Текст выступления:

Қазақстан Республикасының этносаралық қатынастар саласындағы саясаты
1. Қазақстан Республикасының этносаралық қатынастар саласындағы саясатының негізгі бағыттары мен тақырыптары

Этносаралық қатынастар – мемлекеттің тұрақтылығы мен ұлттық бірлігінің негізі. Бұл ұғым біздің қоғамымыздағы ұлттар мен ұлыстар арасындағы өзара түсіністік пен сыйластықтың маңызды факторын білдіреді. Қазақстан – көпұлтты мемлекет ретінде этносаралық татулық пен келісімді бірінші кезекте тұтатын ел. Сондықтан этносаралық қатынастарды реттеу мен үйлестіру саласындағы саясаттар мемлекеттің стратегиялық тұрақтылығының негізін қалыптастырады.

2. Тарихи-демографиялық даму және этносаралық қатынастардың қалыптасуы

Қазақстанның көпұлтты сипаты XX ғасырда айқын дамып, кеңес дәуіріндегі индустрияландыру мен елдегі халықтың көші-қон саясаты арқылы қалыптасқан. Тәуелсіздік алғаннан кейін, әсіресе 1991 жылдан кейін, ұлттық бірлік пен этносаралық келісімді сақтау – ел саясатының басты бағыты болды. Бұл үдеріс мемлекеттік бағдарлама мен Заңнамалық актілер арқылы нығайтылып, этностар арасындағы тұрақты қатынастарды дамытуға бағытталды. Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан – өзара келісім мен бірліктің орны» деп атауының мағынасы тереңінен осы стратегияда көрініс табады.

3. Көпэтносты Қазақстанның негізгі этностары

Қазақстан халқы әртүрлі этностардан тұрады, олардың ішіндегі ең көп сандысы қазақтар, ресейліктер, ұйғырлар, өзбектер және татарлар. Қазақтар еліміздің 70%-ға жуық тұтынушысын құрады және мемлекеттік тілдің негізін қалыптастырады. Ресейліктер – екінші ірі этностық топ, олар қазақтармен қатар қоғамның экономикалық және мәдени өмірінде маңызды рөл атқарады. Ұйғырлар мен өзбектер – еңбекші және кәсіпкерлік қауымдастық ретінде танымал. Татарлар қазақ қоғамында мәдени және тарихи тұрғыдан маңызды орын алады. Бұл этностардың барлығы Қазақстанның этникалық әралуандығын көрсетіп, қоғамның мәдени көптүрлілігін айқындайды.

4. Қазақстан халқы Ассамблеясының рөлі мен қызметі

Қазақстан халқы Ассамблеясы – этносаралық келісім мен ұлттық бірлікті сақтау мақсатында 1995 жылы құрылған негізгі институт. Ол барлық этностардың мәдени құндылықтарын дәріптеп, этникалық топтар арасындағы диалогты нығайтуға қызмет етеді. Ассамблея арнайы бағдарламалар арқылы жастар арасындағы толеранттықты арттырады және этномәдени жобаларды қолдайды. Оның жұмысы елдің тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

5. Этносаралық саясаттың стратегиялық негіздері

Қазақстанның этносаралық саясаты «Қазақстан-2050» стратегиясы негізінде жасақталған, бұл стратегиялық құжатта ұлттар арасындағы татулық пен қауымдастықты сақтау мемлекеттің тұрақтылығының негізгі факторы ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, «Рухани жаңғыру» бағдарламасы ұлттық сана мен мәдени әртүрлілікті көтеруге бағытталған, азаматтық жауапкершілікті арттыруға ерекше көңіл бөледі. Бұл стратегиялық бағыттар теңдік пен құқықтық қорғауды нығайтуға, сондай-ақ этносаралық келісімді құқықтық және қоғамдық механизмдер арқылы қамтамасыз етуге бағытталған.

