Текст выступления:

«Мәңгілік ел» жалпыұлттық идеясы – xxi ғасырдағы Қазақстан
1. «Мәңгілік ел»: XXI ғасырдағы Қазақстанның жалпыұлттық идеясы

Қазақстанның Тәуелсіздік жылдарындағы ең маңызды және тұтастығын айқындайтын ұлттық идея ретінде «Мәңгілік ел» ұғымы ерекше мәнге ие. Бұл идея, қазақ халқының рухани негіздерін, тарихын, мәдениетін және болашаққа деген сенімін біріктіретін ұлттық тұтастықтың символы ретінде XVI ғасырдан бастау алып, қазіргі кезеңге дейін жеткен күрделі тарихи және рухани мұраға құрылған. XXI ғасырдағы жаһандау мен әлемдік өзгерістер аясында «Мәңгілік ел» тұжырымдамасы – еліміздің тұрақтылығы мен дамуының кепілі, жастардың патриоттық санасын қалыптастыратын негізгі бағыттардың бірі.

2. «Мәңгілік ел» идеясының қалыптасу тарихы

«Мәңгілік ел» ұғымы XIX-XX ғасырларда Қазақстан халқының ұлт-азаттық қозғалыстары мен мәдени қайта жаңғыруымен тікелей байланысты. Әсіресе 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін бұл идея мемлекеттік саясаттың негізі болды. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев алғаш рет ресми түрде «Мәңгілік ел» ұғымын Қазақстанның болашағын айқындаушы ұлттық құндылық ретінде жариялап, ұлттық бірлік пен даму идеясын жүйелендірді. Бұл ұғым – тәуелсіз Қазақстанның рухани, мәдени және экономикалық өрлеуінің іргетасы ретінде қалыптасты.

3. «Мәңгілік ел» тұжырымдамасының мазмұны

«Мәңгілік ел» тұжырымдамасы – бұл ұлттық бірлікке, мемлекеттік тәуелсіздікке, мәдениет пен тілдің сақталуына және экономикалық берекеге негіздейтін кешенді идея. Бұл ұғымда Қазақстан халқының көп этносаралық ынтымақтастығы мен халықаралық шабыттарының салтанатты полиэтникалық мемлекетті қалыптастыру көзделеді. Сонымен бірге «Мәңгілік ел» тұжырымдамасы тұтастай алғанда жастарды елдің болашағына белсенді қатыстыққа шақырады, мемлекеттілікті нығайтуға және дамуды ұзақ мерзімді перспективада қамтамасыз етуге бағытталған.

4. «Мәңгілік ел» идеясының басты құндылықтары

Бұл ұлттық идеяның негізінде бірнеше маңызды құндылықтар жатыр. Біріншіден, бұл патриотизм және мемлекетке адалдық – әрбір азамат елінің болашағына үлес қосуы тиіс. Екіншіден, бұл этносаралық келісім – Қазақстанның көпұлтты қоғамында үйлесімді өмір сүрудің кепілі. Үшіншіден, мәдени мұраға құрмет пен оны сақтау – ұлттық рух пен тарихтың негізі. Төртінші құндылық – білім мен инновацияны дамыту, бұл еліміздің экономикалық және әлеуметтік дамуына жігер береді. Соңғысы, демократиялық құндылықтар мен әділдік – қоғамның тұрақты және ашық дамуының шарты.

5. Тәуелсіз Қазақстан: Ұлттық идеяның негізі

1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан тәуелсіздігін жариялау арқылы жаңа тарихи кезеңге аяқ басты. Бұл кезең – ұлттық идеяның нығаюы мен мемлекеттіліктің жаңғыруы үшін негіз болды. Тәуелсіздік – бұл тек саяси құбылыс ғана емес, ол ұлттық сана мен рухани тұрақтылықтың басты бастамасы. Бұл кезеңде Конституция қабылданып, мемлекетіміздің құқықтық тұғырнамасы бекітілді. Сонымен қатар мемлекеттік рәміздер мен құрылымдар қалыптаса бастады, бұл ұлттық бірлікті және «Мәңгілік ел» идеясын заңдық тұрғыдан қолдады.

6. «Мәңгілік ел» идеясының мемлекеттік даму кезеңдері

«Мәңгілік ел» идеясының дамуы бірнеше маңызды кезеңдерге бөлінеді. Алғашқы кезең тәуелсіздіктің жариялануы мен ұлттық сана жаңғыртуға негізделді. Келесі кезеңде Конституция қабылданып, мемлекеттік институттар құрылды. 2007 жылы Ұлт жоспары ретінде бекітілген «Мәңгілік ел» тұжырымдамасы ұзақ мерзімді стратегия ретінде қалыптасты. Соңғы жылдарда бұл идеяның практикалық іске асырылуы – әлеуметтік-экономикалық реформаларды, білім мен ғылымды дамыту бағыттарына ерекше көңіл бөлуді қамтиды.

