Текст выступления:

Үлгілік композиция құрастырамыз
1. Үлгілік композицияға саяхат: Шығармашылық әлеміне қадам

Бүгін біз балаларға арналған ерекше сурет құрастыру өнеріне алғашқы қадам жасай отырып, композицияның шығармашылық әлеміне бірге саяхат жасаймыз. Бұл саяхатта біз бояулар мен пішіндердің, сызықтар мен түстердің қалай үйлесім тауып, бірегей туындыға айналатынын талдап көреміз.

2. Композицияның көркемдік қадірі

Композиция – бұл суреттегі әр элементтің орнын теңдеп, үйлесімділік пен әсемдік туғызатын ерекше өнер. Ол балалардың шығармашылық қабілетін дамытып, олардың назарын шоғырландыруға көмектеседі. Мысалы, суреттегі кейіпкерлердің дұрыс орналасуы оның жан-дүниесін ашады және көрерменге әсер етеді.

3. Үлгілік композициялардың негізгі түрлері

Композицияның негізінде тұратын төрт негізгі түр бар: симметриялы, асимметриялы, радиалды және көлденең/тік бағытталған композициялар. Симметриялы композиция қайталанатын элементтер арқылы тұрақтылық сезімін береді, ал асимметриялы дизайндар динамика мен қызығушылықты арттырады. Радиалды түрі нысандарды орталықтан таратуға, ал көлденең және тік бағытталғандар – қозғалыс пен тыныштықты бейнелеуге қолданылады.

4. Түстер арқылы көңіл-күй жеткізу

Түстер – бұл суретте эмоцияны жеткізудің қуатты құралы. Мысалы, қызыл түс энергия мен құлшынысты білдірсе, көк тыныштық пен салмақтылықты береді. Ал жасыл табиғат пен үйлесімділіктің символы болып табылады. Балалар осы түстерді қолдана отырып, өздерінің көңіл күйін және ойларын сурет арқылы жеткізе алады.

5. Пішіндер мен сызықтар мәні

Пішіндер мен сызықтар суретке мағына мен сезім қосады. Шеңбер жұмсақтық пен үйлесімділікті білдіреді, шаршы тұрақтылықты көрсетеді. Үшбұрыш энергия мен қозғалыстың символы ретінде жиі қолданылады. Тік сызықтар сенімділік пен күшті білдірсе, көлденең сызықтар тыныштық әкеледі. Қиғаш сызықтар суретке динамика қосады, түрлі эмоцияларды ашады.

6. Композицияның негізгі элементтері

Суреттің басты кейіпкері – негізгі нысан, ол көрерменнің назарын бірінші тартады. Сонымен қатар фон суретті тұтас етіп, оған кеңістік береді. Жарық пен көлеңке заттарға көлем мен тереңдік қосып, оларды айқын әрі естен кетпес етеді. Бұл элементтер бірге үйлесіп, көркемдік әсерді күшейтеді.

7. Күнделікті өмірден алынған композиция үлгілері

Күнделікті өмірдегі қарапайым көріністер, мысалы, мектеп айналасында орналасқан ағаштар немесе үйдің жанындағы гүлзар балаларға композицияның негізін түсінуге көмектеседі. Мысалы, көлдің бетінде қалқып жүрген қайық пен аспандағы бұлттар бірге үйлесімді көрініс жасайды. Мұндай мысалдардан балалар көркем композиция негіздерін үйренеді.

8. Қашықтық пен тереңдік әсері

Суретте алыста тұрған заттар кішірек және күңгірт болып көрінеді, бұл тереңдік сезімін тудырады. Мысалы, даладан көрінетін таулар мен көлдер суретке кеңістік береді. Үлкен және кіші пішіндердің үйлесімі композицияны байытады, қызықтырады. Бұл тәсіл арқылы суретке өміршеңдік пен динамика қосылады.