6. Қазақстан халқының этностық құрамы (2023 жылғы мәліметтер)

2023 жылғы мәліметтерге сәйкес, Қазақстан халқының көпшілігін қазақтар құрайды, олардың үлесі шамамен 70%-ды құрайды. Орыс тілімен қатар бірнеше этностар, оның ішінде ұйғырлар, өзбектер, татарлар және басқа да ұлт өкілдері қоғам өмірінде белсенді. Бұл деректер елдің полиэтносты сипатын және мәдени әртүрліліктің сақталуын айғақтайды. Көпұлтты құрылым этносаралық келісімді нығайту мен әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

7. Тіл саясаты мен заңнамалық негіздер

Қазақстанда қазақ тілі мемлекеттік тіл мәртебесіне ие, ал орыс тілі ресми қолданылатын тіл ретінде заңмен қорғалады. «Қазақстан Республикасының Тіл туралы» заңы барлық этностардың тілдерін дамытуға және сақтауға жағдай жасайды, бұл өз кезегінде этномәдени топтардың тілдік құндылықтарының сақталуын қолдайды. Мектептерде 20-дан астам тілде білім беру жүзеге асырылады, бұл ұлтаралық келісім мен мәдени көптүрлілікке ықпал етеді. Тіл саясаты ұлттар арасындағы түсіністік пен достықты нығайтуда шешуші рөл атқарады.

8. Этносаралық қатынастарды үйлестіру мен реттеу үдерісі

Этносаралық қатынастарды реттеу бірнеше кезеңнен тұрады: этномәдени бірлестіктердің дамуы, құқықтық негіздердің қалыптасуы, диалог және келісім орнату, қоғамдық тұрақтылықты қамтамасыз ету, сондай-ақ даулы мәселелерді шешу. Бұл үдеріс мемлекеттік органдар мен қоғамдық институттардың өзара әрекеттестігі нәтижесінде жүзеге асады. Қазақстанды тұрақты және көпэтносты мемлекет ретінде ұстаудың кілті – осы үйлестіру мен реттеудің тиімді механизмдерінің болуы.

9. Білім беру саласындағы этносаралық келісім

Мектептер мен колледждерде қазақ, орыс және басқа да этностардың тілдерінде ұлттық мәдениеттердің негіздері оқытылады. Бұл педагогикалық бағыт оқушыларды көпмәдениеттілікке тәрбиелеуге бағытталған. Жоғары оқу орындарында «толеранттық» және «ұлтаралық қатынастар мәдениеті» пәндері енгізіліп, жастар арасында өзара түсіністік пен сыйластықты нығайту мақсатында оқыту жүргізіледі. Білім беру мазмұны этносаралық сыйластық пен азаматтық жауапкершілікті дәріптейді, бұл қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етудің маңызды факторы.

10. Этномәдени орталықтар мен өнер жобаларының маңызы

Этномәдени орталықтар – этностардың мәдени мұрасын сақтау мен насихаттауда маңызды орын алады. Олар ұлттық дәстүрлерді, тілдерді және өнерді дамытуға бағытталған жобаларды ұйымдастырады. Мұндай орталықтар қоғамда этносаралық өзара түсіністік пен шығармашылық ұжымдарды құруда белсенділік көрсетеді. Өнер жобалары арқылы этностар арасындағы байланыс нығая түсіп, ұлттық мәдениетке деген құрмет пен қызығушылық артады.

11. Конституциялық және құқықтық негіздер

Қазақстан Республикасының Конституциясының 14-бабы барлық азаматтардың тең құқықтылығын қамтамасыз етеді және этносаралық татулықты нығайтуға бағытталған. 39-бап ұлтаралық араздықты тыйып, этникалық алауыздыққа жол бермеу үшін заң жағынан негізделген шараларды қарастырады, қоғамдағы тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Қылмыстық Кодекс ұлтаралық қақтығыстарға қарсы арнайы жауапкершілікті бекітіп, алдын алу шараларын жүзеге асырады. Бұл құқықтық база этносаралық келісімді нығайту мен қоғамдағы бейбітшілікті қолдауға негізделеді.

