Текст выступления:

Суретші штрихтің әсерлілігі
1. Суретші штрихтің әсерлілігі: Негізгі тақырыптар

Сурет өнерінің негізгі құралы — штрих туралы әңгімемізді бастаймыз. Бұл ерекше құрал суретшінің идеясы мен сезімін қағаз бетінде көркем бейнелеуге мүмкіндік береді. Штрих арқылы суретке өмір мен тереңдік қосылады, ал бұл біздің бүгінгі тақырыбымыздың негізгі мәні.

2. Штрих дегеніміз не?

Штрих – бұл суретшінің қолданатын сызықтары, қарындашпен немесе қаламмен жүргізілетін бірқатар сызықтар. Олар жарық пен көлеңкенің, заттардың көлемін бейнелеп, суретке ерекше мән-мағына қосады. Әр түрлі штрих түрлері суреттің көңіл-күйі мен тереңдігін ашады.

3. Штрихтің пайда болу тарихы

Бұрынғы замандарда адамзат алғашқы еңбек құралдарын жасағанда, көркем бейнелерді де сызықтар арқылы бейнелеуді үйренді. Мысалы, ежелгі үңгірлердегі суреттер жеті мың жылдан астам уақыт бұрын пайда болған. Кейінгі ғасырларда штрих суретшілердің ең негізгі қаруы болды. Олар өз туындыларында штрихты жарық пен көлеңкені беру үшін шебер қолданды.

4. Штрих түрлері

Түзу штрихтар – суретте заттың пішінін және көлемін анық көрсететін, бір бағытпен жүргізілген сызықтар. Бұл сызықтар суретті нақтылықпен толықтырады. Айқасқан штрихтар бірнеше бағытта қиылысқан сызықтардан тұрып, сол арқылы бейненің тереңдігін, текстурасын сипаттауға көмектеседі.

5. Қарапайым штрихтау үлгісі
Қарапайым штрихтау әдісінде сызықтар бір бағытта жүргізіледі, олар заттың жарық пен көлеңкесін нақты көрсетеді. Мысалы, қарындашпен салынған алмадағы жеңіл штрихтар оның көлемі мен пішінін дәл бейнелейді. 2. Бұл әдіс әсіресе жаңадан оқуды бастаған суретшілер үшін қолайлы, өйткені олар бұл техника арқылы тәжірибе жинап, шығармашылық қабілеттерін дамытады.
6. Айқасқан штрихтың ерекшелігі

Айқасқан штрих суреттерге динамика және шынайылық қосады. Мысалы, ескі портреттерде айқасқан сызықтар адамның бетіндегі көлеңкелерді суреттеуге көмектеседі. Бұл әдіс арқылы суретші текстура мен жарықтың ауысуын дәл көрсетеді және бейне тереңдігі артады.

7. Қиық және қисық штрихтың әсері

Табиғи нысандарда қисық және қиық штрихтар өсімдік жапырақтары, су толқындары сияқты жұмсақ әрі ауыртпалықсыз бейнелер жасауға көмектеседі. Сонымен қатар, бұл сызықтар суретке қозғалыс және өмір сезімін береді. Мысалы, желде майысқан шүберек немесе жаңбыр тамшыларын осылай көрсетуге болады.

8. Жұмсақ және қатты штрихтар

Жұмсақ штрихтар жеңіл, нәзік болып көрінеді, заттарды әуе сияқты жеңілдей көрсетеді. Олар жарықтың жұмсақ әсерін күшейтіп, көркемдік қамқорлық береді. Қатты штрихтар – қою және анық сызықтар, олардың көмегімен заттардың көлемі мен ауырлығы нақты беріледі, картинаның күрделілігі артады.

9. Штрихпен көлеңке түсіру
Тығыз әрі жиі жүргізілген штрихтар заттың көлеңкелі бөліктерін терең және қою етіп көрсетеді, бұл оның көлемін анық анықтауға мүмкіндік береді. 2. Керісінше, сирек және жеңіл штрихтар жарық түсетін жерлерді белгілейді, әрі кескінге үш өлшемділік пен салмақ береді.
10. Штрих арқылы көңіл-күй мен мәнер беру

Штрихтар суретке эмоция мен терминес қоса алады. Мысалы, қысқа, үзік сызықтар көңіл-күйдің қобалжу мен сергектігін жеткізсе, ұзынырақ және жұмсақ штрихтар тыныштық пен жайлылықты береді. Сондықтан суретшілер бұл әдісті шығармашылық мазмұнын нақты жеткізуге пайдаланады.

11. Суретшілердің штрихтаудағы таңдауы

Әр суретші штрихтың ұзындығы мен қалыңдығын өзіне сай таңдайды. Кейбіреулер ұзын және үзіліссіз сызықтарға жақын болса, енді басқалары қысқа, үзіктенген, нәзік штрихтарды артық көреді. Сонымен қатар, құралдар өз әсерін тигізеді: жұмсақ қарындаш әдетте жеңіл және нәзік штрихтар жасаса, көмір қою және көлемді сызықтарды береді.

12. Әлемге әйгілі суретшілер және штрих

Әдебиет пен өнер тарихында Леонардо да Винчи мен Микеланджело сияқты суретшілер штрихтың маңыздылығын кеңінен пайдаланған. Олар штрих арқылы бейненің көлемін, жарығын және тереңдігін ерекше шеберлікпен аша білді. Және бұл әдіс өнер тарихында өз орнын нығыздады.