9. Тепе-теңдік және үйлесімділік негіздері
Компоненттердің визуалды салмағы тең болуы шарт. Мысалы, үлкен ағаш бір жақта болса, қарсы жақта баланстыратын басқа элемент болуы қажет. 2. Теңдестірілген композиция көрерменге жағымды әсер береді, оның көркемдік деңгейі артады. Бұл қағидалар суреттің тартымдылығын арттырып, оның маңызын күшейтеді.
10. Қиял мен армандардың рөлі

Балалардың қиялы олардың суреттеріне ерекше жарқындық пен байлық береді. Түрлі-түсті пішіндерді біріктіру арқылы олар өз армандарын бейнелейді. Ойын мен шығармашылық идеялар композицияны тартымды әрі мәнді етеді, бұл балалардың өзін-өзі білдіруіне кең жол ашады және олардың шығармашылық дағдыларын жетілдіреді.

11. Шығармашылық қадамдар: жоспар құру
Ең алғашқы қадам — не бейнелейтінімізді нақты түсіну. Бұл композицияның негізі, идеяны айқын ұрады. Өйткені без жоспары жұмыс сапасыз болуы мүмкін. 2. Негізгі нысанды таңдаған соң, оған қатысты бөлшектерді реттей отырып, олардың қай жерде орналасатынын анықтаймыз. Осылайша суретіміз үйлесімді әрі түсінікті болады.
12. Үлгілік және түпнұсқа композицияның негізгі ерекшеліктері

Үлгілік композициялар белгілі қағидаларға негізделген, оларды қайталауға болады. Ал түпнұсқа композициялар шығармашылықпен, жаңашылдықпен ерекшеленеді. Мысалы, суретшілер классикалық үлгілерді пайдаланып, соларға өз идеяларын қосады. Бұл тәсіл арқылы әрбір жұмыс қайталанбас әрі ерекше болады.

13. Композицияның қарапайым үлгісі

Қарапайым композицияда суреттің ортасында үй орналасады, оның қасында бірнеше ағаш бой түзеді. Мұндай пішіндер балаларға таныс, өйткені олар күнделікті өмірден алынған. Жылы күннің сәулесі үйдің үстінде жарқырап тұрса, көкжиекте ашық аспан мен бұлттар қалыптасқан. Бұл үлгі балаларға алғашқы тәжірибеге жақсы бастама береді.

14. Бос кеңістік – композицияны тынықтырады

Суретте басты нысан айналасында бос кеңістік қалдыру оның ерекшелігін арттырып, назарды шоғырландырады. Бұл тәсіл композицияны көрерменге оңай түсінікті әрі әсерлі етеді, көзге жағымды. Артық детальдардан аулақ болу суретті тыныш әрі үйлесімді етіп, көрерменге демалыс сыйлайды.

15. Ырғақ пен қозғалысты суретте көрсету жолдары

Суретте ырғақ пен қозғалысты көрсету үшін қайталанатын пішіндер мен сызықтар қолданылады. Мысалы, жалғасып тұратын толқынды сызықтар судың қозғалысын береді. Сонымен қатар элементтердің мөлшері мен формасының өзгеруі жылдамдық пен динамиканы сезіндіреді. Мұндай техника балаларға суретте уақыт пен қозғалысты бейнелеуді үйретеді.

16. Орын таңдау – композиция табысының кепілі

Композицияның сәттілігі көбінесе басты элементтің дұрыс орналасуынан басталады. Бірінші кезекте, негізгі нысанды суреттің ортасына немесе ерекше көзге түсетін бөлігіне қою маңызды. Бұл әдіс суреттің негізгі идеясын айқындап, көрерменнің назарын бірден аударады. Мысалы, әлемдік суретшілердің еңбектерінде басты объект әрдайым маңызды рөл атқарып, көркем шығармаға ерекше мән береді.

Екінші кезеңде, қалған көркем бөлшектерді үйлесімді орналастыру арқылы композицияның тепе-теңдігі сақталады. Бұл ретте әр элементтің өз орны бар, олар бірге бірігіп, қалыптасқан туындының тұрақты және толық көрінуін қамтамасыз етеді. Кескіндемеде тепе-теңдік, пропорция мен орналастыру маңызды мәнге ие, өйткені олар көрерменге визуалды ағымды, тыныштықты немесе динамикалық қозғалысты жеткізеді.

