Текст выступления:

Кеңестік білім беру жүйесінің қалыптасуы және оның қызметі
1. Кеңестік білім беру жүйесіне жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Қоғам мен мемлекет дамуының негізі саналатын білім беру жүйесі Кеңес дәуірінде ерекше құрылым мен ұстанымдарға ие болды. Бұл жүйенің Қазақстандағы қалыптасуы мен дамуы социалистік идеологияға негізделіп, елдің білім саласында жан-жақты өзгерістерге жол ашты. Осы баяндамамызда Кеңестік білім беру жүйесінің құрылымдық ерекшеліктері мен оның Қазақстанға тигізген ықпалын қарастырамыз.

2. Кеңестік білім беру жүйесінің тарихи негіздері мен алғышарттары

1917 жылғы Қазан төңкерісі Кеңес өкіметінің білім беру саласына елеулі өзгерістер енгізуіне себепші болды. Коммунистік идеология арқылы сауатсыздықпен күрес – кеңестік білім берудің басты міндеттерінің бірі болды. Тегін және міндетті білім беру қағидалары заңнамалық түрде бекітіліп, педагогтар елде социалистік сана қалыптастырушы рөл атқарды. Осы кезең оқушылардың кең ауқымда білім алуының жаңа мүмкіндіктерін ашты.

3. Кеңестік білім беру жүйесінің басты қағидалары

Кеңес білім беру жүйесінің негізі баланың әлеуметтік және ұлттық шығу тегіне қарамастан тегін және міндетті білім алу құқығын тең дәрежеде қамтамасыз етті. Ұжымдық тәрбие және ғылымилық принциптері оқыту мазмұнына енгізіліп, атеистік философия мен марксистік-лениндік идеология басты болды. Сонымен қатар, патриотизм мен интернационализм ілгерілетіліп, жастардың қоғамдық өмірге белсенді қатысуы қамтамасыз етілді. Мемлекеттік бақылау мен партиялық идеология білім беру бағдарламаларын қатаң қадағалады.

4. Алғашқы реформалар және сауатсыздықпен күрес

Өкінішке орай, осы слайдтағы мақалалар мәтіні толық берілмегенімен, кеңестік кезеңде сауатсыздықпен күреске бағытталған алғашқы реформалар ерекше маңызды болды. Бұған 1920-1930 жылдардағы халыққа білім беру науқандары және ағарту әрекеттері жатады. Мұнда ауылдық жерлерде сауатсыздықты жою, арнайы қысқа мерзімді курстар ұйымдастыру арқылы халықтың білім деңгейін көтеру мақсаттары тұрды.

5. Оқу мазмұны және пәндердің қалыптасуы

Кеңестік білім беру жүйесінде оқу мазмұны біркелкілендірілді. Бастауыштан орта мектепке дейінгі оқушылар біртұтас оқу бағдарламасына бағындыру арқылы білім беру жүйесі стандартталды. Ең маңызды пәндер қатарына математика, тіл-әдебиет, тарих, физика және химия кірді. Орталықтандырылған оқулықтар оқу сапасын арттыруға бағытталды. Барлық оқу материалдары марксизм-ленинизм идеологиясына сай дайындалып, ғылым мен идеологияның үйлесімін көрсетті.

6. Кеңестік мектеп типтері және айырмашылықтары

Кеңес кезеңінде білім беру саласында төрт негізгі мектеп түрі қалыптасты: жалпы білім беретін, техникалық мектептер, ауыл мектептері және өнеркәсіптік мектептер. Бұл мектептердің оқыту ұзақтығы, басты пәндері мен қабылдау шарттары ерекше құрылды. Әр мектеп әлеуметтік және өндірістік қажеттіліктерге сай бейімделген. Мысалы, техникалық және өнеркәсіптік мектептер өнімді мамандар даярлауға бағытталса, ауыл мектептері ауыл жастарын оқытуға басымдық берді. Бұл жүйе оқушылардың әлеуметтік топтары мен болашақ мамандықтарына сәйкес білім алуына мүмкіндік туғызды.