7. Қазақстандағы көпұлтты келісім мен қоғамдық бірлік

Қазақстанның көпұлтты қоғамы бейбіт келісім мен татулық үлгісін қалыптастырады. Әрбір ұлттың мәдени өзіндік ерекшелігі сақталып, ортақ патриоттық құндылықтар аясында бірігеді. Бұл бірлік – Қазақстанның тұрақтылығының және дамуының басты факторы. Мемлекет түрлі этностарға тең құқықтар мен мүмкіндіктер беріп, көптүрлілік пен үйлесімділік саясатын бағыттаған. Осылайша, Қазақстан азаттық пен бейбітшілік идеясын нығайтып, әлемдік аренада үйлесімділік үлгісін көрсетуде.

8. Ұлы қайраткерлер мен тарихи сабақтастық

Қазақстан тарихында Әлихан Бөкейхан – мемлекеттіліктің негізін қалаушылардың бірі және ұлттық сана мен тәуелсіздік идеяларының насихатшысы ретінде маңызды тұлға болды. Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тілінің дамуына зор үлес қосып, мәдени өрлеудің негізін қалады. Алаш қозғалысы – ұлттық сананың және тәуелсіздіктің алғашқы ұғымдарын қалыптастырушысы, оны қазіргі заманғы саясат сабақтастырып, ұлттық идеяны дамытуға бағыттайды. Осы тарихи сабақтастық арқылы қазақстандық қоғам қазіргі дамудың сенімді негіздерін жасап отыр.

9. Ұлттық құндылықтар мен өзіндік сананың өсу динамикасы (1991-2023)

1991 жылдан бастап Қазақстанда ұлттық сана мен патриотизмнің өсуі айқын байқалады. 2023 жылғы деректерге сай, жастардың 76%-ы өздерін ең алдымен қазақстандық деп танып, бұл ел бірлігінің жоғары екенін көрсетеді. Бұл динамика қоғамның орнықты болуы мен ұлттық құндылықтарға деген сенімнің артуын дәлелдейді. Ұлттық бірлік пен рухани дамудың бұл көрсеткіштері мемлекеттілік пен әлемдік деңгейде Қазақстанның орнының нығаюын көрсетеді.

10. Жастар мен жаңа ұрпақтың жауапкершілігі

2019 жылы Қазақстанда Жастар жылы деп жариялануы жастардың білім мен цифрлық сауаттылығын арттыруға бағытталған шаралардың жүзеге асырылғанын білдіреді. Бұл кезеңде жастардың қоғамдық белсенділігі едәуір өсті, олардың бойында патриотизм мен «Мәңгілік ел» идеясын қабылдау жоғары деңгейге жетті. Қазіргі жас ұрпақ еліміздің әлеуметтік-мәдени дамуына зор үлес қосып, болашақтың сенімді құрылысшылары ретінде қалыптасуда.

11. Мәдени мұра және рухани жаңғыру

«Мәдени мұра» бағдарламасы аясында ұлттық дәстүрлер мен салт-дәстүрлердің қайта жаңғыруы жүзеге асырылды, бұл қоғамдағы рухани бірлікті нығайтты. Қазақстандағы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген онға жуық тарихи және мәдени нысан ұлттық мәдениет пен тарихтың қазынасы ретінде бағаланады. Мемлекеттік саясат қазақ тілін дамытуға ерекше назар аударып, әдебиет пен өнер салаларын қолдауға бағытталған. Бұл ұлттық сананың өсуіне және мәдениеттің өрлеуіне маңызды серпін берді.

12. Қазақстандағы ірі идеологиялық бағдарламалар (1991-2023)

Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бірнеше ірі идеологиялық бағдарламалар қабылданып, олардың мақсаты – ұлттық сана мен патриотизмді нығайту, экономикалық және әлеуметтік дамуды жеделдету болды. Бұл бағдарламалар қоғамдық өзгерістер мен ұлттық дамудың бағыттарын тиімді жаңартуға ықпал етті. Олар мемлекеттік басқаруда жаңа форматтарды енгізу, білім мен ғылымды дамыту, халықты біріктіру және мәдени өрлеуге бағытталған стратегиялық міндеттерді қамтыды. Ресми мәліметтерге сүйеніп, олардың қоғамға әсері терең әрі ауқымды болды.

