Текст выступления:

Қазақстан халқының моноэтникалық құрамының өзгеруі (XVIII ғасыр – XX ғасырдың басы)
1. Қазақстан этникалық құрылымының тарихи эволюциясы

XVIII-XX ғасырлар аралығында қазақ қоғамының этникалық құрамы іргелі өзгерістерге ұшырады. Бұл кезеңде этностар арасының қарым-қатынастары, қоныс аударулар мен сыртқы тарихи факторлар қазақ халқының құрылымын түбегейлі өзгертті. Сол себепті, осы тарихи процестерді зерделеу бізге ұлттық орта мен мәдениетті дұрыс түсінуге мүмкіндік береді.

2. Мәселенің тарихилығы және зерттеу негіздері

Қазақстанның этникалық құрылымының өзгерістерін зерделеуде халық санағы деректері, тарихи құжаттар мен ғылыми зерттеулер негізге алынады. Бұл зерттеулер тарихи сабақтастығын айқындап, ұлттық сана мен этностық өзіндік тану үрдісін түсінуге көмектеседі. Этникалық динамика әлеуметтік-мәдени өзгерістердің негізгі қозғаушы күштерінің бірі болып табылады.

3. XVIII ғасырдағы этникалық жағдай: қазақ халқы мен ру-тайпалар

XVIII ғасырда қазақ халқы бірнеше негізгі ру-тайпа немесе жуыттардың бірігуінен құралған еді. Әрбір тайпа өзінің тарихи жерімен, тұрмыс салтымен ерекшеленіп, қазақ қоғамының өзіндік этникалық картасын қалыптастырды. Бұл кезеңде қазақтар негізінен көшпелі мал шаруашылығымен айналысып, елді мекендері ұсақ әрі шашыраңқы болды.

4. Жоңғар шапқыншылығы жылдарындағы демографиялық өзгерістер

XVIII ғасырдың ортасында жоңғар шапқыншылығы қазақ жеріне үлкен қауіп төндірді, бұл халықтың санын азайтып, кейбір өңірлерде демографиялық құрылымның түбегейлі өзгеруіне себеп болды. Көптеген ауылдар мен елді мекендер жойылып, халық басқа аймақтарға қоныс аударуға мәжбүр болды. Бұл өз кезегінде этникалық құрамда да бірқатар ауытқулар туғызды.

5. Ресейге қосылу және алғаш қоныстанушылар

XVIII ғасыр аяғында Ресей империясы Қазақстан аумағына өз ықпалын нығайта бастады. Бұл кезеңде казак әскері мен орыс қоныстанушыларының келуі байқалды, олар солтүстік және шекара маңындағы өңірлерде тұрақтанды. 1780-жылдары Ресей казактары осы аймақтарға қоныс аударып, әскери бекіністер орнатты, бұл қазақ қоғамындағы этникалық жағдайды өзгертті.

6. Қазақ халқы үлесінің динамикасы

XVIII ғасырда қазақтар Қазақстанның этникалық ландшафтында басымдыққа ие болды — тұрғындардың 90-95% құрады. Алайда Ресей империясының жаңа қоныстанушылар келуі XIX ғасырда қазақтардың жалпы халық құрамындағы үлесінің айтарлықтай төмендеуіне алып келді. 1897 жылғы халық санағына сәйкес, қазақтардың үлесі 81,7% деңгейінде болды, бұл әлеуметтік-тарихи үрдістердің көрінісі болды.

7. 1897 жылғы халық санағының этникалық құрам диаграммасы

1897 жылғы халық санағы мәліметтері бойынша қазақтардың басымдылығы анық көрінеді, бірақ орыс, татар және басқа ұлттардың саны да үнемі өсіп жатқаны байқалады. Бұл кезеңдегі демографиялық өзгерістер көпұлтты қоғамның қалыптасу процесін айқын иллюстрациялайды. Қоныстанушылардың санының артуы қазақтардың ішкі әлеуметтік және этникалық жағдайына әсер етті.

8. XIX ғасырдағы басты этникалық топтардың салыстырмалы өсуі

1850, 1870 және 1897 жылдардағы халық құрамының өзгерістері татар, орыс және украин этностарының айтарлықтай өсуін көрсетеді, әсіресе Ресей империясының қоныс аудару саясатының нәтижесінде. Қазақтардың үлесі біртіндеп төмендеді, бұл ұлттық құрамның динамикасында айқын көрініс тапты. Империялық статистика осындай этникалық үрдістерді дәлірек суреттейді.

