Текст выступления:

Древнетюркские религиозные верования
1. Көне түркі діни сенімдері: негізгі ұғымдар мен тақырыптар

Көне түркі халықтарының табиғатпен үндескен рухани дүниесіне көз жүгірткенде, олардың сенімдері мен дүниетанымы ерекше орын алады. Бұл тақырып – табиғат пен адам арасындағы бірегей байланыс, көне түркілердің рухани әлемінің негізін қалаған басты ұғымдардың дұрыстығын түсінуге үндейді.

2. Тарихи және қоғамдық негіздер

Біздің тарихымыздың VI–VIII ғасырлар дәуірінде түркілер көшпелі өмір салтын ұстанып, діни сенімдерімен терең өрілгенін көреміз. Орхон-Енисей жазбалары мен археологиялық қазбалар олардың күнделікті тұрмысы мен қоғамдық тәртібінде діннің қандай маңызға ие болғанын айқын көрсетеді. Бұл деректер арқылы біз сол дәуірдің рухани мәдениетін және қоғамдағы сенімдердің ролін тереңірек түсінеміз.

3. Тәңірге табыну туралы маңызды мәліметтер

Көне түркілердің діни әлемінде Тәңірге табыну – қасиетті құбылыс болды. Олар Тәңірді жоғары, биік рух ретінде көріп, оған ерекше құрмет танытты. Мысалы, Орхон жазбаларында Тәңірдің әлемді жаратушы, тағдырды айқындаушы құдіреті туралы айтылған. Осы сенімдер түркі халықтарының еркіндік пен әділдікке ұмтылысын да қалыптастырды.

4. Жер-Су культінің негізгі элементтері

Көне түркілердің дүниетанымында Жер мен Су – өмірдің қайнар көзі ретінде ерекше құрметке ие болды. Жер – ана ретінде өмір сыйлаушы, Молшылық пен құт-береке бастауы, ал Су – тазалық пен өмір күшінің символы болды. Бұл культ табиғаттың мәңгілік заңдары мен адамның шаруашылық-қоғамдық тіршілігі арасындағы тығыз байланысты бейнелейді.

5. Ата-баба рухына құрмет көрсету дәстүрі

Түркі халықтарында ата-бабаларды есте сақтау мен олардың рухына құрмет көрсету – мәдени дәстүр болып табылады. Олар ашық аспан астындағы жерлеу орындарында ерекше құрбандықтар шалып, рухтарға сыйлықтар берді. Бұл әрекеттер өткен ұрпақтың рухани қуатын сақтауға, қауымның тұтастығын нығайтуға бағытталды.

6. Шамандардың қоғамдағы ролі

Шамандар – көне түркілердің рухани әлемінің маңызды тірегі. Олар рухтармен байланыс орнатып, сырқатты емдеді, қауымның рухани көсемі болды. Сонымен қатар, олардың шөптік емдеу мен болжау қабілеттері қоғамда ерекше қадірленді. Мифологияда шамандар рухани тәртіп пен әлемдік тепе-теңдіктің сақтаушылары ретінде көрініс тапты.

7. Негізгі діни рәсімдер мен олардың маңызы

Көшпелі қоғамда үш негізгі дін рәсімі ерекше орын алады: құрбандық шалу, жаңажылдық салтанаттар және рухтарға табыну. Бұл дәстүрлер қоғамның рухани тұрақтылығын қамтамасыз етіп, әлеуметтік байланыстарды нығайтты. Орхон жазбалары осы рәсімдердің маңыздылығын дәлелдейтін құнды тарихи қайнар болды.

8. Орхон-Енисей ескерткіштеріндегі діни бейнелер

Орхон-Енисей жазбаларындағы кескіндер рухани әлемнің байлығын көрсетеді. Мысалы, құстар мен айдаһарлар бейнелері әлемдік тәртіп пен күшті символдайды. Бұл ескерткіштер түркілердің дініндегі табиғат пен мифологияның үйлесімін жариялайды. Олардың әрбір деталі терең мағынаға ие және діни ұғымдардың көрінісі ретінде қызмет етті.

9. Табиғи құбылыстардың діни маңызы

Жел және күн сияқты табиғи құбылыстар көне түркілердің діни көзқарастарында ерекше мәнге ие болды. Желдің күші – рухтардың қозғалысы, ал күн – жарық пен өмір бастауы ретінде қаралды. Жаңбыр молшылық пен құдайдың құшағына кіру белгісі, ал табиғи апаттар құдайлардың ескертуі деп бағаланды. Сондай-ақ, Алтай тауы мен Ертіс өзені киелі орындар ретінде кеңінен құрметтелді.