13. Экономикалық даму және ұлттық мүдделер

2015 жылы Қазақстан Дүниежүзілік сауда ұйымына мүше болып, халықаралық экономикалық қатынастарды күшейтті. Бұл елдің экономикасын еуразиялық экономикалық аймақта екінші ірі экономика ретінде сенімді позицияға қойды. Сонымен қатар, индустриялық-инновациялық даму бағдарламалары отандық өндірісті дамытуға бағытталып, экономикалық тәуелсіздік пен ұлттық мүдделерді қорғауда маңызды рөл атқарды. Бұл шаралар мемлекеттік тұрақтылықты қамтамасыз етуге және ұзақ мерзімді даму стратегиясын құруға ықпал етті.

14. Ғылым мен білімнің стратегиялық мәні

1997 жылдан бастап Қазақстан білім жүйесінде ауқымды реформалар жүргізіп, Назарбаев Зияткерлік мектептерін ашты, бұл жаңа білім беру стандарттарының енгізілуіне негіз болды. Сонымен бірге, халықаралық университеттермен ынтымақтастық орнату арқылы ғалымдарды әлемдік деңгейдегі зерттеулерге тарту күшейтілді. Мемлекет жастарды ғылымға тартуға бағытталған арнайы бағдарламалар ұйымдастырып, инновацияны «Мәңгілік ел» стратегиясының құрамдас бөлігі ретінде қарастырды. Бұл бағыттар ұлттық дамудың негізгі тірегі ретінде қабылдануда.

15. Бейбітшілік пен халықаралық ынтымақтастық мысалдары

Қазақстан халықаралық аренада бейбітшілік пен келісімнің айқын үлгісін көрсетті. Ел барлық конфессиялар мен этностардың татулығын сақтап, халықаралық ынтымақтастықты дамытуға белсенді үлес қосуда. Қазақстанның Нұр-Сұлтан қаласында Экология, энергетика және халықаралық қауіпсіздік мәселелері бойынша саммиттер өткізіліп, әлемдік қауымдастықтың сенімді әріптесіне айналды. Сонымен қатар, қазақ халқының дәстүрлі қонақжайлылығы мен достық қарым-қатынастары халықаралық деңгейде жоғары бағаланады.

16. «Мәңгілік ел» идеясын дамыту кезеңдері

Қазақ ұлтының тарихи дамуында «Мәңгілік ел» идеясын қалыптастыру кезеңдері ерекше маңызға ие. Бұл идеяның қалыптасуы - қазақ қоғамының ұлттық болмысын, тәуелсіздікке ұмтылысы мен болашаққа стратегиялық көзқарасын білдіретін күрделі процесс. Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңінде ұлттық идеяның нығаюы мен дамуында бірнеше басты кезеңдерді атап өту қажет. Алғашқы кезеңде тарихи және мәдени мұраға негізделген ұлттық сана қалыптасты. Одан кейінгі кезеңде ұлттық мүдде мен мемлекеттік құндылықтар интеграцияланып, қоғамның бірлігін нығайтатын ұйымдар мен бағдарламалар құрылды. Соңғы кезеңде ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың дамуы ұлттық идеяны жастар арасында кеңінен тарату мен жаңа ұрпақтың патриоттық сезімін оятуға мүмкіндік берді. Осы кезеңдер «Мәңгілік ел» идеясын қалыптастыру мен дамытудағы жүйелі қозғалыстың, оның тиімді механизмдерінің айқын көрінісі болып табылады, бұл ұлттық сана мен мемлекеттілік идеясын біріктірудің әдісі ретінде қызмет етеді.

17. Қазақстандық патриотизм: қалыптастыру тетіктері

Қазақстандағы патриотизмнің қалыптасуы қоғамның рухани біртұтастығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Зерттеу нәтижелері бойынша, халықтың 73%-ы мемлекеттік рәміздерге құрметпен қарап, ұлттық мейрамдарды белсенді түрде атап өтеді. Бұл көрсеткіш еліміздегі азаматтардың патриоттық құндылықтарға деген жоғары бағасын және ұлттық идеяның қоғамда кеңінен тарағанын дәлелдейді. Мемлекеттік рәміздер, атап айтқанда ту, елтаңба және әнұран, халықтың ұлттық тарихын, бірлігін және мәдени ерекшеліктерін бейнелейді. Ұлттық мейрамдарды мерекелеу Қазақстан азаматтарының ортақ құндылықтар аясында бірігуіне ықпал етеді және ұрпақтар сабақтастығын нығайтады. Сондықтан патриотизмнің осындай көрінісі қоғамдық сана мен ұлт болашағын қалыптастыру үшін маңызды механизм ретінде қызмет етеді.

