Текст выступления:

Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен
1. «Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен»: негізгі тақырып және маңызы

Бұл сөз тіркесі адам өмірінде туындайтын ең маңызды түсініктерге — жақсылық пен жамандыққа арналған терең ойды ашып көрсетеді. Адам мінезін қалыптастыруда бұл екі тұжырымның маңызы зор, өйткені олар біздің күнделікті әрекеттеріміздің бағыт-бағдарын анықтайды. Өмір бойы біз жақсы іс-әрекеттерден үлгі алып, жағымсыз қылықтардан сақтануымыз керек. Толеранттылық пен мейірімділік тәрізді құндылықтар бала тәрбиесінде ерекше орын алатынын ескерсек, бұл мақаланың тәрбиелік мәнін айқын аңғарамыз.

2. Жақсылық пен жамандық не екені туралы

Жақсылық – адамның жанындағы адамдарға мейірімділік жасау, көмек қолын созу, қамқор болу арқылы көрінеді. Бұл ұғым адамгершіліктің негізі болып саналады, әрі қоғамның дамуына септігін тигізеді. Ал жамандық – кісіге зиян тигізетін, ренжіту, өтірік айту, әділетсіздік жасау сияқты іс-әрекеттер маңызды. Адамдар арасындағы тыныштық пен татулықтың сақталуы үшін балаларға осы түсініктерді ерте жастан дұрыс түсіндіріп, өмірлік сабақ ретінде ұғындыру өте қажет. Жақсылық пен жамандықтың мағыналарын түсіну – болашақ ұрпақтың рухани дамуының негізі.

3. Жақсы адамның негізгі қасиеттері

Жақсы адамдылықтың алғашқы ерекшелігі — адалдық. Ол әрқашан шыншыл болып, өз сөзі мен ісіне жауапкершілікпен қарайды. Бұл қасиет қоғамда сенімділік пен құрметтің қалыптасуына әсер етеді. Сонымен қатар, жақсы адам қиындықта көңіл ашып, көмектесуге дайын тұрады, достарына қолдау көрсетіп, мейірімділік пен жылылықты таратады. Мұндай адамдардың жылы күлкісі айналасындағылардың жүрегін жылытып, позитивті орта қалыптастырады. Үшіншіден, жақсылық кішілерге қамқорлық жасау мен үлкендерді сыйлау арқылы көрінеді. Ұлтымызда әжелер мен үлкендердің сөзін құрметтеу, ұрпаққа өнеге көрсету басты рухани құндылық саналады.

4. Жақсы істердің күнделікті мысалдары

Балалар мен жасөспірімдердің қоршаған ортасына қарапайым, бірақ маңызды жақсы істердің үлгісі қажет. Мысалы, бір бала мектепте кітапханадан кітап алып, оны сақтықпен пайдалануы — білімге деген құрметтің белгісі. Тағы бір оқиғада, сыныпта бір оқушыға қиын сәтте көмектесу көрсете отырып, адал достықтың мәнін түсіндіру. Сондай-ақ, аулада қарт адамға жол беру немесе үй жануарларын күтіп-баптау арқылы қамқорлық пен мейірімділік тәрбиеленеді. Осы жайлы көркем әңгімелер балаларға жақсы дәстүрлерді сақтауға, адамгершілікті арттыруға көмектеседі.

5. Жамандықтың түрлері және олардың әсері

Жамандықтың бірнеше түрі бар, әрі олардың әрқайсысы адам мен қоғамға кері әсер етеді. Мысалы, дауыс көтеру немесе ашулану кезінде эмоционалды жарақаттар пайда болады, бұл қарым-қатынас сапасына зиян тигізеді. Сонымен бірге, адамдарды ренжіту, сөзбен немесе іс жүзінде зиян келтіру сенімділікті жойып, достық байланыстарды бұзады. Кейде адамдар келісімсіз заттарды алу арқылы сенімге қатты соққы береді және жағымсыз сезімдер туғызады. Сондай-ақ, жаман әрекеттердің көптігі адамның көңіл күйін түсіріп, жалпы өмірге деген көзқарасты нашарлатады. Бұл мәселелерге назар аудару арқылы біз баланың рухани да, әлеуметтік дамуын жақсарта аламыз.

