. Орта ғасырлардағы ислам өркениетінің рөлі

Орта ғасырларда ислам өркениеті ғылым мен мәдениеттің дамуына үлкен үлес қосты. Медицинада Ибн Сина кешенді емдеу әдістерін жасады, ол бүгінгі күнге дейін дәрігерлер үшін маңызды. Әл-Фараби музыка теориясы мен философия саласында іргелі ілімдер дамытып, әлемдік мәдениетті байытты. Сонымен қатар, Әл-Хорезми математикада алгебраның негізін қалады, оның қағидалары қазіргі заманғы сандық есептеулер үшін негізгі болып табылады. Бұл ғылыми жетістіктердің барлығы әлемдік өркениеттің қалыптасуына жол ашты.

12. Қазақстандағы исламның тарихи ескерткіштері

Қазақстан аумағында исламның тарихи ескерткіштері көптеп кездеседі. Мысалы, Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи мешіті – ұлы археологиялық және рухани нысан, ол XII ғасырда салынған. Бұл жерде ислам мәдениетінің архитектуралық дәстүрлері көрініс тапқан. Сонымен қатар, еліміздің басқа аймақтарында мешіттер мен медреселер исламның терең мәдени тамырлары ретінде сақталған. Бұл ескерткіштер Қазақстанның рухани мұрасының айнасы әрі әлемдік мұралыққа бағалы үлес ретінде танылған.

13. Мешіттер мен медреселердің қоғамдағы орны

Мешіттер қоғамның рухани және қоғамдық ортасы ретінде маңызды қызмет атқарады, мұнда адамдар ғибадат етеді және қоғамдық мәселелерді талқылайды. Медреселер – діни білім беру мекемелері, олар ислам мәдениетін сақтап, оның ғылыми дамуына үлес қосады. Орта ғасырларда мұндай мекемелер білім мен руханияттың басты орталығы болды және қоғамдағы мәдени даму мен ғылымның өркендеуіне жағдай жасады.

14. Ислам мәдениетіндегі киім және дәстүр ерекшеліктері

Ислам мәдениеті киім мен дәстүрлеріне ерекше назар аударады. Киім тұрғысынан қарағанда, қарапайымдылық пен тұтастық – басты талап. Ұлттық киімдер мен әдет-ғұрыптар исламның адамгершілік және рухани құндылықтарын бейнелейді. Мейрамдар мен мерекелер кезінде киім үлгілері мен рәсімдердің маңызы артып, олар қоғамның бірігуі мен мәдениетінің сақталуын қамтамасыз етеді.

15. Қазақстан Тәуелсіздігіндегі ислам діні

1991 жылы тәуелсіздік алып, Қазақстанда ислам дінінің дамуы жаңа кезеңге аяқ басты. Мешіттердің саны артты, мұсылман қауымдастығы ашық әрекет жасап, оның қызметі жанданды. Діни білім беру ордалары көбейіп, ислам мәдениетін зерделеу мен насихаттау кеңінен дамыды. Жастар арасында білімге және діни мәдениетке деген қызығушылық артып келеді. Мерекелер мен дәстүрлер халық арасында кеңінен атап өтіліп, діни мәдениеттің еліміздегі орны нығайды.

16. Исламдағы қайырымдылық және әлеуметтік жауапкершілік

Ислам діні қайырымдылықты және қоғам алдындағы әлеуметтік жауапкершілікті маңызды парыз ретінде қарастырады. Зекет пен садақа сияқты амалдар мұқтаж жандарға көмек беріп, әділдікті нығайтуға бағытталған. Мұсылмандардың зекетті төлеуі Исламның бес парызының бірі болып саналады, ол байдың меншігінен қоғамдағы теңсіздікті төмендетуге жұмсалады. Сонымен қатар, қайырымдылық арқылы адамдар арасындағы мейірім мен ынтымақтастық арта түседі, бұл жалпы қоғамның тұрақтылығы мен дамуына оң ықпал етеді. Осындай әлеуметтік міндеттер адамды рухани жақтан да байытып, қоғамға пайдалы азамат ретінде тәрбиелейді.