7. Мектеп құрылымы және оқыту сатылары

Кеңестік білім беру жүйесіндегі мектеп құрылымы үш негізгі сатынан тұрды. Бірінші – бастауыш мектеп, ол балаларға негізгі оқу дағдыларын үйретуге бағытталды. Кейінгі саты орта мектеп, оқушыларды тереңдетілген білімге дайындайтын кезең болды. Соңғы саты – жоғары мектеп, онда студенттер мамандандырылған білім мен кәсіби дайындығын алды. Әр саты бір-бірімен тығыз байланысты болып, жүйелі оқыту процесін қамтамасыз етті.

8. Қазақстандағы кеңестік білім беру жүйесінің ерекшеліктері

Қазақстанда кеңестік білім беру жүйесі ұлттық ерекшеліктер мен мәдениетке бейімделе отырып дамыды. Мұнда қазақ тіліндегі мектептердің ашылуы, жергілікті әдет-ғұрыптарды сабақ бағдарламаларына енгізу маңызды болды. Сонымен қатар, Қазақстанның әлеуметтік және экономикалық жағдайларына сәйкес педагогикалық әдістер мен материалдарды бейімдеу жүзеге асырылды. Бұл білім беру жүйесінің дамуына оң әсерін тигізіп, мәдени әртүрлілікті сақтауға мүмкіндік берді.

9. Педагог кадрлар даярлау және педагогикалық жоғары оқу орындары

Кеңестік Қазақстанда педагогикалық кадрларды даярлау жүйесі тұрақтанып, кеңейтілді. Педагогикалық институттар мен техникумдар ашылып, мұғалімдердің кәсіби біліктілігіне ерекше көңіл бөлінді. Ұстаздар үшін курс түрінде біліктілікті арттыру бағдарламалары тұрақты ұйымдастырылды. Сонымен қатар, педагог кадрларды даярлау сапасын жақсарту үшін қоғамдық және мемлекеттік тарапынан әлеуметтік қолдау мен ынталандыру механизмдері барынша нығайтылды.

10. Сауаттылық деңгейінің динамикасы (1926–1970 жж.)

1926 жылдан бастап Қазақстандағы сауаттылық деңгейі қарқынды өсті. Әсіресе 1930-1950 жылдар аралығында сауатсыздық күресіне бағытталған іс-шаралар нәтижесінде халықтың әліппе білу деңгейі айтарлықтай жақсарды. Бұл кезең – кеңестік білім жүйесінің тиімділігі мен жаппай сауаттылық көтеру бастамаларының айқын көрінісі. Осы көрсеткіштер қазақ қоғамындағы білімге берілген маңыздылық пен кең ауқымды реформалардың жемісі ретінде қарастырылады.

11. Идеологиялық тәрбие және пионер-комсомол ұйымдарының рөлі

Марксизм-ленинизм ілімі оқу процесіне терең енгізіліп, идеологиялық тәрбиенің жүйелі жүзеге асырылуы жастарды социалистік құндылықтарға баулыды. Пионер және комсомол ұйымдары жас ұрпақтың қоғамдық-саяси белсенділігін арттырып, оларды патриоттық пен интернационалдық идеяларды насихаттауға жұмылдырды. Бұл құрылымдар арқылы балалар мен жасөспірімдер қоғамдық өмірге тартылып, социалистік қоғам құруға тың күш ретінде тәрбиеленді.

12. Ғылым мен өндірісті байланыстырудағы тәжірибелер

Кеңестік білім беру жүйесінде ғылым мен өндірісті біріктіру тәжірибелері маңызды орын алды. Мектеп жанындағы оқу-өндірістік комбинаттар оқушыларға өндірістік тәжірибе беріп, кәсіби бағдарлауға мүмкіндік жасады. Бұл мақсатта арнайы шеберханалар мен тәжірибе орталықтары құрылып, еңбек тәжірибесін меңгеру көзделді. Теориялық білім беру өндірістік дағдылармен үйлестіріліп, оқушылардың кәсіби даярлығы артты. Сонымен қатар, кәсіби бағдар беру жүйесінің дамуы мамандық таңдау кезінде ақпарат алу мүмкіндіктерін кеңейтті.