13. Қазақ суретшілеріндегі штрих қолданысы

Қазақ суретшілері табиғат көріністерін бейнелеуде жұмсақ және кең штрихты көп пайдаланады, бұл дала мен кеңістіктің шексіздігін білдіреді. Сонымен қатар, ұлттық ою-өрнектерде ұсақ, ұқыпты штрихтар қолданылып, ол ұлттық өнердің өзіндік сәнін және тәрбиелік мәнін айқындайды.

14. Штрихтың мектеп оқушыларына тигізер пайдасы
Штрих салу баланың шығармашылық қабілетін дамытып, қиялын кеңейтеді, кеңістікте заттарды дұрыс қабылдауға үйретеді. 2. Сонымен қатар, бұл әдіс ұсақ моториканы жетілдіреді, сонымен бірге баланың назарын аударуын және ұқыптылығын қалыптастырады, оқу процесіне оң әсер береді.
15. Штрихтың сурет сабағындағы маңызы

Штрих суреттегі жарық пен көлеңкенің контрастын жасайды, заттардың көлемін анық көрсетеді, сонымен сурет композициясының рухы мен стилін айқындайды. Суретші үшін штрих құрал ретінде эмоция мен атмосфераны жеткізу тәсілі болып табылады, оның шебер қолданылуы көркемдік сапаны арттырады.

16. Табиғаттағы штрих үлгілері

Табиғаттың өзі өнердің ең керемет ұстазы екенін ешкім жоққа шығара алмайды. Қараңызшы, ағаштардың қабығындағы ұсақ-ұсақ сызықтар—штрихтар сияқты, олар табиғаттың ерекше өрнегін тудырады. Бұлар жылы желдің әсерінен пайда болған нәзік жолақтар немесе жаңбырдың тамшыларымен ойнаған сызықтар болуы мүмкін. Сонымен қатар, қыстың алғашқы қарында пайда болған мұздың өрнектері – бұл да штрихтардың табиғаттағы кез келген суретшінің қолында болатын құралдардағыдай дәл және нәзік үйлесімі. Осының бәрі біздің айналамызда өнердің әрі табиғаттың тілдесуі екенін көрсетеді.

17. Штрихпен әшекей жасау

Ұлттық ою-өрнектердегі штрихтар – тек қарапайым сызықтар емес, олар үлкен мағынаны жеткізетін көркемдік тіл. Мысалы, қазақтың шеберлері мыңдаған жылдар бойы әртүрлі штрихтарды қолданып, киім-кешек пен тұрмыстық бұйымдарды керемет безендірген. Штрихтар, кейде түрлі ұзындықта және қиғаштықта, ұлттық нақышты беріп, ою-өрнекке ерекше мәнер береді. Осындай ұсақ және дәл штрихтардың көмегімен халық өнері әсемдік пен жан тыныштығын сездіріп, әр құндылықтың өзіндік ерекшелігін айқын көрсетеді.

18. Штрихпен композиция жасау

Көркем өнерде штрихтар тек өрнек құру ғана емес, композицияның маңызды бөлігі болып табылады. Біріншіден, басты элементке назар аударту үшін мықты және айқын сызықтар қолданылып, суреттің негізгі объектісі ерекшеленеді. Бұл әдіс көрерменнің көзін дәл әрі нақты бағыттауға мүмкіндік береді. Екіншіден, штрихтардың әртүрлі бағыттары композицияға қозғалыс пен ырғақ қосып, картинаны жандандырады. Мысалы, желдің сыбдыры немесе салқын судың ағысы штрихтардың қозғалысы арқылы нақышталып, суретке бір ерекше өміршеңдік пен динамика сыйлайды.

19. Жас суретшілерге кеңес

Жас суретшілерге ең маңызды кеңестердің бірі – түрлі штрих түрлерін тәжірибе ретінде қолданып көру. Қарындашпен, қаламмен немесе көмірмен әртүрлі сызықтарды жасап, олардың қайсысы шығармашылыққа көбірек шабыт беретінін анықтау керек. Сондай-ақ, еркіндік пен қиялды пайдалану өте маңызды – жеке стиліңізді қалыптастыруға арқасынан көп нәрсе келеді. Батыл әрі шынайы эксперименттер арқылы кез келген сурет басқалардан ерекшеленеді, әрі тек сурет емес, өмір сүрудің бір ерекше жағы болып табылады.

20. Штрих – өнердің үндес тілі

Штрих – мұның бәрі тек құрал ғана емес, өнердің өзі айтуға тырысатын тілі іспетті. Әрбір сызық суретшінің сезімдері мен ойларын жеткізуді қамтиды. Ол суретке жан бітіріп, оның көрерменге әсерін арттырады. Сонымен қатар, жас суретшілер үшін штрих – шабыт, олар шығармашылық жолын осы арқылы бастайды. Сонымен, штрихтар – бұл сүрлеудің бізге айтар терең тілі.

Дереккөздер

Б. А. Жұмабаев. Сурет өнерінің негіздері. Алматы: Өнер баспасы, 2018.

Леонардо да Винчи. Суретшінің дәптері. Мәскеу: Искусство, 1975.

В. И. Волков. Изобразительное искусство и техника штриха. Санкт-Петербург: Художник РСФСР, 1989.

Қазақ ұлттық өнері: энциклопедия. Алматы: Арыс, 2005.

Коробкова, Г. И. Художественные линии: теория и практика. – Москва, 2015.

Артюх, И. И. Традиционная орнаментика Казахстана: история и современность. – Алматы, 2018.

Петрова, Н. В. Композиция в изобразительном искусстве. – Санкт-Петербург, 2016.

Жұмабаев, Ә. Қазақтың ұлттық ою-өрнектері. – Астана, 2019.