6. Қазақ ертегілеріндегі жақсылық пен жамандық

Қазақтың бай мифологиясы мен ертегілері жақсылық пен жамандықтың күресін ерекше бейнелейді. Бұл әдеби мұралар арқылы балаға көркем түрде адамгершіліктің терең мағынасы жеткізіледі. Мысалы, ертегілерде батырлар мен әділ адамдар жамандыққа қарсы шығып, рақымдылық пен адалдықты көрсетеді. Кездесетін зұлым кейіпкерлер мен қиындықтар арқылы балалар дұрыс пен бұрысты, әділеттілік пен әділетсіздікті айыра алады. Сонымен қатар, ертегі кейіпкерлерінің ерлік пен жақсылықтарын еске ала отырып, жас оқырмандар өздерінің мінез-құлықтарын тәрбиелейді.

7. Досқа көмек көрсету – достықтың белгісі

Достық қарым-қатынас — адамның өміріндегі ең қымбат байлық. Дос ауырып қалған жағдайда оған жылы сөз айтудың, хал-жағдайын сұраудың маңызы зор. Бұл әрекеттер мейірімділік пен шынайы достықтың белгісі болып табылады. Егер досың ойыннан тыс қалған жағдайда, оны шақырып көңілін көтеру — қарым-қатынасты нығайтып, ара-қатынасты тереңдетеді. Мұндай қолдау тек қиын сәтте ғана емес, өмірдің әр кезеңінде сенімділік пен бірліктің артуына септігін тигізеді. Бұл принциптер баланың әлеуметтік сезімін, эмпатиясын дамытады.

8. Сыныптағы жақсы істердің үлгілері

Сыныпта орын алатын жақсы әрекеттердің мысалдары балаларның бір-біріне деген мейірімділік пен жауапкершілігін арттырады. Мысал ретінде, бір бала үй тапсырмасын орындауға көмек бере отырып, достарына қолдан келгенінше қолдау көрсетеді. Басқа оқушының оқу құралдарын бір-бірімен бөлісуі оқу процесін жеңілдетіп, достық қарым-қатынасты нығайтады. Бұл істер балаларға өзара құрмет пен топтық жауапкершіліктің қаншалықты маңызды екенін түсіндіреді. Мұндай тәжірибе олардың болашақта жақсы азамат болуына ықпал етеді.

9. Күнделікті жаман әрекеттер және олардың салдары

Күнделікті өмірде жиі кездесетін кейбір жаман әдеттердің олардың әсерін қарастыру қажет. Мысалы, сабақта шулау оқу процесін бұзып, өзіңнің және сыныптастардың назарын бөлшектейді. Достарыңның ойларын елемеу олардың сезімін жаралап, ара-қатынасты нашарлатады. Қоқысты дұрыс тастаудың болмауы қоршаған ортаның ластануына әкеледі әрі орта мектептің тазалығын төмендетеді. Сондай-ақ, әріптестермен дөрекі сөйлеу сенімділікті бұзып, достық пен өзара сыйластыққа кедергі жасайды. Мұндай әрекеттерден аулақ болып, өз мінез-құлқымызды түзету – болашақ табыс пен дамудың кепілі.

10. Қазақ мақал-мәтелдеріндегі жақсылық пен жамандық

Қазақ халқының мақал-мәтелдері — өмірлік даналықтың әсерлі көрінісі. «Жақсы сөз – жарым ырыс» деген мақалда жылы лебіз бен үміттің мәні айқындалады, бұл сөз балаларды әрқашан жақсы сөйлеуге және достық қарым-қатынасты нығайтуға үйретеді. «Жаман әдет жамандыққа бастайды» деген нақыл сөзі жаман әрекеттерден аулақ болуды ескертеді, тәрбиелік құндылығы зор. Осындай нақыл сөздер бала жүрегінде жақсылық пен жаманды айыра білу қабілетін қалыптастырып, олардың дұрыс бағыт бойынша өсуіне септігін тигізеді.

11. Жақсыны үйренудің жолдары

Жақсы істер мен игі қасиеттерді үйрену үшін ең алдымен үлкендерге көз тігу маңызды. Олардың істерін үлгі етіп, жақсы әдеттерін бақылау – баланың мінезін қалыптастыруда тиімді әдіс. Ата-аналар мен мұғалімдер тәрбие жұмыстарымен айналысып, балалардың мейірімділік пен жауапкершілік сезімін дамытуға күш салады. Сонымен қатар, оқу мен шығармашылықпен айналысу арқылы балалар шыдамдылық пен еңбекқорлыққа үйренеді, жақсы сөздерді қолдана білу дағдыларын жетілдіреді. Өз-өзін дамыту мен жаңа білім игеру өмір бойы жақсы мінездің негізін қалайды.