13. Әйелдер мен ауыл жастарының білімге қолжетімділігі

Сауатсыздықпен күрес науқандары барысында әйелдер мен ауыл жастарға ерекше көңіл бөлінді. Бұл шаралар оқу сұранысын арттырып, ауыл мектептеріндегі қыздар санының едәуір өсуіне ықпал етті. Қысқа мерзімді курстар мен әйелдерге арналған арнайы бағдарламалар енгізіліп, білім алу мүмкіндіктері кеңейтілді. Қала мен ауыл арасындағы білім берудегі теңсіздікті азайту мақсатымен көптеген іс-шаралар жасалынды, нәтижесінде ауылдық білім сапасы жақсарды.

14. Оқулықтар мен оқу-әдістемелік қамтамасыз ету

Барлық оқулықтар мен әдістемелік құралдар мемлекеттік сараптамадан өтіп, мазмұндары ғылыми деректер мен халықтық дәстүрлерге негізделді. Бұл ресурстар тәрбиелік және білімдік мақсаттарға толық жауап берді. Оқу құралдарында марксизм-ленинизм идеялары басты орын алып, олардың таралымы мен сапасы өңірлік ерекшеліктер мен мәдени айырмашылықтарға сәйкестендірілді. Бұл бағыт оқыту әдістерінің сәйкес және жан-жақты болуына әсер етті.

15. Кеңестік білім жүйесінің жетістіктері

Кеңестік білім беру жүйесі оқытудың барлық кезеңінде тегін және жалпыға бірдей білім беру мүмкіндігін қамтамасыз етті. Бұл білім беру саласында жаппай сауаттылықты арттыруға және кәсіби кадрлардың санын көбейтуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, бұл жүйе идеологиялық тәрбиені кеңінен енгізіп, жастарды патриоттық пен интернационализмге баулыды. Жүйенің құрылымы мен әдістемелік қамтамасының орталықтандырылуы оның тұрақтылығын және сапасын қамтамасыз етті.

16. Кеңестік кезеңдегі мектеп түлектерінің жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіштері

Кеңестік дәуірде мектеп бітірушілердің жоғары оқу орындарына түсу деңгейі едәуір өсті, бұл білім беру жүйесінің кеңеюін айқын көрсетті. Алайда, қала мен ауыл арасындағы білімге қол жеткізу айырмашылығы сақталды. КСРО Білім министрлігінің статистика мәліметтеріне сүйенсек, қала мектептерінің түлектері университеттерге қабылдау көрсеткіштері жоғарыға ие болды, бұл бұрыңғы дамыған инфрақұрылым мен мүмкіндіктердің әсерін көрсетеді. Сонымен қатар, ауыл аймақтарындағы мектептерде білім сапасы мен ресурстардың жетіспеушілігі кедергі болып тұрды. Бұл жағдай күрделі әлеуметтік-экономикалық құрылымдардың және көші-қон процестерінің салдарынан қалыптасты. Сондықтан да, Кеңес үкіметі білімді кеңінің халыққа таратуға бағытталған түрлі шаралар жүргізді, алайда теңдеусіздік толық жойылмады, бұл мәселе кейінгі кезеңдерге де мұра болды.

17. Білім беру жүйесіндегі қиындықтар мен кемшіліктер

Кеңестік білім беру жүйесі бірнеше маңызды кемшіліктерге тап болды. Басқарушылық бюрократия оқыту үрдісінің икемділігін төмендетіп, жаңашыл әдістерді енгізуді тежеді. Сонымен қатар, идеологиялық шектеулер шығармашылық және сыни ойлаудың дамуына кедергі жасап, білім беру мазмұны біржақты әрі формалды сипатқа ие болды. Бұл кезеңдегі оқыту әдістері тек қатаң тіркелген ережелерге сүйенетін, бұл жастарды терең ойланып, өз пікірін қалыптастыруға шақырмады. Аймақтық мектептер арасындағы теңсіздік таусылмай, әсіресе тілдік жағдайларда айырмашылықтан білім сапасына кері әсер етті. Орыс тілінің үстемдігі қазақ тілінің дамуына және ұлттық білім жүйесінің қалыптасуына кедергі болды. Мұның бәрі жалпы білім беру жүйесінің дамуын тежеуге және кейбір аймақтардағы білім алудың сапасын төмендетуге себепші болды.

