Текст выступления:

Казахское ханство при Тауке-хане (1680–1715/18 годы)
1. Тауке хан дәуірінің жалпы шолуы және басты тақырыптары

Тауке хан қазақ тарихындағы аса көрнекті тұлға. Оның биліктік кезеңі Қазақ хандығының саяси және құқықтық дамуының маңызды әрі күрделі бір кезеңі ретінде есте қалды. Осы уақытта хандық өзекті мәселелерді шешіп, мемлекетті нығайтуға бағытталған реформаларды жүзеге асырды. Бұл дәуір қазақ халқының қоғамдық-саяси құрылымының дамуы мен мемлекеттіліктің қалыптасуы тұрғысынан аса маңызға ие болды.

2. XVII ғасыр соңы: Қазақ хандығының саяси ахуалы

XVII ғасырдың соңында Қазақ хандығы үлкен сынақтарға тап болды. Алтын Орда дәуірінен қалған тарихи мұра ретінде хандықтың территориясы мен саяси билігі күшейтілуге тиіс болды. Сонымен қатар, шығыс жақтан жоңғарлардың шабуылдары жиілеп, қауіп-қатер артты. Бұл кезең ішкі бөліністер мен сыртқы жаулардың қыспағынан хандықтың тұрақтылығы сынға түсті. Осы қиын кезеңде ел басқару жүйесі реформаларға мұқтаж болды.

3. Тауке ханның билікке келуі

Тауке хан Қазақ хандығына билік еткен тарихи тұлға. Оның билігі XVIII ғасыр басында басталып, хандықта тәртіп пен бірлікті қалпына келтіруге бағытталды. Тауке хан билігі уақытында ішкі жанжалдарды реттеп, хандықтың саяси тұрақтылығын қамтамасыз етуге күш салды. Оның басшылығымен мемлекеттік құрылымдар жетілдіріліп, хандықтың халықаралық беделі артты.

4. Қазақ хандығының аумағы және халқы

XVII ғасырдың соңында Қазақ хандығы үлкен аумақты қамтып, бірнеше миллион тұрғыннан тұрды. Хандық үш жүзге бөлініп, әрбірінің өзінің рулық құрылымы және көшпелі өмір салты болды. Елдің жалпы халқы мал шаруашылығымен айналысып, жылу мен суды іздеуге бейімделген көшпелі өмір салтын ұстанды. Бұл халықтың әлеуметтік құрылымы мен этникалық құрамын бірегей етті.

5. Тауке хан енгізген саяси реформалар

Тауке ханның ең маңызды реформасы - билер кеңесінің құрылуы болды. Бұл кеңес орталық билікті нығайтып, шешімдерді әділ және ашық қабылдауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Үш жүздің бас билеріне кеңінен өкілеттіктер беріліп, олардың шешімдері мемлекеттік құқықтық жүйеге енгізілді. Бұдан басқа, ішкі басқару жүйесі қайта құрылып, хандықтың тұтастығы мен тұрақтылығы қамтамасыз етілді.

6. Үш жүздің бас билері мен олардың міндеттері

Үш жүздің бас билерінің басты міндеттері – өз өңірлерінде құқық пен тәртіпті сақтап, әділеттілік орнату болды. Олар жергілікті дау-дамайларды шешіп, халық арасында әділдік пен тұрақтылықты қалыптастырды. Әр билер өз руына сенімді халық өкілі ретінде қызмет атқарды, сондықтан олардың қоғамдағы ролі ерекше маңызды болды. Бұл құрылым хандықтың ішкі байланысын күшейтті.

7. «Жеті жарғы» – жаңа заңдар жүйесі

Тауке ханның ең ірі жаңалығы – «Жеті жарғы» заңдар жинағын енгізуі. Бұл құқықтық жүйе халықтың өмірлік салаларын қамти отырып, қоғамдағы тәртіп пен әділеттілікті нығайтты. Заңдар биліктің заңды шекарасын бекітіп, қылмыстық және азаматтық істерді реттеу үшін негіз болды. Мұның арқасында хандықта құқықтық тұрақтылық орнап, дау-дамайларды шешу мәдениеті дамыды.

8. «Жеті жарғының» негізгі баптары

«Жеті жарғы» заңдарының басты баптары билік пен айыптың өлшемдерін нақты анықтады, қоғамдағы тәртіпті қамтамасыз етті. Өлім жазасы мен құн жазалаудың түрлері нақты белгіленіп, қылмысты алдын алу бойынша тиімді шаралар қарастырылды. Сонымен қатар, жер даулары мен жесір мәселелерін шешу тәртібі айқындалып, руаралық жанжалдың алдын алу жолдары нақтыланды. Бұл заңдар халық арасында зор беделге ие болды.

9. Саяси тұрақтылық пен ішкі бірліктің динамикасы (1680-1715)

1680 жылдан бастап хандықта ішкі қақтығыстар айтарлықтай азайып, билік беделі көтерілді. Бұл кезеңде билер кеңесі құрылып, мемлекетішілік тұрақтылықты арттыруға ықпал етті. Тарихи деректер саяси бірліктің нығаюы мен қоғамдық тәртіптің жақсарғанын растайды. Осы себептен бұл уақыт қазақ хандығының дамуы үшін маңызды сәт болды.