17. Көңіл-күй мен әсердің түсті және пішіндік көріністері

Түстер мен пішіндер адамның эмоциясына ерекше әсер етеді. Қызыл түс – қуат пен энергия, ал көк тыныштық пен сенімділікті білдіреді. Пішіндер де өз алдына сезімді жеткізеді: дөңгелек сызықтар жылы шырай мен қайырымдылықты, ал үшбұрыштар құлшыну мен күшті символдайды.

Мысалы, Ван Гогтың «Жұлдызды түн» туындысындағы толқынды сызықтар мен ашық түстер жан дүнесіндегі күрес пен рухани тереңдікті бейнелейді. Осындай көркемөнердегі түстер мен формалардың үйлесімі түрлі көңіл-күй тудырып, көрерменді терең ойға батырады.

18. Қолданылатын жаттығулар мен ойындар

Балаларға қарапайым пішіндерді гүл, үй немесе жануар сызу арқылы шығармашылық қабілеттерін ашуға мүмкіндік беріледі. Бұл жаттығу олардың қиялын дамытуға және түстер үйлесімін меңгеруге көмектеседі. Мысалы, балалар өздері таңдаған түстерді үйлестіріп, жаңа бейнелер жасайды.

Ойындар барысында топтық жұмысты ұйымдастырып, әр бала өз композициясын түрлі-түсті етіп толықтырады. Бұл тәсіл оларға өзара достық қарым-қатынас орнатуға, бір-бірінің өнеріне қолдау көрсетуге ықпал етеді. Сондықтан осындай шығармашылық топтық әрекеттер балаларда сенімділік пен жауапкершілікті нығайтады.

19. Өз жұмысыңды досыңа сыйла – жақсылық жаса

Өз қолымен жасалған суретті сыйлық ретінде беру – адамгершілік пен достықтың көрінісі. Мұндай сыйлықтар достықты нығайтып, сыйлаушы мен сыйлық алушы арасындағы қарым-қатынасты тереңдете түседі. Мысалы, балалар арасында өткен көрме немесе шығармашылық байқауда осындай туындыларды алмастыру ұжымдық рухты арттырады.

Шығармашылық туындыны бөлісу арқылы мейірімділік пен бірлік тәрбие болады. Бұл әрекет балалар арасында өзара қолдау пен сүйіспеншілікті қалыптастырады, әрбір жұмыс ерекше әрі жүрекжарды бола түседі.

20. Үлгілік композиция арқылы шығармашылық деңгейін көтеру

Үлгілік композицияны жасау балаларға шығармашылық қабілеттерін жүйелі түрде дамытуға жол ашады. Түрлі түстер мен пішіндерді үйлесімді үйлестіру арқылы олар өз өнерінің негізін тиімді түрде игереді. Бұл тәжірибе тек сурет салғаннан гөрі, өмірлік дағдыларды қалыптастырады – жоспарлау, талдау және шығармашылық ойлау.

Мұндай кіріспе балаларды болашақтағы ерекше әрі әсерлі туындылар жасауға ынталандырып, олардың өнерге деген махаббатын оятады.

Дереккөздер

Бернштейн, И. "Художественная композиция и восприятие". Москва, 2008.

Жұмабаев, Қ. "Балаларда шығармашылық қабілеттерді дамыту". Алматы, 2015.

Козлов, В. "Основы изобразительного искусства". Санкт-Петербург, 2012.

Смайлова, Л. "Цвет и эмоции в живописи". Москва, 2010.

Татышева, Н. "Пространство и глубина в композиции". Екатеринбург, 2016.

Гусев Л.В. Основы композиции в изобразительном искусстве. — М.: Искусство, 1982.

Здесенко В.Л. Цвет и эмоциональное восприятие. — СПб.: Питер, 2010.

Петрова Н.В. Развитие творческих способностей у детей. — М.: Просвещение, 2015.

Тихомиров А.В. Методика обучения изобразительному искусству в школе. — Ростов н/Д: Феникс, 2018.