9. Столыпин реформалары және жаңа көші-қон ағыны

XX ғасыр басындағы Столыпин реформалары Ресейдің аграрлық саясатын түбегейлі өзгертті, қоныс аударуды ынталандырып, үлкен миграциялық толқындарға жол ашты. Қазақстанға орыс және украин қоныстанушыларының жаңа легі келіп, ауыл шаруашылығын дамытуға елеулі үлес қосты. Бұл үрдістер этникалық құрылымның әрі қарай күрделенуіне себеп болды.

10. Миграциялық толқындардың негізгі себептері

Еуропалық Ресейдегі жер тапшылығы халықты жаңа, өнімді аймақтарды іздеуге мәжбүр етті, бұл әсіресе ауыл шаруашылығына кері әсер етті. Әлеуметтік-экономикалық дағдарыстар мен аграрлық кедергілер де миграцияның негізгі себептерінің қатарына жатады. Сонымен қатар, мемлекеттік жеңілдіктер мен тегін жер бөлулері көші-қонды ынталандырып, Қазақстандағы этникалық жағдайды өзгертуге ықпал етті.

11. 1900-1916 жылдардағы орыс-украин қоныстанушылар саны

1900-1916 жылдардағы статистикалық мәліметтер орыс және украин қоныстанушыларының санының қарқынды өсуін көрсетеді. Бұл кезеңдегі көші-қон Ұлы соғыс пен патша үкіметінің қоныс аудару саясатының ықпалынан туындады. Нәтижесінде қазақ жерінде этникалық әралуандылық пен көпмәдениеттік қоғам құрылымы қалыптасты.

12. Ұлттық-этникалық шиеленістер мен әлеуметтік дағдарыстар

Жер даулары мен заңсыз тартып алулар қазақтар мен жаңа келген қоныстанушылар арасында әлеуметтік шиеленістер туғызды. Қазақтар арасындағы өмір сүру деңгейінің нашарлауы, әлеуметтік теңсіздік пен патша үкіметінің жер пайдалану шектеулері этникалық кернеуді күшейтті. Қақтығыстар қатаң бақылауда болды, бірақ олардың толық тоқтатылуы қиынға соқты.

13. Діни көптүрлілік пен тілдік алмасу

XIX ғасыр аяғы мен XX ғасыр басында Қазақстанда ислам, православие және католицизм діндері кең тарады, бұл діни алуан түрліліктің артуына себепші болды. Сонымен қатар, қазақ, орыс, татар және украин тілдері қатар қолданылып, бұл тілдік байланыс этникалық топтардың арасындағы қарым-қатынастың нығаюына әсер етті. Мұндай өзара мәдени қарым-қатынас қоғамның толеранттылығын арттырды.

14. Этникалық құрылымның өзгеруіне әсер ететін факторлар

Қазақстандағы этникалық өзгерістерге бірқатар тарихи және әлеуметтік факторлар әсер етті. Жоңғар шапқыншылығы, Ресей империясына қосылу, қоныс аудару толқындары, аграрлық реформалар мен әлеуметтік шиеленістер этникалық картаның қайта құрылуына себеп болды. Бұл факторлардың өзара әрекеті Қазақстанның көпұлтты құрамының қалыптасу процесін түсіндіреді.

15. Қазақ халқының XIX ғасырдағы географиялық таралуы

XIX ғасырда қазақ халқының географиялық таралуы кеңейіп, түрлі аймақтарға қоныстануы байқалды. Бұл кезеңде тарихи оқиғалар мен саяси шарттар әсерінен қазақтардың өмір сүру орындары өзгеріп, этникалық орта жаңа сипатқа ие болды. Қазақтардың тарихи жерлерінен тыс аймақтарда да этникалық топтардың өзара әсері арта түсті.

16. Қалалық және ауылдық халықтың этникалық айырмашылықтары

XX ғасырдың басында Қазақстанның қоғамдық құрылымында этникалық құрам айтарлықтай ерекшеленді. Ірі қалаларда, әсіресе Петропавл, Семей және Орал сияқты орталықтарда орыстар мен басқа да етностар басымдыққа жетті. Бұл елді мекендерде орыс тілін меңгерген халықтың саны ауылдық жерлермен салыстырғанда анағұрлым көп болды, ол мәдениет пен сауданың дамуына үлкен ықпал етті. Ауылдық аудандарда қазақтар басым болып, олар ұлттық дәстүрлері мен салт-дәстүрлерін сақтай отырып, көшпелі өмір салтын ұстанған еді. Мұндай этникалық және мәдени айырмашылықтар кеңістік пен әлеуметтік құрылымға терең әсерін тигізді, этникалық топтардың өзара қарым-қатынастары мен дамуына негіз болды.