10. Жоңғар шапқыншылығы және негізгі қауіптер

XVII ғасырдың екінші жартысында жоңғарлар қазақ жерлерін жиі басып, хандыққа ауыр қауіп төндірді. Солтүстік-шығыс аймақтардағы үдемелі ұрыстар хандық әскерінің күшейтілуін талап етті. Тауке хан бұл қауіпке қарсы одақтастық іздеп, сыртқы саясатта жаңа бағыттар ұстанды. Бұл күрес хандықтың тәуелсіздігі мен қауіпсіздігін сақтау үшін аса маңызды болды.

11. Сыртқы саясат және көршілермен байланыс

Тауке хан тұсында Ресеймен байланыс нығайып, дипломатиялық қарым-қатынас пен сауда ынтымақтастығы белсенді жүргізілді. Орта Азияның көрші хандықтарымен әскери және экономикалық одақтар жасалып, тарихи байланыстар қайта жанданды. Сонымен қатар, жоңғар қаупіне қарсы күресте бейбітшілік пен бірлескен қорғаныс шаралары ұйымдастырылды. Хандық сыртқы саясатында экономикалық және саяси теңқұқықты қатынастарды орнатуға басымдық берілді.

12. Қоғамдық құрылым және әлеуметтік топтар

Қазақ халқы үш жүзге бөлініп, әр жүздің ішіндегі ру-тайпалық құрылымдар сақталды. Бұл бөлініс елдің бірлігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Қоғамның билік иелері сұлтандар мен қарапайым халықтан бөлек билер болды. Билер әділеттілікті сақтау мен қоғамдық тәртіпті реттеуге жауапты тұлғалар ретінде қызмет етті. Осындай құрылым хандықтың дамуы мен тұтастығын қолдады.

13. Экономика және шаруашылық дамуы

XVII ғасырдың соңында және XVIII ғасырдың басында қазақ шаруашылығы бірқалыпты дамыды. Мал шаруашылығы басты экономика саласы болып қала берді. Сонымен қатар, сауда-саттық қауымның тұрмыс деңгейін көтеруге ықпал етті. Халықтың өмір сүру жағдайы жақсарып, тұрмыстық жабдықтар мен өндіріс құралдары дамыды. Осы процестер хандықтың әлеуметтік-экономикалық негізін нығайтты.

14. Сауда және экономикалық байланыстардың өсуі

Бұл кезеңде қазақ шаруалары мен саудагерлері Ресей, Орта Азия және Қытаймен сауда-саттықты кеңінен жүргізді. Сауда қатынастарының ұлғаюы халықтың әл-ауқатын жақсартты және экономиканың даму тенденциясын көрсетті. Деректерге сүйенсек, бұл процестер елдің ішкі нарығын кеңейтіп, сыртқы байланыстардың нығаюына себеп болды.

15. Мәдениет және білім беру саласының басты бағыттары

Тауке хан дәуірінде мәдениет пен білім беру саласы қарқынды дамыды. Хандықта дәстүрлі оқулар мен діни білім беру жүйелері нығайып, жаңа мәдени бағыттар пайда болды. Сонымен қатар, әдеби мұралар жинақталып, халық арасында білім деңгейі көтерілді. Бұл кезең қазақ мәдениеті мен руханиятының өркендеуіне жағдай жасады.

16. Ұлттық бірлік пен үш жүз ынтымақтастығы

Тауке хан қазақ тарихында ерекше орын алған ұлы көшбасшы ретінде есте қойылды. Оның ең басты жетістігі – үш жүз арасындағы саяси және әлеуметтік айырмашылықтарды азайтуға бағытталған саясат жүргізу болған. Бұл саясаттың басты мақсаты – әртүрлі роду-ырғақтар мен тайпалардың арасындағы қақтығыстарды тоқтатып, бірлік пен ынтымақты нығайту еді. Тауке хан бұл міндетті өте үлкен тереңдікпен түсініп, қақтығыстарды шешу үшін әділдік пен заңдылыққа сүйенді.

Қазақ қоғамында ортақ ұлттық идеяны қалыптастыру барысында ол ұлттар арасындағы келісімді басты орынға қойды. Қазақ хандығының тұтастығын сақтау үшін этностар арасындағы өзара түсіністікті арттыруға тырысты. Бұл кезеңде халық бойында ұлттық сана мен патриоттық рух өсе бастады.

Сонымен бірге, Тауке хан алауыздық пен жанжалдарды жеңу үшін реформалар мен заңнамалық өзгерістер енгізді. Бұл реформалар хандық ішіндегі тыныштық пен келісімді күшейтті, сол арқылы мемлекеттің тұрақтылығын қамтамасыз етті. Осылайша Тауке хан қазақ қоғамындағы әлеуметтік тепе-теңдік пен саяси бірлікті қалыптастыруда үлкен тарихи рөл атқарды.

