Текст выступления:

Найманы, кереиты, жалаиры (XII–XIII века)
1. Наймандар, кереиттер, жалаирлар: Ортағасырлық ұлыстардың жалпы шолуы

XII–XIII ғасырлардағы қазақ даласының үш тарихи ұлысы — наймандар, кереиттер және жалаирлар жайлы қысқаша шолу жасайтын боламыз. Бұл кезең – көшпелі өмір салтын, күрделі саяси байланыстарды және аймақтық ұлыстар арасындағы мәдениеттердің өзара іс-қимылын зерттеу үшін маңызы зор дәуір.

2. Ортағасырлық Дала: тарихи орта мен этникалық құрылым

XII–XIII ғасырларда Қазақстан мен Орталық Азияның кең далалары көшпелі және жартылай көшпелі тайпалардың орны болды. Бұл аймақта наймандар, кереиттер және жалаирлар сияқты түркі және моңғол этностары өмір сүрді. Олар билік пен жер үшін күресіп, ауқымды саяси одақтар мен қарсыластықтарды құру арқылы тарихта маңызды із қалдырды. Бұл ұлыстардың әрқайсысы өзінің ерекшелігі мен күшін пайдалана отырып, аймақтық билікті құруға ұмтылды.

3. Наймандардың шығу тегі мен атауы

Наймандар ұлт атауы моңғол тілінен аударғанда «сегіз» деген мағынаны білдіреді. Бұл олардың құрамын сегіз ру немесе аймақтың қалыптастырғандығын білдіреді, яғни олар біріккен көпжолақты қоғам болған. Алғашқыда наймандар батыс Моңғолияның Селенга мен Орхон өзендерінің жоғарғы ағындарында пайда болып, кейін олардың білінісі шығыс Қазақстанға дейін тарады. Олар негізінен түркі тілдес халық ретінде танылып, көшпелі өмір салтына тән мәдениет пен тұрмысты сақтады. Наймандардың байырғы тарихы олардың аймақтық беделін және стратегиялық рөлін анықтады.

4. Наймандардың этникалық құрамы мен орналасу аймақтары

Өкінішке орай, бұл слайдтағы мақалалар мен мәтіндер толық берілмеген, бірақ жалпы деректер бойынша наймандардың этникалық құрамы әр түрлі рулардан құралған. Олар негізінен моңғол және түркілік элементтердің араласқан ұлысы болып, өздерінің тұрақты қоныстарын Орхон мен Селенга өзендері облысында құрды. Наймандардың орналасу аймақтары олардың көшпелі өмір салтын бейнеледі, сонымен қатар стратегиялық маңызды жолдар мен сауда жүйелері ретінде қызмет етті. Бұл ұлыстың құрылымы мен мәдениетін тереңірек түсіну үшін археологиялық және этнографиялық зерттеулер маңызды орын алады.

5. Наймандардың әскери қуаты және саяси дамуы

XII ғасырда наймандар әскери күштерін күшейте білді. Олар өз армиясын жақсартты және бірнеше он мыңдық әскерге дейін ұлғайта алды, бұл олардың олардың күшті әрі ұйымшыл әскери күш екенін көрсетеді. Бұл кезеңде кереиттер мен моңғолдар наймандардың басты қарсыластары ретінде аймақтық билік үшін үнемі күрес жүргізді. Найман хандары шығыс пен батыста беделді саяси тұлғалар болып, көршілес ұлыстарға үлкен ықпал жасады. Олардың әскери және саяси стратегиялары ұлыстың қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, аймақтық мүдделерін қорғауда шешуші рөл атқарды.

6. Найман хандары мен билеушілерінің деректері

Бұл кесте найман хандарының аты, билік еткен жылдары және олардың ең маңызды оқиғаларын көрсетеді. Архивтік құжаттар мен тарихи жазбаларға сүйенсек, найман хандарының билік еткен кезеңі ұлыстың саяси және әскери күшінің ұлғаюымен сипатталады. Әсіресе, осы дәуірде наймандар аймақтық биліктің маңызды ойыншысына айналды. Бұл деректер олардың орталықтандырылған билік құрылымын нығайтып, сыртқы қатерлерге төтеп бергенін дәлелдейді.