17. Кәсіп түрлері мен этникалық ерекшелік

Этникалық топтардың кәсіппен айналысу салалары да әртүрлі болды және олардың өмір сүру салтына тікелей байланысты еді. Қазақтар негізінен мал шаруашылығымен, әсіресе көшпелі мал өсірумен белсенді айналысты, бұл олардың тарихи өмір салтының бір бөлігі болды. Егіншілік қазақтар арасында кең таралмағанымен, орыс және украин қоныстанушылары аграрлық өндіріс пен қолөнерді дамытып, ауыл шаруашылығының дамуына елеулі үлес қосты. Бұл айырмашылықтар этникалық топтардың әлеуметтік мәртебесі мен экономикалық жай-күйінің қалыптасуына әсер етіп, олардың тұрмыс салттары мен мәдени өмірдегі ерекшеліктерін айқындады. Осылайша, кәсіп таңдау мен бейімділік этностардың қоғамдағы орны мен өзара қарым-қатынасының маңызды көрсеткіші болды.

18. XX ғасыр басындағы этникалық ахуал

XX ғасыр басындағы Қазақстанның этникалық ландшафты қызықты әрі күрделі оқиғаларға толы болды. Мысалы, қазақтардың ұлттық сана-сезімі оянған бір кезеңде Петропавл қаласында орыс тілді тұрғындар мәдени құндылықтарды белсенді дамытып, жаңа сауда байланыстарын қалыптастырды. Семей өңірінде қазақ малшылары табиғатпен үйлесімді көшпелі өмір салтын сақтап, өз дәстүрлерін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізді. Орал қаласында егіншілікпен айналысатын украиндардың саны артты, бұл ауыл шаруашылығында жаңа технологиялардың енгізілуіне ықпал етті. Бұл тарихи оқиғалар этникалық топтар арасында өзара ықпалдастық пен кейде келіспеушіліктердің қалыптасуына себеп болды, олардың бас бірігуі ХХ ғасырдың келесі онжылдықтарындағы көпұлтты қоғамның негізін қалады.

19. Моноэтникалықтан көпұлтты мемлекетке трансформация

Қазақстанның этникалық құрылымы XX ғасырдың басында динамикалық өзгерістерге ұшырады. Бұл кезеңде жалпы халықтың 60-65% қазақтар құрады, яғни олар басым көпшілікті білдірсе де, республика кеңінен көпұлтты мемлекетке айнала бастады. 1917 жылғы халық санағы көрсеткендей, қазақтардың саны көп болса да, тұрақты түрде орыс, украин, неміс, татар және басқа ұлттардың өкілдері қоныстанып, қоғамның мәдени және әлеуметтік түрленуіне ықпал етті. Бұл көпұлттылық Қазақстанның этникалық саясатын қалыптастыруда ерекше маңызға ие болды және оның мәдени әртүрлілік пен келісімді нығайтудағы негізі болды.

20. Қазақ этникалық құрылымының тарихи сабақтары

XVIII-XX ғасырлардағы этникалық өзгерістер Қазақстанның бүгінгі көпұлтты және біртұтас мемлекет ретінде дамуына негіз салды. Ұлттық татулықтың орнауы мен мәдени алмасудың дамуы — бұл тарихи сабақтар мен қоғамның дамуындағы маңызды құндылықтар. Сол дәуірдегі этникалық әртүрлілік бүгінгі Қазақстанның саяси тұрақтылығы мен әлеуметтік бірлігін қамтамасыз етуде ерекше рөл атқарды, көпұлтты қоғамның даму жолындағы маңызды тәжірибеге айналды.

Дереккөздер

Андреев В.А. Этническая история Казахстана. Алматы, 2005.

Қазақ тарихы академиялық энциклопедиясы. Алматы, 2010.

Петров В.И. История Казахстана XVIII-XIX вв. Астана, 2013.

Ресей империясының 1897 жылғы халық санағы деректері. Мәскеу, 1899.

Смирнов Д.С. Этнические процессы на территории Казахстана в конце XIX - начале XX века. Журнал "Исторические исследования", 2018.

Казахская Советская Энциклопедия. — Алматы: Қазақская энциклопедия, 1972.

История Казахстана. Т. 3 / Под ред. К.Ж. Кудайбергенова. — Алматы: Аrys, 2005.

XIX-XX ғасырлардағы Қазақстан тарихы: оқу құралы / Жалпы ред. Т.Ә. Жақсыбекова. — Алматы: Эверо, 2012.

Н.Г. Волкова. Этнический состав населения Казахстана в начале XX века. — Алматы: Ғылым, 1989.