Текст выступления:

Адамдардың ежелгі баспанасы
1. Адамдардың ежелгі баспанасы: сабаққа шолу

Адамзат тарихының терең ғасырға толы кезеңінде адамдар өмір сүру үшін өздерін және отбасын қорғау қажеттілігін арттырды. Бұл қажеттілік баспана құрылысын дүниеге әкелді. Ежелгі адамдар жасаған алғашқы баспаналар – олардың қоршаған ортаны меңгеру мен қиындықтардан аман қалу жолындағы маңызды қадамы болды. Бүгінгі әңгімеміз сол алғашқы қадамдарды, ежелгі баспаналардың түрлері мен олардың маңыздылығы туралы.

2. Ежелгі адамдардың өмір сүру жағдайы

Біз адамдардың өмірінің бастауындағы кезеңді елестетсек, олар ашық далада, ормандар мен таулар арасында тұрды. Сол кездің ауа-райы қатал, жабайы жануарлар саны көп болды. Мұндай қауіп-қатерден қорғану үшін оңай әрі қауіпсіз баспана қажет болды. Баспананы салу – адамзаттың табиғатпен күресіндегі алғашқы маңызды жетістігі ретінде бағаланады.

3. Табиғи үңгірлер – алғашқы мекен

Ежелгі адамдар үшін табиғи үңгірлер – алғашқы баспана болды. Бұл үңгірлер ауа райының өзгерістерінен, жауын-шашыннан және аңдардан қорғанудың қарапайым әрі тиімді тәсілі болды. Археологиялық қазбаларда табылған үңгір тұрғындары туралы деректер олардың аңшылықпен қатар, тұрақты мекен тапқанын көрсетеді. Мысалы, Франциядағы Ласко үңгірінің суреттері осы уақыттың адамдарының өмірі мен мәдениетін аңғартады. Үңгір – адамзат тарихындағы баспананың алғашқы жолы ғана емес, мәдениет пен өнердің қанық қайнар көзі болды.

4. Ағаш бұтақтары мен жапырақ лашықтар

Ежелгі адамдар ағаш бұтақтары мен жапырақтарды жинап, тез әрі жеңіл салынатын лашықтар тұрғызды. Бұл лашықтар табиғатқа жақын болды, оларды қауырт жинап, тезірек қорғанысқа алуға мүмкіндік берді. Балалардың ойыншық үйшік элементтеріне ұқсастығының арқасында, үйдің құрылымын түсіну оңай болатын. Ормандар мен ашық далада тез орнатылып, табиғи ортаға үйлесімді үйлер адамдарды суықтан, жаңбыр мен желден сенімді түрде қорғады. Мұндай баспаналардың қарапайымдылығы және тиімділігі ежелгі адамдардың өмір сүру салтына сәйкес еді.

5. Жануар індерінен шабыт алған баспаналар

Ежелгі адамның бойында жануарлардың табиғи тұрмыс тәсілінен үйрену рухы болған. Мысалы, аңдардың індерінің құрылымын зерттеп, олар топыраққа қазылған, жартылай жер астында орналасқан баспаналар салды. Бұл үйлер суықтан және жауыз аңдардан қорғануға өте тиімді болды. Мұндай жер асты үйлердің ішіне балаларға арналған ойын алаңдарын енгізу арқылы тұрғындардың жайлылығын арттыруға ұмтылды. Бұл жаңалық көрсеткендей, ежелгі адамдар отбасы мен ортаны қорғауды ойлап, отбасылық өмір салтын жақсартуға тырысты.

6. Тас дәуіріндегі баспана ерекшелігі

Тас дәуірінде адамдар тас пен үлкен бұтақтарды пайдаланып, берік үйлер салуды қолға алды. Қабырғалар таспен қоршалып, қатты жел мен жауыннан адам мен малды сенімді қорғады. Үй шатырлары бұтақтармен жабылып, сыртқы әсерлерден сақтады. Бұл құрылыс тәсілі табиғи материалдарды тиімді пайдаланып, адамзаттың архитектуралық алғашқы қадамдары болды. Үй ішңде от жағу арнайы орындары салынды, бұл жылуды сақтау мен отбасылық қауымдастықты арттыруға қызмет етті. Тас дәуіріндегі үйлер өмірді жеңілдетіп, қауіпті жағдайлардан қорғануға мүмкіндік беріп, адамның әлеуметтік дамуына ықпал етті.