12. Этносаралық саясат саласындағы негізгі мемлекеттік бағдарламалар

Қазақстанда этносаралық татулық пен мәдени әртүрлілікті сақтау мақсатында бірнеше мемлекеттік бағдарламалар жүзеге асырылуда. Олардың ішінде «Қазақстан-2050», «Рухани жаңғыру» және Халықаралық қатынастарды дамытуға арналған арнайы жобалар бар. Бұл бағдарламалар халықтар арасындағы келісімді нығайтып, мәдени мұраны сақтауға мүмкіндік береді. Осы арқылы мемлекет этносаралық қатынастарды басқарудың жүйелі және тиімді жолдарын анықтайды.

13. Жастардың рөлі және этносаралық толеранттық

Жастар этносаралық келісімнің негізгі кепілі болып табылады. Олар арасында толеранттықты қалыптастыру және этностар арасындағы мәдени айырмашылықтарды қабылдау маңызды. Жастар түрлі этностардың мәдениетін, тілін және дәстүрін құрметтеу арқылы көпұлтты қоғамның дамуына үлес қосады. Олардың бастамалары мен белсенділігі этносаралық диалог пен сындарлы қарым-қатынастың жалғасуына септігін тигізеді.

14. Аймақтық ерекшеліктер және этносаралық қатынастардың өңірлік сипаты

Оңтүстік өңірінде өзбек, ұйғыр және дүнген этностарының ықпалы жоғары, олардың мәдениеті мен дәстүрлері қоғамға рухани байлық қосады. Бұл аймақта этносаралық қатынас үйлесімді әрі негізінен татулыққа бағытталған. Солтүстік және орталық аймақтарда ресейлік, украин және неміс диаспоралары кеңінен таралған. Алматы, Қостанай, Қарағанды қалаларында көпэтносты мәдени орта қалыптасқан. Өңірлік жобалар этникалық мәдениетті жандандырып, қолдау көрсетеді.

15. Медиа, ақпарат құралдары және этносаралық қарым-қатынас

Қазақстанда 40-тан астам этностық бұқаралық ақпарат құралдары жұмыс істеп келеді, олар халықтар арасындағы диалог пен ақпарат алмасу үшін маңызды алаң болуда. «Vesti», «Korea Ilbo», «Deutsche Allgemeine Zeitung» сияқты газеттер этномәдени тілдерді дамыту мен сақтауға елеулі үлес қосады. Бірнеше тілде радио және телеарналар эфирге шығып, этносаралық қарым-қатынасты нығайтып, түсіністік пен сабақтастыққа ықпал етеді. Сонымен қатар интернет порталдары көпұлтты қоғамды көрсетіп, мәдениетаралық байланыстарды кеңейтіп, қоғамдық сананы көтеруде белсенді рөл атқарады.

16. Этносаралық жанжалдардың алдын алудағы мемлекеттік шаралар

Қазіргі таңда этносаралық қатынастарды тұрақтандыру және жанжалдардың алдын алу үшін мемлекет тарапынан жүйелі шаралар жүзеге асырылуда. Дағдарысқа ұшыраған өңірлерде татуласу орталықтары құрылып, оларда кәсіби медиаторлар тартылуда. Бұл орталықтар жанжалдардың түпкі себебін анықтап, оларды шешудің бейбіт жолдарын ұсынады. Сондай-ақ, қоғамдық тыңдаулардың арқасында этносаралық шиеленістер ерте кезеңде анықталып, олардың себеп-салдары мұқият талданады. Осы тыңдаулардан кейін тиісті оңтайлы шаралар қабылданып, қоғамдық келісім мен тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Сонымен бірге, әлеуметтік лифт жүйесінің дамуы азаматтық белсенділікті арттыра түседі, бұл этносаралық келісімді бекітуде маңызды рөл атқарады. Азаматтардың өз қоғамындағы жағдайды жақсартуға деген ынтасы мен ықыласы көбейіп, бірлік пен түсіністікті нығайтуға ықпал етеді.

