Текст выступления:

Литература и письменность конца X – начала XIII века
1. X–XIII ғасырлардағы әдебиет пен жазудың дамуы: шолу және негізгі тақырыптар

Орта ғасырдағы қазақ әдебиеті мен жазу жүйесінің қалыптасуы мен дамуы – бұл кезең ұлт мәдениеті мен руханияты үшін ерекше маңызға ие. Бұл уақыт аралығында жазба әдебиет пен тіл өнері жаңа деңгейге көтеріліп, қоғамның түрлі салаларына терең ықпал етті. Әдебиет пен жазу қоғам дамуының айнасы ғана емес, сонымен қатар халықтың дүниетанымын, сенімін және дәстүрлерін сақтаушы құрал болды.

2. Орта ғасырлардағы Қазақстан және Орталық Азиядағы өркениеттік орта

X ғасырдан бастап Ислам діні мен түркі мұсылман мәдениеті аймақта кеңінен таралды. Бұл өзгерістер халықтың әдеби және жазбаша дәстүрлеріне іргелі әсер етті. Қалалар мен білім ошақтарының көбеюі өркениет дамуының негізін қалап, мәдениет пен ғылымның өркендеуіне жол ашты. Мұндай процестер түркі-ислам әлемінің жаңа дәстүрлерін қалыптастыруда шешуші рөл атқарды.

3. Араб әліпбиінің енгізілуі: тарихи маңызы мен әсері

Араб әліпбиінің енгізілуі жазу мәдениетінің жаңа дәуірін бастады. Бұл өзгеріс жазба әдебиеттің кеңеюіне мүмкіндік беріп, ислам діні мен мәдениетін терең меңгеруге жол ашты. Сонымен қатар, араб графикасының бейімделуі түркі тілдерінің жазба тілі ретінде қалыптасуына әсер етті. Бұл өзгерістер жазу мен оқудың қоғамдағы ролін арттырды.

4. Орхон-Енисей жазбаларының тарихи кезеңдері

Орхон-Енисей жазбалары түркі халықтарының көне әдебиеті мен тарихын зерттеуде аса құнды дерек көзі болып табылады. Олар VIII–IX ғасырларда пайда болып, қоғамдық өмірдің, саясат пен мәдениеттің маңызды тұстарын көркем әрі мазмұнды баяндаған. Бұл жазбалар халықтың тілі мен дүниетанымының өзгерістерін, сондай-ақ сол дәуірдің әлеуметтік құрылымын бейнелейді.

5. Құтадғу Білік: алғашқы түркі әдеби мұрасы

1069 жылы жазылған "Құтадғу Білік" – түркі тіліндегі алғашқы үлкен дидактикалық шығарма. Бұл дастан әділдік пен басқару негіздерін түсіндіреді, әлеуметтік тәртіп пен адамгершілік қағидаларын жырлайды. Сонымен қатар, шығарманың мазмұнында энциклопедиялық философиялық идеялар мен сопылық бағыттар қамтылған, ол адамгершілікті насихаттап, қоғамның рухани дамуындағы маңызды еңбек ретінде танылды.

6. Ахмет Ясауидің «Дивани хикметі» — рухани мұра

«Дивани хикмет» шығармасы имандылық пен рухани ізденістің өлеңдік көрінісі болып табылады. Ахмет Ясауи бұл еңбегі арқылы ортағасырлық жастарды тәрбиелеп, түркі мұсылмандық дүниетанымының қалыптасуына зор үлес қосты. Бұл еңбек тіл мен поэзия арқылы сопылық және моральдық қағидаларды ұштастырып, ерекше рухани мұраға айналды.

7. X–XIII ғасырдағы әдеби қайраткерлер мен еңбектері

Орта ғасырда әдебиет пен ғылым саласында көрнекті тұлғалар қалыптасып, олардың шығармалары ұлттық әдебиеттің негізін қалады. Бұл қайраткерлер түркі әдебиеті мен философиясының дамуына септігін тигізді, оқырмандарға терең ой салатын еңбек жазды. Осындай тұлғалардың еңбектері бүгінгі қазақ әдебиеті мен мәдениетінің іргетасын құрайды.

8. Ортағасырлық жазу материалдары мен құралдары

Орта ғасырда қазақ даласында жазу үшін түрлі материалдар мен құралдар пайдаланылды. Бұл кезеңде қағаз, тері, ағаш және тас сияқты жазу беттері қолданылып, каллиграфия өнері дамыды. Қаламдар мен сиялардың сапасы артқан сайын, жазбалар көркем әрі ұзақ сақталатын болды. Осылайша, жазба мәдениеті қоғамда кең таралып, білім мен ақпараттың берілуіне жол ашылды.