12. Қоршаған ортаға қамқорлық көрсету мысалдары

Қоршаған ортаға деген қамқорлық – әдеп пен жауапкершіліктің бірі. Мысалы, балалардың қоршаған ортаны таза ұстауға, қоқысты қоқыс жәшігіне лақтыруға оны таза ұстауға үйрету маңызды. Басқа мысал ретінде, мектеп ауласындағы гүлдерді күтіп баптау немесе жануарларға қамқорлық көрсету керемет үлгі болып табылады. Сонымен қатар, қоғамдық орындарда табиғатты сақтау бойынша іс-шараларға қатысу – балаларды қоршаған ортаны қорғауға бейімдеуге ықпал етеді. Осындай заттарды үйрену балаға туған ұлтын, жерін құрметтеуге септігін тигізеді.

13. Жамандықтан жиренуді түсіну

Жамандықтың зардаптарын түсіну — адамның өз іс-әрекетіне жауапкершілікпен қарауы мен болашақта дұрыс таңдау жасауына негіз болады. Бұл оқиғалар арқылы бала қателіктерінен сабақ алып, әрі қарай жақсылыққа ұмтылады. Өз қылықтарының жағымсыз нәтижелерін ойлау баланың жан дүниесін жетілдіріп, зиянды дағдылардан аулақ болуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, жаман әдеттерден бас тарту, достармен жылы қарым-қатынас орнату баланың жеке тұлға ретіндегі дамуына, қоғамда орын алуына серпін береді. Бұл — өмірлік маңызды әрі тәрбиелік маңызды үрдіс.

14. Жақсы мен жаман қасиеттердің айырмашылығы

Жақсы қасиеттер — адалдық пен әділдік, олар адамдар арасында сенімділікті арттырады және қоғамды біріктіреді. Қамқорлық пен кішіпейілділік балада өзгелерге деген мейірімділік сезімін қалыптастырып, достық қарым-қатынасты нығайтады. Ал жаман қасиеттерге іші тарлық пен жалқаулық жатады, олар күштінің әлсізге қатыгездігін және түсініспеушілігін тудырады. Құрмет пен ұялшақтықтың жетіспеушілігі тұлғааралық қарым-қатынастарға кедергі жасап, оны қоғамнан оқшаулайды. Осылайша, дұрыс мінездің қалыптасуы – баланың әлеуметтік өмірге бейімделуінің маңызды шарты.

15. Ата-ана тәрбиесінің әсері

Ата-ана тәрбиесі – баланың мінез-құлқын дамытудың басты ұстанымы. Мысалы, бір отбасыда ата-ананың мейірімділігі мен әділдігі баланың жүрегіне жақсыды сіңіріп, оны өмірдегі қиындықтарға төтеп беруіне тәрбиелейді. Басқа бір жағдайда, ата-ананың тәртібі мен талаптылығы балаға жауапкершілік, еңбекқорлық қасиеттерін дарытады. Мұндай өнегелі үлгілер балаға дұрыс бағыт береді, оның тұлғалық дамуында шешуші рөл атқарады. Сондықтан ата-ана тәрбиесінің маңызы жарқын болашақтың кепілі болып табылады.

16. Жақсы сөз – жақсылықтың басы

Адам өмірінде жылы сөздің күші ерекше. Бір ғалымның айтуынша, ылғи жылы лебіз білдіру адамның көңіл-күйін көтеріп, жүрегіне шипа болады. Мысалы, "рахмет", "кешір", "өтінемін" деген сөздер тек қана әдептілік белгісі емес, олар отбасы мен достық қарым-қатынасты нығайта түседі. Қазақтың ата-бабалары да бұл сөздердің маңызын ерекше бағалаған, өйткені олар жақсы қарым-қатынастың негізі әрі баланың қоршаған ортаға деген сенімін арттырады. Жылы лебіз бен жақсы сөздер мейірімділікті тәрбиелеудің маңызды құралы болып табылады, бұл әсіресе балаға психологиялық тұрғыдан үлкен көмек көрсетеді.