7. Солтүстік халықтарының қысқы баспаналары

Солтүстік халықтар өздерінің қатаң климаттық жағдайларына бейімделіп, ерекше қысқы баспаналар құрды. Бұл баспаналар қар мен аяздан, қатты желден қорғанатын ерекше технологияларға ие болды. Мысалы, Эскимостар иглу атты мұздан жасалған баспаналарды пайдаланды, ол ішкі температураны жылы ұстап, сыртқы суықтан тиімді сақтайтын болды. Сонымен қатар, бұл жобалар халықтың тұрмыс-тіршілігін жеңілдетіп, мәдени салттарды сақтауға көмектесті.

8. Көшпелі халықтардың баспанасы – киіз үй

Көшпелі халықтардың киіз үйі – олардың өмір салтына ең ыңғайлы әрі функционалды баспана болды. Киіз үй тез тасымалданатын, жеңіл құрылымымен ерекшеленді. Дөңгелек пішіні мен ортасында орналасқан шаңырағы үйдің ауа айналымын қамтамасыз ете отырып, қыста жылуды сақтауына септігін тигізді. Киіз үйдің қасиеті — ол кез келген климаттық жағдайда тиімді қорғаныш болып, көшпенді халықтардың тұрмысын ұйымдастыруда басты рөл атқарды.

9. Шатыр — саяхатшының досы

Шатырды адамзат тарихында ең алғашқы көшпелі баспананың бірі деп санауға болады. Оны жіп, ағаш және теріден жасады, ол жауын-шашын мен күннің ыстығынан сенімді қорғаныс болды. Бұл қарапайым әрі жылдам орнатыла алатын шатырлар табиғатта ұзақ әрі жайлы тұруға мүмкіндік берді. Әртүрлі климаттық жағдайларға бейімделген шатырлар ұялы саяхатшылар үшін аса маңызды құрал ретінде өмір сүруді жеңілдетті.

10. Алғашқы тұрақты ауыл үйлерінің даму кезеңдері

Адамзат тарихында тұрақты ауылдар пайда болуы – маңызды кезең. Бастапқыда адамдар жай киіз үйлерде немесе үңгірлерде тұрды, кейін олар тас пен балшықтан үйлер тұрғызуды үйренді. Уақыт өте келе үйлердің саны көбейіп, тұрақты мекендер мен ауылдар құрылды. Бұл ауылдар қоғамдық өмірдің ұйымдасуына, еңбек бөлінісіне және мәдени дамуына үлкен серпіліс әкелді. Тарихшылардың айтуынша, бұл кезең адамзаттың өркениетке қадам басуындағы маңызды үлгі болды.

11. Балшық пен тастан жасалған баспана

Балшық пен тастан салынған үйлер ежелгі адамдардың құрылыстағы жаңа кезеңінің бастамасы болды. Инженерлер қабырғаларды қалаған формада құрып, табиғи ресурстарды тиімді пайдаланды. Балшықтың жақсы жылу сақтау қасиеті халықты суықтан қорғады, ал тас – үйдің берік әрі ұзақ болуын қамтамасыз етті. Мұндай үйлерде от жаққыштар мен бөлмелер бөлініп, тұрмыстық жайлылық арттырылды. Бұл әдіс кейінгі тарихта көптеген халықтардың тұрғын үй мәдениетіне әсер етті.