18. Ұлттық идеологияның жаңғыру болашағы

Бүгінгі таңда ақпараттық технологиялар ұлттық идеологияның жаңғыруы мен қоғамға жету жолында үлкен рөл атқарады. Заманауи технологиялар арқылы идеялар тез әрі кең көлемде таралып, жастар арасында патриоттық сана мен ұлттық бірегейлік мәселелері кеңінен талқылануда. Бұл процесс мәдени әртүрлілікті сақтау мен ұлттың дәстүрлік құндылықтарын жаңғырту арқылы қоғамның жаңаруына оң ықпал етеді. Сонымен қатар, өскелең ұрпақты жаңа идеологиялық жобаларға тарту маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Жастарды идеологияға қосу арқылы қоғамдық сананың жаңғыруы және ұлттық бірегейліктің нығаюы қамтамасыз етіледі. Бұл бағытта жүргізілген жұмыстар еліміздің болашағын қалыптастыратын басты элементтер болып табылады, өйткені олар ұлтты біріктіру мен тұрақты даму үшін сенімді негізді қамтамасыз етеді.

19. Қоғамдық қабылдау мен сын-пікірлер

«Мәңгілік ел» идеясына қатысты қоғамда әртүрлі пікірдегілер бар. Әсіресе, аймақтар бойынша идеяның қабылдануы әрқилы, бұл көбінесе әлеуметтік-экономикалық факторлармен байланысты. Кейбір өңірлерде идеяны қолдаушылар көп болғанымен, басқаларында оны толықтай қабылдау қиындықтар туғызады. Урбанизация үрдістері де мұнда өз әсерін тигізуде, кейбір қалаларда ұлттық құндылықтарды жаңғыртуға кедергілер пайда болуда. Мұндай сындар сарапшылар арасында да бар, олардың кейбірі «Мәңгілік ел» идеясының заманауи талаптар мен өзгерістерге сәйкес қайта қаралу қажеттігін атап көрсетеді. Мақсатты өңірлік ерекшеліктер мен заманауи жағдайларды ескерместен тұжырымдаманы жүзеге асыру қиынға соғуы мүмкін. Осы сын-пікірлер өз кезегінде идеологияның жетілуіне және оның кеңірек қоғамдық қабылдануына септігін тигізеді, яғни бұл пікірлер даму үшін маңызды стимул болып табылады.

20. Қорытынды: «Мәңгілік ел» – ұлттық тұрақтылық пен дамудың кепілі

«Мәңгілік ел» идеясы Қазақстанның әлеуметтік тұрақтылығы мен ұлттық бірлігінің негізін қалыптастырады. Бұл тұжырымдама жаңа ұрпақ арасында патриотизм мен инновациялық көзқарасты ұштастыру арқылы елдің тұрақты дамуына жол ашады. Мемлекеттік деңгейде қолдау тауып, қоғамдық санаға сіңірілген бұл идея елдің стратегиялық дамуына, мәдени құндылықтардың сақталуына және экономикалық өсімнің қамтамасыз етілуіне ықпал етеді. Ұлттық бірегейлікті нығайтып, қоғамдағы әртүрлі топтардың өзара түсіністігі мен ынтымақтастығын арттыруда маңызды рөл атқарады. Осылайша, «Мәңгілік ел» концепциясы болашаққа деген сенім мен қамқорлықтың символына айналып, Қазақстан үшін тұрақты дамудың кепілі болып табылады.

Дереккөздер

Қазақ энциклопедиясы, 2000 жыл.

Нұрсұлтан Назарбаев. Таңдау. 2018 жыл.

Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 жыл.

ҚР Статистика комитеті, 2023 жыл.

ҚР Мәдениет және спорт министрлігі мәліметтері, 2022 жыл.

Ахметов К. Қазақстанның ұлттық идеясы: теориялық-тарихи аспектілер. Алматы, 2018.

Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы. Қоғамдық сана және патриотизм зерттеулері. Астана, 2022.

Нұрланова А. Ұлттық идеологияның заманауи жаңғыруы. «Қазақстан тарихы» журналы, №4, 2021.

Сариев Б. Ұлттық бірегейлік пен урбанизация: сын-қатерлер мен шешімдер. Алматы, 2019.

Тасболатов Ғ. «Мәңгілік ел» тұжырымдамасын жетілдіру және қоғамдық пікір. Астана, 2023.