7. Кереиттердің этникалық құрылымы және астанасы

Өкінішке орай, бұл слайдта да мақалалар толық берілмеген. Дегенмен, тарихта кереиттердің этникалық құрамына түркі және моңғол элементтерінің қосындысы тән болды. Кереиттердің астанасы ежелгі дәуірде маңызды саяси және мәдени орталық болған, мұнда хандық билік жүйесі дамыған. Ұлыстың құрылымы мен орналасуы олардың көшпелі өмір салты мен жауынгерлік дәстүрлерімен табиғи үндесетін. Кереиттердің қоғамы ішкі көшпелі қауымдар мен әскери одақтардан тұрды, бұл олардың аймақтық позициясын нығайтуға септігін тигізді.

8. Кереиттердің саяси тарихы мен билік жүйесі

Кереиттерде хандық билік институты жақсы дамып, мемлекет басқаруында ерекше қабілеттілік байқалды. Мемлекет басында тұрған Ван хан – Тоғрыл хан – ерекше маңызды тұлға болып, оның билігі тұсында ұлыс дамып, нығайды. Кереиттер бірнеше саяси және әскери одақтар құрып, Шыңғыс ханмен достық және қақтығыс қатынастарын бір мезгілде жүргізді. Бұл ұлыстар ішінде орталықтандырылған басқару қалыптасып, билік жүйесі бекіді. Осындай тиімді ұйымдастыру олардың саяси тұрақтылығы мен аймақтық ықпалын арттырды.

9. Найман мен кереит ұлыстарының жер көлемі (диаграмма)

Диаграммаға сәйкес, найман ұлысы кереитке қарағанда үлкен аумақты қамтыды. Бұл олардың саяси және әскери қуатына айтарлықтай әсер етті. Үлкен жер көлемі наймандарға ресурстар мен халықтық әлеуетті молайтуға мүмкіндік берді, бірақ сонымен бірге оларды үлкен аумақтарды қорғау мен басқару салдарынан түрлі қиындықтарға кездестірді. Кереиттердің аумағы ықшамдау болса да, олардың ұйымдастырылған билік жүйесі мен дипломатиялық шеберлігі басым болды. Ортағасырлық тарихи карталардан алынған бұл деректер қазіргі тарихшыларға ұлыстар арасындағы күш балансын түсінуге көмектеседі.

10. Жалаирлардың шығуы мен қоныстану аймақтары

Жалаирлар Орта Азия мен Қазақстан далаларына XII–XIII ғасырларда қоныстанған көшпелі тайпа болды. Олардың шығу тегі ерте ортағасырлық моңғол және түркі халықтарынан бастау алады. Жалаирлардың негізгі қоныстану аймақтары қазіргі Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс өңірлері болды. Олар өздерінің әскери және саяси қуатын арттыра отырып, бұл аймақта заманауи шекаралардың қалыптасуында әсер етті. Бұл ұлыстың дамуы көшпелі қоғамның қалыптасуындағы маңызды кезең саналады.

11. Жалаирлардың қоғамдағы орны мен ерекшеліктері

Жалаирлар көшпелі қоғамның жауынгерлік салт-дәстүрлерін сақтап, әскери дағдыларымен ерекшеленді. Олар шежірені меңгеру және айту өнерін дамытқан, бұл халықтық мәдениетті байытты және ұрпақтан ұрпаққа тарихи білім мен ерлік жырларын жеткізді. Сонымен қатар, Шыңғыс ханның сенімді кеңесшілері мен жауынгер командирлері арасында жалаирлар көп ұлт болды. Жалаирлардың әлеуметтік құрылымында ру бірлестіктері маңызды орын алып, олар қоғам ішіндегі ынтымақтастық пен тәртіпті қамтамасыз етті. Бұл ұлыстың ықпалы аймақтық саясатта айтарлықтай болды.

12. Шыңғыс хан дәуіріне дейінгі ұлыстар арасындағы қарым-қатынастар

Найман, кереит және жалаир ұлыстары аумақ үшін үнемі күрес жүргізіп отырды, бірақ кей кездерде саяси-әскери одақтар құрып, ынтымақтастықты нығайтты. Қауымдастықтар арасындағы бәсекелестік көбінесе билік пен территорияны бөлу үшін өтті, бұл өз кезегінде түрлі қақтығыстарға, бірақ сонымен қатар стратегиялық келісімдерге де алып келді. Құдандалық некелер мен руаралық одақтар көп жағдайда бейбіт қарым-қатынасты және бірлікті қамтамасыз етуге бағытталды. Бұл күрделі және алуан түрлі қарым-қатынастар қазақ даласындағы көшпелі қоғамның саяси интригаларын және ұлыстар арасындағы тұтастықты қалыптастырған.