12. Киіз үй мен шатыр — айырмашылықтар

Киіз үй мен шатырдың арасында айтарлықтай ерекшеліктер бар. Киіз үй дөңгелек пішінді, ортасында шаңырақ бар, бұл үйге ерекше иірім мен ауа айналымын береді. Ал шатыр — үшбұрышты, жеңіл әрі кішкентай құрылым, оны оңай көтеріп-түсіруге болады. Киіз үй кең әрі жылы болып, қатал қыспен күрессе, шатыр ыңғайлы әрі жылдам жинақталатындықтан көшпелі өмірге өте қолайлы. Олар әрқайсысы өз салт-дәстүрі мен климаттық жағдайларға сай икемделген.

13. Барлық баспананың басты міндеті

Барлық баспаналардың мақсаты – адамның табиғи қауіптерден және қоршаған ортадан қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Бұл жай ғана құрылыстар емес, жанұяға тыныш өмір сүруге жағдай жасайтын, жылу беретін әрі қорғаныс белгісі болып табылады. Әтнографиялық зерттеулер көрсеткендей, үй – адамның ең қажетті ортасы және оның тұрақтылығының негізі екені дәлелденген.

14. Климатқа сай баспаналар

Суық климатта адамдар иглу мен чум сияқты мұз бен қардан жасалған ерекше баспаналарды пайдаланды. Олар боран мен суыққа төтеп беруге арналған. Осындай технологиялар солтүстік халықтар мәдениетінің бөлінбес бөлігі. Ал жылы климатта шатырлар мен киіз үйлер кең таралды – олар ауа алмасуды қамтамасыз етіп, күннің аптайты кезінде қорғады. Бұл түрлі мәдениеттердің баспана салудағы адаптациялары экологиялық және әлеуметтік талаптарға жауап береді.

15. Баспана салудағы ұжымдық еңбек

Ежелгі адамдар үлкен әрі берік үйлерді салу үшін бірлесе жұмыс жасады. Ауыл тұрғындары материалдарды жинап, өздерінің талаптарын бөлісті. Ауыр тас пен ағаштарды тасып, қабырғаларды тұрғызуда әр адамның үлесі зор болды. Бұл бірліктің арқасында үйлер жылдам әрі сапалы тұрғызылды. Қауымды еңбек пен ынтымақтастық ежелгі қауымдастықтардың өмір сүруіндегі ең маңызды негіз болды, сондықтан ауылдарда достық пен бір-біріне қолдау көрсету мәдениеті дамыды.

16. Балаларға ыңғайлы баспана

Ежелгі үйлер – тек адамның көшіп-қонуына арналған құрылыс емес, олар балаларға да ыңғайлы болып келді. Мысалы, ежелгі тұрғын үйлерде арнайы қабырғалар мен жылы бөлмелер жасалып, балалардың өздері үшін қауіпсіз әрі жайлы кеңістік қамтамасыз етілді. Бұл бөлмелерде балалар жұмысқа ұқсайтын ауыр істерден дербес босаңсып, еркін ойнап, тынығуға мүмкіндік алды. Сонымен қатар, кейбір үйлерде арнайы ойын бұрыштары ұйымдастырылып, ондағы заттар балалар үшін қауіпсіз әрі қызықты болды. Мұндай бөлмелер отбасылық жылылықты, бірлік пен сүйіспеншілікті арттырды. Осылайша, ежелгі заман баспаналарының басты ерекшелігі – олар жан-жақты үйлесімді, отбасы мүшелерінің, әсіресе балалардың тіршілігін ескере отырып жасалған.

17. Қабырғадағы суреттер мен әшекейлер

Өкінішке орай, бұл слайдта нақты мәтін берілмеген, бірақ ежелгі үйлердің қабырғаларын әшекейлеу дәстүрі көптеген мәдениеттерде ерекше орын алған. Мысалы, Қазақстанның тарихи орындарында табылған үйлердің қабырғаларында табиғат көріністері, аң-құстар бейнелері және геометриялық өрнектер көптеп кездеседі. Бұл суреттер үйлерді безендіріп қана қоймай, тұрғындардың дүниетанымын, сенімдерін бейнеледі. Әшекейлер түрлі заттардан, мысалы, ағаштан, теріден, тастан жасалған. Осылардың барлығы үйдің рухани атмосферасын нығайтып, тұрғындарға жағымды әсер ететін. Сонымен қатар, бұл декоративті элементтер үйдің сенімділігін, отбасылық берекесін білдіретін символдық мағынаға ие болған.