9. Мешіттер мен медреселер: білім мен әдебиеттің орталығы

Орта ғасырдағы мешіттер мен медреселер білім мен әдебиеттің маңызды орталығы болды. Мұнда діни сауат ашуға және ғылым-білімге оқыту үрдісі бірлесе жүргізілді. Ұстаздар араб және түркі тілдеріндегі әдебиеттерді жеткізе оқытып, шәкірттерге кең ауқымды білім берді. Бұл мекіндер классикалық түркі және араб әдебиетін меңгеруге жағдай жасады және діни әрі зайырлы білімнің ұштасуына ықпал етті.

10. Қазақ даласындағы жазба әдебиетінің таралуы

Жетісу мен Отырар өңірлері – жазба мәдениеттің маңызды орталықтары ретінде белгілі болды. Мұнда көптеген қолжазбалар табылып, бұл аймақтар әдебиет пен ғылым дамуының басты ошақтары ретінде ерекшеленді. Археологиялық және тарихи зерттеулер осы өңірлердің мәдениет қалыптасуындағы рөлін анықтап, жазба дәстүрдің кеңінен таралуын көрсетті.

11. Діни әдебиет: мазмұны және таралуы

Қазақстандағы ортағасырлық медреселерде исламға қатысты қасиетті Құран және хадистердің түркі тіліндегі тәпсірлері кеңінен оқылды, бұл халықтың дінге тереңірек үңілуіне көмектесті. Діни шығармаларда сопылық ілім мен адамгершілік құндылықтар жайлы мектептер ұстанымдары көрініс тауып, олар қоғамдық рухани тәртіптің қалыптасуына ықпал етті. Ислам дінінің әдебиеті қоғамдағы моральдық құндылықтарды нығайтып, сенім мен тәрбиенің негізін қалады.

12. Шежірелер мен тарихи шығармалар жазудың кеңеюінде

Орта ғасырларда шежірелер мен тарихи еңбектер жазудың кеңеюіне серпін берді. Осы шығармалар халықтың өткенін сақтап, қоғам тарихын кешенді баяндаумен қатар, мәдени мұраны ұрпақтан ұрпаққа жеткізуде маңызды рөл атқарды. Олар ұлттық сананың қалыптасуына ықпал етіп, жазба әдебиеттің түрленуіне және дамуына себепші болды.

13. Ғылым мен жазба мәдениетінің дамуы туралы

Орта ғасырлардағы ғылым мен жазба мәдениеті тығыз байланысты дамыды. Халықаралық байланыстар, әсіресе ислам әлеміне қосылу арқылы, білім мен ғылыми жетекшіліктің жаңаша дәуірі басталды. Бұл кезеңде медицина, астрономия, философия салаларында ілгерілеушіліктер болды және жазба мәдениеті ғылымның таралуына қызмет етті.

14. Жыраулық және ауызша поэзия дәстүрінің сақталуы

Жыраулар мен ақындардың ауызша поэзияны сақтауында зор рөл атқарды. Олар өз шығармаларын кейіннен жазбаша әдебиетке енгізіліп, орта ғасырлық қазақ мәдениетінің мән-мағынасын ұрпаққа жеткізді. Бұл дәстүр 100-ден астам жыраулар поэзиясы қағаз бетіне түскен жырлар үлгісінде қазіргі күнге дейін сақталған, ұлттық мәдениеттің рухани қазынасы болып саналады.

15. Рудаки және Шығыстың классикалық поэзиясының ықпалы

Рудакидің поэзиясындағы гуманистік идеялар түркі халықтарының әдебиетін байыта түсті және шабыттандыратын мәтіндерге жол ашты. Қазақстанда парсы-тәжік әдебиеті үлгілері кеңінен таралып, олардың классикалық мазмұндары жергілікті поэзияға елеулі әсер етті. Осы тәсіл арқылы қазақ әдебиеті әлемдік классикамен сабақтасып, дамуына мүмкіндік алды.

16. Түркі жазу реформалары мен аймақтық ерекшеліктер

XII ғасырда түркі халықтарының араб әліпбиін қабылдап, өз тілдерінде жазу жүйесін дамытуы – тарихи маңызды кезең. Бұл кезеңде халықтар өз жазба тілдерін байытып, өркениеттік дамуына мүмкіндік алды. Қыпшақ, қарлұқ, түргеш секілді тайпалар арасында жазудың өзіне тән, аймақтық ерекшеліктері пайда болды. Әрбір тайпада қолданылған жазу формалары мен диалектілік айырмашылықтар олардың мәдени алуан түрлілігі мен тілдік байлығын айқындады. Сонымен қатар, жазу реформалары ұлттар арасындағы тілдік бөлінулерді кемітіп, ортақ тілдік негіз қалыптастыруға себепкер болды. Осы өзгерістер мәдени және әдеби байланыстарды нығайтып, жалпы түркі әлемінің біртұтастығын күшейтті.