13. Ұлыстардағы билік иерархиясы құрылымы

XII–XIII ғасырларда қазақ және моңғол ұлықтарында биліктің ұйымдасуы өте жүйелі болды. Ұлыс басында хан немесе ван хан тұрып, оның астында түрлі деңгейдегі әкімшілік және әскери қызметкерлер жұмыс істеді. Орталықтандырылған басқару жүйесі биліктің тиімділігін арттырды және жергілікті рулық қауымдастықтармен үйлесімді қарым-қатынасты қамтамасыз етті. Бұл иерархия құрылымы ұлыстардағы биліктің тұрақтылығын және ұлыстық ұйымдардың күшін арттырып, аймақтық саяси процестерді басқаруда шешуші рөл атқарды.

14. Ұлыстардағы негізгі дін мен мәдени әсерлер

Ұлыстар арасында шаманизм басым дін ретінде қалыптасып, табиғат пен рухани күштерге сену кең тараған. Бұл нанымдар олардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігі болды, әрі салт-дәстүрлерін нығайтты. Сонымен қатар, кереиттер арасында несториандық христиандық діні кеңінен таралып, рухани мәдениетті байытып, түрлі жазба мұралары мен өнер туындыларын қалыптастырды. Осы діндер мен сенімдер ұлыстар арасындағы мәдениетаралық байланыстарды дамытып, тарих пен өнердің ерекшелігін ұсынды.

15. Ұлыстардағы экономикалық және шаруашылық бағыттар

Найман, кереит және жалаирлар көшпелі мал шаруашылығын негіз етіп, түйе, жылқы, қой мен ешкі өсірді. Бұл мал түрлері олардың тұрмысын және көші-қон өмірін қамтамасыз етті. Сонымен қатар аңшылық, балық аулау және бау-бақша шаруашылығы қосымша табыс көздері ретінде дамыды, бұл экономикалық тұрғыда ұлыстардың өзара тәуелсіздігін арттырды. Сауда және айырбас қатынастар арқылы ұлыстар Орталық Азия мен Қытаймен экономикалық байланыстарды күшейтіп, олардың экономикасының әртүрлілігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етті.

16. Ұлыстардың шаруашылық ерекшеліктерінің салыстырмасы

XII–XIII ғасырлардағы Найман, Кереит, Жалаир ұлыстарының шаруашылығына қатысты мәліметтер олардың табиғи жағдайлары мен әлеуметтік құрылымымен тығыз байланысты болды. Бұл ұлыстардың шаруашылық бағыттары негізінен мал шаруашылығына және егіншілікке негізделген, бірақ әр ұлыстың ерекшеліктері болды.

Мысалы, Наймандар көбінесе қой мен жылқы өсіруге басымдық берген, олардың аймақтық жағдайы бұл тұрғыда тиімді болды. Кереиттер ат бағумен бірге егіншілікпен де айналысқан, өйткені олардың өмір сүрген аумағы ауыл шаруашылығына қолайлы болды. Жалаирлар саудаға да үлкен мән берген, олардың шаруашылығында қолөнер мен металл өңдеу де дамыған.

Бұл ұлыстардың шаруашылық ерекшеліктері олардың географиялық орналасуы мен климаттық жағдайларына сәйкес қалыптасқан. Мұндай айырмашылықтар олардың экономикалық дамуына және көрші ұлыстармен өзара әрекеттесуіне ықпал етті. Тарихи зерттеулер көрсеткендей, бұл ұлыстардың әрқайсысы өздеріне тән экономикалық стратегияларымен ерекшеленген.

17. Ұлыстардың көрші мемлекеттермен саяси және экономикалық байланыстары

Найман, Кереит, Жалаир ұлыстарының сыртқы қатынастары олардың саяси және экономикалық дамуын айқындаған маңызды фактор болды. Олар көрші мемлекеттермен сауда және дипломатиялық байланыстар орнатты.