18. Кеңестік білім беру жүйесінің бүгінгі қазақстандық жүйеге ықпалы

Кеңестік кезеңдегі мектеп инфрақұрылымы мен мұғалімдерді даярлау жүйесі Қазақстанның қазіргі білім саласының негізін қалауда. Сол дәуірде салынған мектептердің ғимараттары мен оқыту құрылғылары бүгінгі күнге дейін қызмет етуі білімнің қолжетімділігін арттырды. Сонымен қатар, пәндік бағдарламалар мен мемлекеттік білім стандарттары осы кезеңнен бастау алып, қазіргі заманғы білім реформаларына іргетас болды. Бақылау механизмдері оқу сапасын бақылауға бағытталған, бұл кезеңнен кейін де өзектілігін жойған жоқ. Осы факторлар бүгінгі білім жүйесінің тұрақты және үйлесімді дамуына мүмкіндік берді.

19. Кеңестік жүйеге көзқарастардың көптүрлілігі

Кеңестік білім беру жүйесіне қатысты пікірлер екі ұдайы сипатта қалыптасқан. Бір жағынан, оң көзқарастағылар бұл жүйені сауаттылықты арттыру, білімге жаңа мүмкіндік аша алу жетістігі ретінде бағалайды. Кеңес дәуірінде оқудың таралуы мен мектептер санының көбейуі халықтың білім деңгейін көтеруге зор ықпал етті. Екінші жағынан, теріс пікірдегі мамандар идеологиялық қысым мен шығармашылыққа деген шектеулердің бар екенін, пікір алмасудың тоқтағанын атап көрсетеді. Бұл жүйенің қаталдығы мен әміршілдігі еркін ойлаудың дамуына кедергі болды. Қоғамда бұл екі көзқарастың араласуы тарихи маңыздылығын терең түсінуге және қазіргі білім реформаларына сабақ алуға мүмкіндік туғызады.

20. Қорытынды және кеңестік білім жүйесінің тарихи маңызы

Кеңестік білім жүйесі Қазақстанда білім беру саласындағы аса маңызды кезең болды. Оның ішінде көптеген жетістіктерімен қатар кемшіліктер де бар, олар бүгінгі білім реформаларына негіз болып, болашаққа сабақ болуда. Бұл жүйенің тарихи тәжірибесі қазіргі білім беру процестерінің дамуына бағыт-бағдар бергені анық. Сондықтан да кеңестік мұраны толық зерттей отырып, оның сабақтарын ескеру – Қазақстанның білім саясатын жетілдірудің маңызды шарты болып табылады.

Дереккөздер

Чернявский В.А. История советской школы. — М., 1980.

Казахстан в составе СССР: учебное пособие / Под ред. Е.С.Абдильдина. — Алматы, 1991.

Педагогика: энциклопедия / Гл. ред. В.В. Давыдов. — М., 1993.

Статистический ежегодник Казахской ССР. — Алматы, 1971.

Исаев В.И. Советская система образования и воспитания. — М., 1975.

Советская педагогика: история и современность / Под ред. В.П.Зинченко. — Москва: Просвещение, 1985.

Қазақстандағы білім жүйесінің дамуы: тарихи-теориялық көзқарастар: Монография. — Алматы: Өнер, 2019.

Ксенофонтова Г.И. Советское образование: итоги и современность // Вестник образования. — 2017. — № 4.

Статистический ежегодник КСРО, 1980 г. — Москва: Статистика, 1981.

Нұрғалиева Ж. Тілдік саясат және білім беру саласындағы теңсіздік мәселесі // Қазіргі қазақ тілі. — 2020. — № 2.