10. Көне түркі құдайлары пантеоны

Тәңір – көне түркілердің ең жоғарғы құдайы, ал Ұмай ана – отбасы мен балаларды қорғаушы мейірімді күш ретінде ерекшеленеді. Бұл пантеонда құдайлардың әрқайсысы белгілі бір қызмет пен қоғамдағы өз рөліне ие болды. Орхон-Енисей деректеріне сүйенсек, олардың мәртебесі олардың қызметтерімен тығыз байланысты болды, бұл көрініс түркілердің дүниетанымының жүйесін айқын бейнелейді.

11. Ұмай ана культі және оның ерекшелігі

Ұмай ана көне түркілердің мәдениетіндегі ерекше құдайша, ол аналық мейірім мен отбасының игілігін қорғаушы рөл атқарды. Әсіресе балалардың денсаулығы мен амандығын қамтамасыз етуде оның мәні зор болды. Ұмайның бейнесі түрлі түйреуіштер мен ою-өрнектерде жиі кездесіп, балаларға арналған дұғаларда оның қорғанышы ерекше атап өтілді.

12. Жан мен рух туралы көне түркі түсінігі

Көне түркілер үшін жан – адамның өмірлік қуаты, тынысы болып есептелді. Ол жоғалса, адам тіршілікке жарамай қалды деп сенілді. Рух – мәңгілік әлемнің белгісі, оның өлімнен кейін де өмір сүруі маңызды болды. Өлгендердің рухына сыйлықтарды жіберу дәстүрі кең таралғаны тарихтан белгілі, бұл ата-баба рухына құрметтің көрінісі болды.

13. Қазақ даласындағы бәлібалдар мен тас мүсіндер

Қазақ даласындағы бәлібалдар – ежелгі түркі мәдениетінің қызықты жәдігерлері. Олар көбінесе киелі орындарда кездеседі және сақталған тарихтың куәсі саналады. Осы тас мүсіндер мен бәлібалдар арқылы көне қоғамның діни ұғымдары мен өмір салты туралы құнды ақпарат алуға болады.

14. Құрбандық пен сыйлықтардың дәстүрі

Көне түркілер құрбандық шалу мен рухтарға сыйлық беру арқылы табиғат пен құдайларға алғыс білдірді. Бұл дәстүр қауымның рухани өмірінің ажырамас бөлігі болды. Құрбандықтар мен сыйлықтар әлеуметтік тәртіп пен рухани байланыстарды нығайтты, сондай-ақ табиғатқа деген құрметтің көрінісі ретінде қабылданды.

15. Діни мерекелер мен салт-жоралғылардағы сенім жүйесі

Жыл мезгілдерімен байланысты көктем мен күздегі салтанаттар табиғат пен өнімділікке байланысты болды. Бұл мерекелерде қауымның бірлігі мен табиғатпен үйлесімі басты рөл ойнады. Сонымен қатар, соғыс алдындағы және көш бастау рәсімдері арнайы дұғалар мен құрбандықтар арқылы рухани қорғаныс пен сәттілік тілеумен толықтырылып, қатысушылар өздерін рухани қуатпен қамтамасыз етті.

16. Тәңірлік дүниетаным және рухани тепе-теңдік қағидалары

Қазақ халқының рухани өмірінде Тәңірлік дүниетаным ерекше орын алады. «Қазақстан ұлттық руханияты зерттеу орталығының» соңғы мәліметтері бойынша, 72% қазақтар өз кезегінде әдеп, татулық және үлкендерді құрметтеу қағидаларын өмірлік ұстанымдары ретінде қабылдаған. Бұл сан рухани құндылықтардың бүгінгі қазақ қоғамында әлі де сақталып, дамып келе жатқанын көрсетеді. Осыдан-ақ Тәңірлік сенімнің негізінде қалыптасқан ұлттық мұра мен дәстүрлердің қаншалықты маңызды екенін байқауға болады. Тәңірлік ілім қазақ халқының табиғатпен үйлесімді қарым-қатынасын, жан-жүрегімен сенім мен әділдікті ұстануын білдіреді. Осы рухани тепе-теңдік қағидалары – құрмет пен татулықтың мәңгілік негізі, ол қазіргі ұрпақтардың өмірінің айнасы іспетті.