17. Археологиялық және қолжазба табыстары

Орта ғасыр кезеңінен қалған қолжазбалар мен археологиялық жетістіктер – тарихты терең түсінуге мол мүмкіндік беретін құнды деректер. Мысалы, Қарахан мемлекетінің тұрмысы мен мәдениетін бейнелейтін жазба ескерткіштер мен тілдік нысандар археологтар мен тарихшыларды ерекше қызықтырады. Сонымен қатар, Ұлы Жібек жолы бойындағы қазыналы қалалардан табылған жәдігерлер халықтың сауда-саттық, мәдени қарым-қатынастарының мол екенін дәлелдейді. Қолжазбалардың сақталуы мен зерттелуі Қазақстанның ортағасырлық тарихына жаңа көзқарас алып келеді, ғылым мен мәдениеттің дамуына үлес қосады.

18. Жазу арқылы білім тарату үдерісі

Орта ғасырдағы білім беру жүйесінде жазудың алатын орны ерекше болды. Білім алу кезеңі бірнеше сатылардан тұрды: алғашқыда ұстаздан дәріс алумен басталып, кейін жазбаша материалдарды оқып, талдау әдістеріне көшті. Пайдаланылған жазу құралдары мен әдістері білімнің таралуын жеңілдетіп, халық арасында оқудың кеңінен таралуына ықпал етті. Сонымен қатар, зертеулер нәтижесінде білім беру жүйесінің құрылымдық кезеңдері нақты анықталды, бұл тарихи білімнің дамуын жүйелеуге септігін тигізді. Осы кезеңдер білім алудың сапасын арттырып, мәдениеттің өркендеуіне фундамент қалап, ортағасырлық қоғамның рухани өмірінің негізін қалады.

19. Тарихи мұралардың зерттелуі және бүгінгі ғылыми маңызы

Ортағасырлық қолжазбалар археологтар мен тарихшылардың көпжылдық еңбегі арқасында табылып, біздің заманымызға жетті. Бұл материалдар ғылыми айналымға енді және зерттеушілерге ортағасырлық мәдениетті терең түсінуге жол ашты. Әдеби және тарихи шығармалар аударылып, онда кейбір ұмыт болған шежірелер мен жазба үлгілер жаңа қырынан зерттелді. Соның нәтижесінде ортағасыр мәдениетінің айрықша ерекшеліктері айқындала түсті. Осы материалдар қазақ тіл білімі, әдебиеттану және тарих ғылымының дамуына қажетті нақты мәліметтер жинақтамасын қалыптастырып, ұлттық рухани байлықтың маңызды қайнар көзі ретінде қызмет етеді.

20. X–XIII ғасырлар әдебиеті мен жазба дәстүрінің маңызы

Орта ғасырлардағы әдеби және жазба дәстүрлер қазақ мәдениетінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Бұл дәстүрлер бүгінгі ұрпақтарға рухани қазына ретінде мұра болып жетуде. Сол уақытта жазылған шығармалар мен хаттар халқымыздың тарихы мен дүниетанымын сақтап, кейінгі көшірмелер мен зерттеулер арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізілді. Осы тарихи дәстүрлердің арқасында қазақ мәдениеті бай әрі өзіндік тұлғалық ерекшеліктерге ие болды, ұлттық өзіндік сананы қалыптастырып, дамытуға ерекше үлес қосты.

Дереккөздер

Әл-Фараби, Мұхаммед Қожа. Орта ғасырлық Қазақстан мәдениеті. – Алматы, 2010.

Темірханова, Г. Орхон-Енисей жазбаларының мәні мен маңызы. – Нұр-Сұлтан, 2015.

Қазақ әдебиеті тарихы: Орта ғасырлар кезеңі. – Алматы, 2012.

Жумабаев, Б. Ахмет Ясауи мұрасы. – Шымкент, 2018.

Ислам және түркі әдебиеті: Халықаралық зерттеулер жиынтығы. – Алматы, 2021.

Алиев М. История тюркской письменности. — Алматы: Наука, 2001.

Хисамов Ж. Археология Казахстана. — Астана, 2015.

Серғазыев К. Ортағасырлық қазақ мәдениеті. — Шымкент: Ғылым, 2019.

Нұрпейісова А. Қазақ әдебиетінің тарихы. — Алматы: Фолиант, 2017.

Әбдіқалықова Г. Ортағасыр түпнұсқалары мен олардың ғылыми маңызы. — Қарағанды: Университет, 2020.