18. Қазақстандағы ежелгі баспаналар

Қазақстан жеріндегі ежелгі баспаналар ұлт тарихының бір бөлігі ретінде ерекше мәнге ие. Мысалы, Түркіменстан мен Қазақстан шекарасында орналасқан ежелгі қалалардан табылған үй қаңқалары біздің арғы бабаларымыздың тұрмысын ашады. Бұл баспаналар көбінесе ағаш, құм және саз балшықтарынан салынған, олар ерекше геометриялық құрылымымен көз тартады. Әсіресе, киіз үйлердің дәстүрі бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, олар табиғатпен үйлесімді тұрмыс жасаудың тамаша үлгісі. Әрбір үй өзінің орналасуына, төзімділігіне және тұрғындардың көңіл-күйіне сай қалай түрде болатынын көрсетеді. Сонымен қатар, ежелгі баспаналарда өмір сүру тәсілі мен материалдық мәдениеттің даму жолдары анық көрінеді.

19. Ежелгі баспаналардың қазіргі маңызы

Ежелгі баспаналардың танымдық маңыздылығы бүгінгі зерттеушілер мен тарихшыларға ата-бабаларымыздың тұрмыс салтын тереңінен түсінуге мүмкіндік береді. Бұл үйлердің құрылымы, жоспарлануы және қолданылған материалдары олардың сенімдері мен мәдениетін көрсете отырып, ұрпақтан ұрпаққа дамып келе жатқан дәстүрлердің айқын көрінісі болып табылады. Сонымен қатар, олар халықтың салт-дәстүрін сақтауда және ежелгі өмір салтын жаңғыртуда нұсқау ретінде қызмет етеді. Қазіргі заманғы баспаналарды ежелгі үйлермен салыстыру арқылы адамзаттың тұрмысы қалай өзгергенін, дамыған технологиялар мен жаңа стильдердің үйлердің архитектурасына қалай әсер еткенін байқап көруге болады. Осылайша, ежелгі баспаналар қазіргі өміріміздің негізін түсінуге көмектеседі.

20. Қорытынды: Ежелгі баспана – бүгін мен ертең

Ежелгі баспаналар – адамзаттың тарихи және рухани мұрасы. Олар біздің өмір сүру құндылықтарымызды бейнелейді және табиғатпен үндес өмір жүргізудің үлгісі ретінде қарастырылады. Бұл үйлер ұжымдық еңбектің маңыздылығын айқын байқатады, өйткені оларды салуға бүкіл қауымдастық қатысқан. Бүгінгі тұрмыста ежелгі баспаналардың тәжірибесі мен ерекшеліктері ескеріліп, заманауи үйлердің құрылысы мен дизайнына ықпал етеді. Осылайша, ежелгі баспана мен бүгінгі күннің үйлерінің байланысы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, болашаққа берік негіз болады.

Дереккөздер

Б.Т. Ермеков. «Қазақстанның ежелгі тұрғын үй құрылысы». Алматы, 2018.

А.В. Иванов. «История древних жилищ человека». Москва, 2015.

Л.А. Назарова. «Көшпелі халықтардың архитектуралық ерекшеліктері». Новосибирск, 2020.

Етнография и антропология Казахстана // Қазақстан ҰҒА Xронологиялық жинағы, 2019.

Ж.Б. Қанатбаева. «Табиғат пен адам – үйлесімділік жолдары». Астана, 2021.

Иванов А.П. История жилища народов Евразии. – Москва: Наука, 2010.

Сергеева Т.В. Традиционная архитектура Казахстана. – Алматы: Человек, 2017.

Жұмабаев М. Қазақстанның киіз үйі және оның мәдени маңызы // Архитектура және тарих. – 2018.

Нұрғисаев Б. Ежелгі тұрғын үйлердің құрылымдық ерекшеліктері. – ҚазҰУ, Мемлекеттік баспасөз, 2021.