17. Шамандық рәсімдердің кезең-кезеңімен көрінісі

Көне түркі халықтарының рухани дүниесінде шамандық рәсімдер маңызды рөл атқарған. Бұл рәсімдер, олардың құрылымымен және сатылап орындалуымен, халықтың рухани қажеттілігін қанағаттандырып, табиғат пен адам арасындағы байланыстарды нығайтты. Шамандық іс-әрекеттердің алғашқы кезеңінде руханиятқа қауіп-қатерлер мен табиғат күштері туралы хабарлар жеткізіліп, ал одан кейін рәсімдер арнайы сиқырлы сөздер мен орындаулар арқылы жүрді. Әдетте рәсімдер айналу, би, күй тарту сияқты элементтерді қамтып, олар арқылы жын-шайтанды кетіруге, дертті емдеуге, немесе өркениетке игілік әкелуге бағытталды. Бұл дәстүрлер шаманның қоғамдағы рөлін, оның рухани билігі мен ортақ рухани құрылымдағы орнының маңыздылығын айқын көрсетті. Қазақстанның даласын мекен еткен түркі халықтарының рухани өмірінде шамандық әдістер ежелден кездеседі, олар ғасырлар бойы жетіліп, ұлттық мәдениеттің бір бөлшегі ретінде сақталды.

18. Көне сенімдердің күнделікті тұрмысқа әсері

Көне түркілердің табиғатқа және рухани әлемге деген сенімдері күнделікті тұрмыс және мәдениет өмірінде ерекше көріністер тауып, қазақ халқының ұлттық әдеп-ғұрыптарына айтарлықтай әсер етті. Мәселен, табиғатты аялау – судың, оттың, желдің қасиетін қадірлеу табиғат қауіпсіздігін қамтамасыз етумен қатар, адам баласының өзара қарым-қатынасында да ізгіліктің нышаны болды. Қарттарды құрметтеу, ата-ананы қадірлеу – бұл қағидалар отбасының берік негізін қалап, ұрпақтар сабақтастығын көздеді. Сонымен қатар, ұрпақ сабақтастығын сақтау ұлттың тұтастығын нығайтып, қоғамдағы татулық пен бірліктің негізін құрды. Дастарқан басында орын беру сияқты дәстүрлер шаңырақтың маңызды символдары ретінде ұлттың үйлесімді өмір сүруін қамтамасыз етті және халықтың рухани өміріндегі тепе-теңдікті арттырды.

19. Көне түркі діни сенімдердің кейінгі мәдениетке ықпалы

Көне түркі халықтарының діни сенімдері ғасырлар бойы қазақ халқының мәдениеті мен сана-сезіміне терең ықпал етті. Ежелгі Тәңірлік ілім мен шамандық жүйелердің элементтері әлі күнге дейін халық арасында сақталып, олардың ұлттық өнері, әдебиеті, музыкасы мен салт-дәстүрлерінде көрініс табады. Мысалы, киелі орындар мен табиғат элементтеріне құрмет көрсету дәстүрі осы ежелгі сенімдерден бастау алады. Орта ғасырлардағы түркі қағанаттарының заманы мен кейінгі ислам дәуіріне дейінгі кезеңдегі рухани жүйелердің үйлесуі мәдениетте көпқырлы дамуға мүмкіндік берді. Ежелгі діни наным-сенімдердің бүгінгі салт-дәстүрлер мен қоғамдық құндылықтарға әсері халықтың ұлттық идентификациясында көрініс табады, мәдени ұлттық ерекшелікті және рухани бірлікті нығайтады.

20. Көне түркі діни сенімдерінің рухани сабақтастығы

Көне түркілердің діни нанымдары бүгінгі қазақ ұлттық мәдениетінің терең рухани негізін құрайтын шынайы мұра болып қала береді. Бұл сенімдер адамдар мен табиғат арасындағы үйлесімділік пен тепе-теңдікті сақтаудың маңызды құралы болып табылады. Сонымен қатар, көрікті рухани сабақтастық ұрпақтар арасындағы байланыс пен ұлттық бірлікті күшейтіп, қоғамдағы тұтастық пен келісімнің маңыздылығын көрсетеді. Халықтың рухани тәжірибесінен алынған бұл құндылықтар ұлттық рухтың табысты дамуына жағдай жасап, мәдениетіміздің негізін байыта түседі.

Дереккөздер

Н. А. Баскаков. Древнетюркские тексты. — Москва, 1960.

М. Козин. Культура древних тюрков. — Москва, 1985.

В. Г. Каширин. История религий тюрков. — Алма-Ата, 1990.

Е. Р. Крысин. Орхонские памятники — духовная культура тюрков. — Москва, 2005.

Абдихаликов А.К. "Қазақстан халықтарының рухани мәдениеті". Алматы, 2018.

Қазақ ұлттық руханияты зерттеу орталығының 2023 жылғы есебі.

Төлегенов М.С. "Көне түркілердің діни нанымдары мен дәстүрлері". Нұр-Сұлтан, 2020.

Кеңесов И.А. "Шамандық және оның қазақ мәдениетіндегі орны". Алматы, 2017.

Жұмабекова Б.Т. "Ұрпақтар сабақтастығы және қазақтың рухани әлемі". Алматы, 2019.