17. Халықаралық тәжірибе және Қазақстанның үлгісі

Әлемдегі бірқатар елдер этносаралық түсіністік пен келісімді нығайтуда тиімді механизмдерді енгізуде. Мысалы, Канадада көпмәдениеттілік қағидалары негізінде әлеуметтік интеграция жүйелері құрылған, бұл ұлттар арасындағы бірлікті сақтауға көмектеседі. Германияда миграция мен этностық орнықтылықты басқару тәжірибесі жетілдіріліп, жергілікті және мигрант қауымдастықтар арасында диалог алаңдары ашылған. Қазақстан өз кезегінде осы тәжірибелерді сараптап, ұлттық бірлік пен татулықтың өзіндік үлгісін қалыптастырды. Елдің әлеуметтік-мәдени құндылықтары мен тарихи негіздері ескеріліп, этносаралық келісімді нығайтуға бағытталған мемлекеттік бағдарламалар әзірленді, бұл халықаралық тәжірибе аясында да жоғары бағаға ие.

18. Этносаралық қатынастардың қоғам тарапынан қабылдануы (2023 жылғы сауалнама нәтижелері)

2023 жылғы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының сауалнамасы нәтижелері көрсеткендей, халықтың көпшілігі этносаралық тұрақтылықты мойындап, оған оң көзқараспен қарайды. Бұл көрсеткіш этносаралық қатынастардың мемлекет пен қоғам ықпалымен дамып отырғанын дәлелдейді. Сауалнама деректері этносаралық татулықтың жоғары деңгейде екенін, халық арасында түсіністік пен сенімнің қалыптасқанын айқын көрсетеді. Бұл, өз кезегінде, еліміздегі қоғамдық тұрақтылық пен әлеуметтік келісімнің берік негізін құрап отыр.

19. Болашаққа бағдар: этносаралық келісімді нығайту жолдары

Этносаралық келісімді әрі қарай нығайту үшін білім беру жүйесінде мәдени көптүрлілік пен азаматтық жауапкершілікті күшейту керек. Бұл арқылы жастар толеранттылықты терең түсініп, түрлі мәдениеттерді құрметтеуді меңгереді. Сонымен қатар, жастар арасында этномәдени бірлікті қалыптастыруға бағытталған қоғамдық іс-шаралар мен диалог алаңдары ұйымдастыру маңызды. Мұндай шаралар жастарды біріктіреді, түсіністікті арттырады және арасындағы қарым-қатынасты тереңдете түседі. Өзара құрмет пен мәдениетаралық қатынастың дамуы ұлттық саясаттың басты басымдықтарының бірі болып қала береді, себебі бұл құндылықтар қоғамды біріктіріп, тұрақтылықты қамтамасыз етеді.

20. Этносаралық саясаттың сабақтары және оның қоғам үшін мәні

Қазақстан этносаралық татулық пен ұлттық бірліктің ерекше үлгісін көрсетті. Бұл модель әлеуметтік даму мен тұрақтылықтың негізі ғана емес, сонымен қатар әлемдік қауымдастықта мойындалған үлгі болып табылады. Елдің этносаралық саясаты мемлекет пен қоғамның үйлесімді жұмыс істеуінің, әртүрлі мәдениеттердің өзара құрмет пен түсіністік арқылы бейбіт қатар өмір сүре алуінің белгісі болып табылады. Қазақстанның бұл жетістігі басқа елдер үшін де маңызды сабақ әрі үлгі.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995

Нұрсұлтан Назарбаев. Қазақстан-2050 Стратегиясы: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ, 2012

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросы, 2023

Этносаралық қатынастарды дамыту саласындағы бағдарламалар, ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі, 2023

Қазақстан халқы Ассамблеясының ресми баяндамалары, 1995-2023

Р. А. Абдуллин. Этносаралық қатынастар және қоғамдық тұрақтылық. — Алматы, 2019.

В. В. Кузнецов. Миграция және этносаралық келісімнің әлемдік тәжірибесі. — Мәскеу, 2021.

Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының 2023 жылғы этносаралық қатынастарға арналған сауалнамасы. — Астана, 2023.

Л. Н. Соловьёв. Қоғамдық келісім және ұлттық бірлік. — Санкт-Петербург, 2020.