17. Тауке хан және билердің мемлекеттегі рөлі

Бұл кезеңнің тағы бір маңызды ерекшелігі – билердің мемлекеттегі орны мен рөлі арта түсті. Әділдік пен заңдылық таратуда Төле, Қазыбек және Әйтеке секілді тәжірибелі билер ерекше тұлғаларға айналды. Олардың терең білімдері мен мүмкіндіктері қазақ қоғамындағы әділдік пен тәртіпті орнатуға негіз болды.

Билердің шешімдері қоғамдық мәселелерді жүйелі түрде реттеуде зор ықпалға ие болды. Бұл сот тәртібінің күшеюіне, заңдылықтың бұзылмауына әкеліп, елдегі құқықтық жүйенің дамуына жол ашты. Сонымен қатар, билердің әділдігі мен дана саясаты қазақ халқының бірлігін нығайтып, мемлекеттіліктің тұрақтылығын қамтамасыз етті.

Тауке хан билермен бірлесіп, саяси реформаларды жүзеге асыру арқылы елдің күш-қуатын арттырды. Олар мемлекетті дамытудағы ортақ мақсатта бірігіп жұмыс істеді, нәтижесінде мемлекеттің институционалдық негіздері берік болды. Бұл орайда билер Тауке ханның ең сенімді кеңесшілері әрі серіктері болды.

18. Тауке хан – тарихи тұлға

Тауке ханның тарихи тұлғасы қазақ халқы үшін ұлы мұра болып қалды. Оның өмірі мен қызметі көптеген тарихи оқиғалармен ұласып, елдің тағдырын айқындады.

Бір ерекше аңыз бойынша, Тауке хан өз билік ететін үш жүздің қайшылықтарын жеңу үшін кеңес жинаған. Ол барлығын әділдік пен ортақ мүддеге шақырып, ұлттың болашағын ұлы мақсатқа бағыттады. Бұл аңыз бүгінгі күнге дейін халық жадында сақталған.

Тағы бір тарихи дерек – Тауке ханның 1680 жылы қабылдаған «Жеті Жарғы» заңдары. Бұл заңдар қазақ хандықтарының заңдық жүйесін түбегейлі өзгертіп, әділ салық салу мен қылмыстық құқықты реттеуде маңызды рөл атқарған.

Сол сияқты Тауке хан мен оның билерінің бірлескен еңбегі Қазақ хандығының саяси және әлеуметтік құрылымын нығайтып, елдің тарихындағы біртұтас мемлекеттік жүйенің қалыптасуына серпін берді.

19. Тауке хан билігінің аяқталуы және салдары

Тауке хан билігі 1718 жылы аяқталды, бұл кезең қазақ хандығы үшін маңызды өзгерістер дәуірі болды. Оның қайтыс болуымен қатар кейбір ішкі қайшылықтар мен сыртқы қауіптер күшейе түсті.

Билігінің соңғы жылдарында кейбір рулар арасында келіспеушіліктер қайта пайда болып, мемлекеттің ішкі тұрақтылығы бірқалыпты болмады. Дегенмен, Тауке ханның реформалары мен заңдары кейінгі ұрпақтар үшін құқықтық негіз ретінде қызмет етті.

Оның саяси мұрасына сүйене отырып, қазақтар мемлекеттілікті дамыту мен сыртқы қауіптерге қарсы тұру ісінде табандылық танытты. Осылайша, Тауке хан дәуірінің аяқталуы қазақ тарихында жаңа кезеңнің бастамасы болды.

20. Тауке хан дәуірінің тарихи маңызы

Тауке хан тұсында Қазақ хандығы мықты әрі тұрақты мемлекетке айналды. Оның жүргізген құқықтық және саяси реформалары мемлекеттік басқарудың жүйесін нығайтып, елдің бірлігін сақтап қалуға негіз болды. Бірлік пен әділеттілікке негізделген дәуірдің мәдени және рухани тұтастығы бүгінгі Қазақстанның мемлекеттілігінің құндылықтарында көрініс табады.

Дереккөздер

Жұмабаев Т. Қазақ хандығы тарихы. Алматы, 2005.

Сәрсембаев Қ. Тауке хан және оның саясаты. Астана, 2010.

Мұхамедханова Г. Қазақ қоғамындағы құқықтық жүйе. Алматы, 2017.

Тарихи деректер жинағы, 1680–1720 жылдар. Алматы, 2012.

Қазақ хандығының саяси және экономикалық тарихы. Алматы, 2018.

Әбдікәрімов Д. С. Қазақ қоғамы тарихы. – Алматы: Қазақ университеті, 2010.

Сейфуллин Ғ. Тауке хан мен билер. – Астана: Ұлттық энциклопедия, 2015.

Есенғазы Н. Жеті жарғы: Қазақ құқық тарихының бастауы. – Алматы: Дәуір, 2012.

Құрманбеков Б. Қазақ хандығының саяси құрылымы. – Алматы: Қазына, 2017.