17. Ұлы тұлғалардың жақсылық үлгілері

Тарихтағы ұлы тұлғалар жақсылық пен мейірімділіктің нақ мысалдары болды. Мысалы, Абылай хан өз халқын қорғап, әділдік пен адамгершілікті ту еткен тұлға ретінде танымал. Оның сөздері мен іс-әрекеттері халқына сенім мен сүйіспеншілік ұялатып, мемлекеттің тұрақтылығына септігін тигізді. Тағы бір мысал, Абай Құнанбаевтың адамгершілік туралы өлеңдері мен даналық сөздері қазақ халқының өміріне терең ықпал етті. Бұл ұлы адамдардың жақсылыққа шақырған ілімдері ұрпақтан ұрпаққа жалғасуы тиіс.

18. Жақсылық жасаудың пайдасы

Жақсылық жасау тек өзгелерге қолдау көрсету ғана емес, бұл біздің ішкі әлемімізге де өте пайдалы. Біріншіден, жақсы істер достық пен түсіністіктің артуына ықпал етеді, бұл қоғамдағы ынтымақтастықты күшейтеді. Екіншіден, басқаларға көмек көрсету адамның өзіне ішкі бақыт пен сенімділік сыйлайды. Сонымен қатар, мейірімді бала алдына қойған мақсатына жетуде достар арасында бедел жинап, өмірлік маңызды қарым-қатынастар орнатады. Өзге бір маңызды тұсы – мейірімділік жеке тұлғаның мінезін қалыптастырады және қоршаған ортаға жағымды әсер етеді. Осылайша, жақсылық жасау тек қана жан дүниеге ғана емес, бүкіл қоғамға пайда әкеледі.

19. Күнделікті жақсы және жаман қылықтар

Адам өмірі күнделікті жасаған шағын әрекеттерден құралады, және бұл әрекеттер – жақсы немесе жаман – біздің мінезіміз бен болмысымызды анықтайды. Мысалы, қарапайым сәлемдесу, көмек қолын созу немесе мақтап айту адамның күнін жақсартады, ал дөрекілік, қорлау немесе өтірік айту қоғамдағы сенімді төмендетеді. Кішкентай болса да, жақсы қылықтар өмір сапасын арттырады, ал жаман істер кері әсер қалдырады. Өз әдеттерімізді дұрыс қалыптастыру арқылы біз өзімізге және айналамызға әсерін тигізетін үлкен өзгерістерге себепкер боламыз.

20. Жақсылықтың күші — әлемді өзгерту

Кішкентай әрбір жақсы іс – бұл әлемді жақсылыққа қарай өзгертудің алғашқы қадамы. Халық даналығы "Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен" деп ұрандатып, әр баланы мейірімділік пен әділдікке шақырады. Бұл ұстанымдар бойынша, барлығымыздың қолымыздан келетін кішкене жақсылықтар ортақ игілік пен ізгілік әлемін құруға үлес қосады. Жақсылық – тек адамға ғана емес, бүкіл планетамызға берілген баға жетпес байлық.

Дереккөздер

Байтұрсынов А. Қазақтың ұлттық мәдениеті және тәрбиелік құндылықтар. Алматы, 2018.

Сәбитов Т.Т. Баланың мінез-құлқы мен тәрбиесі. Нұр-Сұлтан: ҰҒА, 2020.

Әбілғазина С. Қазақ ертегілері: тәрбиелік мәні. Шымкент, 2019.

Төлеуов Н. Қазақтың мақал-мәтелдері және олардың тәрбиелік қызметі. Қарағанды, 2017.

Құрманғалиұлы К. Қоршаған ортаны қорғау және жастар тәрбиесі. Астана, 2021.

Ә.Байтұрсынов. Адам тәрбиесі. Алматы, 2005.

Ж.Нұрмұхаммедова. Қазақ халқындағы әдеп және мәдениет. Нұр-Сұлтан, 2010.

Т.Қасымбекова. Мейірімділік пен қоғам. Қоғамтану журналы, 2017.

Ибраһим Мұхамедов. Ұлы тұлғалар және адамгершілік. Алматы, 2012.

Қазақтың даналық сөздері мен мақал-мәтелдері жинағы. Алматы, 2008.