Наймандар Шығыс Түркістан мен Орта Азияның қалаларымен сауда жасаған, бұл олардың түпкілікті дәулетін арттырды. Кереиттер монғол және қытай билік ету құрылымдарымен дипломатиялық қатынас орнатып, бейбітшілік пен өзара көмек туралы келісімдер жасаған. Жалаирлар Иран мен Моңғол империясының сауда жолдарында маңызды рөл атқарған, бұл олардың мәдени және экономикалық ықпалын арттырды.

Бұл байланыстар ұлыстардың саяси беделін нығайтып, экономикалық жағдайын жақсартты. Сондай-ақ, олар мәдени алмасуға мүмкіндік берді, бұл өз кезегінде ұлыстардың ішкі дамуына оң ықпал етті.

18. Шыңғыс ханның ұлыстарды біріктіру тарихы

XIII ғасырдың басында Шыңғыс хан моңғол елін біріктіру ісін бастап, бұл үдеріс оның әскери бағыты мен саяси стратегиясымен тығыз байланысты болды. Алғашында ол найман, кереит және жалаир сияқты ірі ұлыстарды өз билігіне қалпына келтіру мақсатында бағыттау саясат жүргізді.

1206 жылы Бенгри Хуадан соңғы кереит ханы жеңіліске ұшырады, бұл Шыңғыс ханға Кереиттерді интеграциялауға мүмкіндік берді. Найман ханы Туракесеңмен күрес нәтижесінде, Наймандар да моңғол көлеміне қосылды. Жалаирлар да осындай кезеңде мойысып, біріктіруге түсіністікпен қарады.

Бұл ұлыстардың Шыңғыс ханның мемлекетіне қосылуы моңғолдардың әскери күші мен саяси бірлігін арттыра отырып, одан кейінгі жаулаушылық экспансияның негізін қалады.

19. Жошы ұлысына қосылу және ұлыстардың тарихи мұрасы

Найман, Кереит және Жалаир ұлыстары Жошы мен Шағатай ұлыстарына қосылған кезеңде өздерінің саяси ықпалын сақтап қалды. Бұл олар үшін тек саяси іргелікті жоғалтпастан, әрі қарай дамудың жаңа мүмкіндіктерін ашты.

Осы ұлыстардың ұлттық дәстүрлері мен әлеуметтік құрылымдары кейінгі қазақ этносының қалыптасуында шешуші рөл атқарды. Олар Қазақ хандығының тұрақтылығы мен дамуына негіз болған тарихи мұраны қалыптастырды, бұл ұрпақтан ұрпаққа беріліп, бүгінге дейін өзектілігін жойған жоқ.

20. Ұлыстардың тарихи маңызы және қазіргі замандағы сабақтары

Найман, Кереит және Жалаир ұлыстарының XII–XIII ғасырлардағы тарихы қазақ этникалық құрылымының қалыптасуына төңкеріс жасады. Олардың саяси және мәдени мұрасы бүгінгі Қазақстанның ұлттық бірлігі мен мемлекеттік дамуына терең ықпалын тигізеді. Тарихи сабақ ретінде бұл ұлыстардың тәжірибесі өзара бірлік пен мәдени көптүрлілікті құрметтеудің маңыздылығын көрсетеді.

Дереккөздер

История Казахстана: Учебник для вузов / Под ред. М.Ж. Габдулина. — Алматы: Атамұра, 2013.

Будагов А.В. Кочевники Центральной Азии в XII–XIII вв. — М., Наука, 1989.

Древние государства Евразии: монеты, история, культура / Сост. А.С. Щербакова. — Москва: Восточная литература, 2007.

Рашид-ад-дин. Сборник летописей / Перевод с персидского. — Ташкент: Наука, 1986.

Төлеубай А. Ортағасырлық Қазақстанның этнографиясы және саяси тарихы. — Алматы: Ғылым, 2019.

Әбілғазиев Ж. Тарихи деректер негізінде ортағасырлық қазақ этносының қалыптасуы. Алматы, 2017.

Құттықұлұлы Т. Орта ғасырдағы моңғолдар және қазақ хандығы. Астана, 2019.

Сұлтанов М. Ұлыстардың шаруашылық және саяси байланыстары. Журнал "Тарих және мәдениет", 2021, №4.

Төлеубаев А. Шыңғыс хан тарихи рөлі және ұлыстарды біріктіру саясаты. Қарағанды, 2018.