17. Ислам ғалымдарының адамзат өркениетіне қосқан үлестері

Орта ғасырларда ислам әлемі ғылым мен мәдениеттің дамуына зор үлес қосты. Әлемге әйгілі Әл-Бируни жаратылыстану ғылымдарында, әсіресе география мен астрономияда мол зерттеулер жүргізді. Оның еңбектері қазіргі заманғы ғылымның негізін қалайтын маңызды дереккөздерге айналды. Ал Ибн Сина медицина саласында реформалар жасап, фармакологияның даму жолын ашты, оның еңбектері әлсіздікпен ауырған адамдарды емдеуде шешуші рөл атқарды. Әрине, Әл-Хорезми математиканың алгебра саласын дамытып, алгоритм теориясын енгізуі технологиялық прогрестің алғашқы қадамдарын қалаған белгілі оқиға болды. Осындай ғалымдардың еңбектері қазіргі заманғы білім мен ғылым дамуының негізін қалаған.

18. Қазақстандағы дінаралық келісім және төзімділік

Қазақстан – көптеген ұлттар мен конфессияларға ортақ үй, мұнда дінаралық келісім мен қоғамдағы татулық бейбіт өмірдің кепілі болып табылады. Елдің көпұлтты құрылымы әр түрлі дін өкілдерінің өзара сыйластық пен ынтымақтастықта болуын талап етеді. Мемлекет діни сенімдер арасындағы диалогты қолдап, ұлтаралық татулықты сақтауға бағытталған саясат жүргізеді. Осы саясаттың арқасында әртүрлі діндердің өкілдері бейбітшілік пен өзара түсіністік негізінде күнделікті өмірде үйлесім тауып отыр. Бұған қосымша, дін өкілдері арасында дінаралық форумдар мен келісім күндері өткізіліп, сенім мен достық қатынастарды нығайтуға жағдай жасалып отыр.

19. Заманауи ислам мәдениетінің жастар арасында таралуы

Қазіргі уақытта ислам мәдениеті жастар арасында кеңінен таралуда, бұл олардың рухани және мәдени дамуында маңызды рөл ойнайды. Жастар діни білімді заманауи технологиялар мен әлеуметтік желілер арқылы белсенді игеріп, өзара тәжірибе алмасуда. Мұндай үрдіс ұрпақтар арасындағы рухани сабақтастықты нығайтып, исламның адамгершілік және рухани құндылықтарын бейімделген түрде түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге, жастардың діни іс-шараларға қатысуы және қоғамдық өмірге белсене араласуы қоғамдағы діни мәдениеттің жандануына ықпал етеді.

20. Ислам мәдениетінің рухани және мәдени маңызы

Ислам мәдениеті Қазақстанның көпмәдениетті қоғамында рухани және мәдени құндылықтардың негізгі қайнар көзі болып табылады. Бұл мәдениет ұрпақтарды тәртіптілікке, мейірімділікке және ынтымақтастыққа тәрбиелейді. Оның дамуы жастардың рухани өсуі мен мәдениетін байыту арқылы жалғасуда. Исламның тәрбиелік идеялары мен өмірлік қағидалары еліміздің тұрақтылығы мен толеранттылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Осылайша, ислам мәдениеті қазақ қоғамының әлеуетін арттырып, болашақ ұрпаққа күрделі және бай ынтымақтастықтың үлгісін ұсынады.

Дереккөздер

Гумеров, Н. М. История религий Казахстана: Учебное пособие. – Алматы, 2018.

Карабаев, Б. Т. Ислам в истории Казахстана и современной жизни. – Нұр-Сұлтан, 2021.

Исламская культура и цивилизация: энциклопедия. – М., 2015.

Pew Research Center. The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2023.

Қазақстан Ұлттық статистика бюросы. Религиозное положение населения, 2023.

А. С. Мустафин. Ислам өркениеті тарихы және қазіргі заман. Алматы, 2017.

З. Құрманғали. Ислам және қоғам: рухани құндылықтар. Нұр-Сұлтан, 2019.

Т. Ә. Ахметов. Қазақстандағы дінаралық келісім. Журнал "Қазақстан қоғамдық ғылымы", 2021, №3.

Л. М. Бағдаулетова. Ислам ғылымдарының даму кезеңдері. Алматы, 2018.

О. М. Жұмағұлов. Жастар және заманауи ислам мәдениеті. Астана, 2022.