Текст выступления:

Қазақстандағы тіршілікті қамтамасыз етудің дәстүрлі жүйесі
1. Қазақстандағы тіршілікті қамтамасыз етудің дәстүрлі жүйесіне шолу

Қазақстанның ұлттық шаруашылығы мен рухани құндылықтарына негізделген дәстүрлі тіршілік жүйесі ғасырлар бойы қалыптасып, бүгінгі күнге дейін халықтың өмір салты мен дүниетанымының негізгі тірегі болып табылады. Бұл жүйе қазақ халқының табиғатпен тығыз байланысын, оның әлеуметтік құрылымын және мәдениеті мен экономикалық өмірінің ерекшеліктерін ашады.

2. Дәстүрлі тіршіліктің тарихи тамыры мен кең контексті

Қазақстан аумағында дәстүрлі тіршілік қола дәуірінен басталып, көшпелі және отырықшы өркениеттердің ықпалымен артып дамыды. Бұл ұзақ тарихи кезеңнің ішінде қазақ халқының этногенезі, оның қоғамдық және әлеуметтік құрылымы дамып, аймақтың кең мәдени және экономикалық кеңістігінде маңызды бөлімге айналды. Бұл дәстүрлі жүйе – қоғамның тарихи жадысы мен табиғатпен өмір сүрудің үйлесімді үлгісі.

3. Мал шаруашылығы – қазақ тіршілігінің өзегі

Қазақ даласында қой, жылқы, сиыр және түйе негізгі мал түрлері ретінде кеңінен таралған. Бұл малдар тек азық-түлік көзі ғана емес, сонымен қатар киім-кешек, тұрмыстық бұйымдар жасауға қажетті материалдардың негізін құрады. XIX ғасырдағы статистикалық зерттеулерге сүйенсек, жылқының саны 3 миллионнан асып, қой саны 12 миллионға жеткені бұл мал шаруашылығының кәсіби және экономикалық маңызын айқын көрсетеді. Бұл көрсеткіштер қазақ қоғамының шаруашылық ауқымының кеңдігін дәлелдейді.

4. Көшпелі тұрмыс ерекшеліктері және мезгілдік көші-қоны

Қазақстандағы көшпелі өмір салты табиғат жағдайларына икемделген ерекше құрылым болып табылады. Мезгілдік көші-қон көшпелі халықтың малдарын жайылымдарға ерте көшіру және қысқы жайлы жерлерге уақытылы қону ерекшеліктерін қамтиды. Бұл үрдіс табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мен экологиялық тепе-теңдікті сақтау үшін маңызды шарт болды. Көшпелі тұрмыс кезең-кезеңімен жыл мезгілдеріне қарай ұйымдастырылып, малдың жайылым жерлерін өнімді пайдалануға мүмкіндік берді.

5. Төрт түлік – дәстүрлі шаруашылықтағы рөлі және саны

1910 жылдардағы Императорлық статистикалық комитет мәліметтері бойынша, қазақ шаруашылығында төрт түлік – қой, жылқы, сиыр және түйе, әрқайсысының өз ерекше рөлі мен қызметі болған. Малдардың саны мен олардың шаруашылықтағы қолданылуындағы ерекшеліктер қазақ экономикасының негізгі тірегін айқындап, олардың ауыл шаруашылық продукциясы мен тұрмыстық қажеттіліктердің маңызды көзі болғанын көрсетеді. Бұл деректер Қазақстанның дәстүрлі әлеуметтік-экономикалық құрылымын терең түсінуге мүмкіндік береді.

6. Дәстүрлі қолөнер мен үй шаруашылықтары

Қазақстанның дәстүрлі мәдениетінде қолөнер мен үй шаруашылықтары маңызды орын алды. Мысалы, қарапайым күнделікті тұрмыста киіз басу, тері өңдеу, кесте тігу сияқты қолөнер түрлері кеңінен таралған. Бұл іс-әрекеттер қазақтардың өмір сүру салтын, отбасылық қарым-қатынастарын және ұлттық сән-салтанаттарының көрінісін бейнеледі. Әрбір қолөнер түрі, өз кезегінде, табиғатпен үйлесімділік пен өнердің нағыз ұлылық үлгісін көрсетті.

7. Су, жер және табиғи ресурстарды тиімді пайдалану ұстанымдары

Қазақстанның дәстүрлі шаруашылығында су және жер ресурстарын үнемдеу мен оларды тиімді пайдалану ұлттық дәстүрлерге сай жүзеге асырылған. Құдықтарды қазу, тоған салу арқылы су тасқынын болдырмай, онда үнемді пайдалану жолдары қарастырылған. Жайылымдарды айналымға енгізіп, жердің шаршауын болдырмау тәжірибесі арқылы табиғи экожүйенің балансы сақталды. Сонымен қатар орман, өзен және көлдерді ұқыпты және шектеулі пайдалану – ұлттық экологиялық мәдениеттің негізгі қағидасына айналды.

8. Көшпелі көшу циклінің құрылымы

Қазақстанның көшпелі халқындағы көшу циклі – жыл мезгілдеріне сәйкестендірілген бірнеше кезеңнен тұрады. Қыстан көктемге ауысу кезінде жайылымдық аумақтарға көшу, жазғы жайылымдарды пайдалану, күзде қыстану орындарына оралу сияқты сатылар ұйымдастырылған. Бұл табиғатпен үйлесімді өмір сүрудің негізі ретінде көшпелі ұлттардың тіршілігін қамтамасыз етті. Әр кезеңнің өзіндік маңызы бар, олар бір-бірімен тығыз байланысқан, және көшпелі өмірдің тұрақтылығы мен тиімділігін қамтамасыз еткен.

9. Ұлттық мәдени салт-дәстүрлердің тіршілікке ықпалы

Қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрлері – оның дүниетанымы мен өмір сүру стилінің басты негізі. Мысалы, наурыз тойы, қонақжайлық, малға құрмет көрсету сияқты дәстүрлер қоғамды біріктіріп, тіршіліктің барлық саласына өз ықпалын тигізді. Бұл әдет-ғұрыптар әлеуметтік тәртіпті сақтауға, қоғамдағы бірлік пен өзара көмекке негізделген рухани құндылықтарға негізделген. Салт-дәстүрлер мал шаруашылығы мен көшпелі тұрмысқа бейімделген мәдениеттің ажырамас бөлігі болып табылады.

10. Туған жер мен оның қоғамдық рөлі

Туған жер – қазақтың рухани өмірінің қазығы, сол арқылы азаматтық сана мен патриотизм қалыптасады. Жермен байланыс, оның табиғи ерекшеліктері мен ресурстары халықтың әлеуметтік ұйымдасуына, мәдени және экономикалық дамуына әсер етті. Туған жердің тарихи және мәдени маңызы арнайы салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар арқылы дәріптелді, бұл ұлттың бірлігін және өзіндік ерекшелігін бекемдеді.

11. Жаратылыстану дүниетаным мен ауа-райын болжау тәжірибелері

Қазақтардың ауа-райын болжау дәстүрі ғасырлар бойы дамыған халықтық ғылым негізінде құрылды. Айдың фазалары мен жұлдыздардың орналасуын бақылау арқылы егіншілік пен мал шаруашылығының маңызды шешімдері қабылданды. Желдің бағыты мен күшін табиғи белгілерден анықтау, құстар мен жануарлардың мінез-құлқын бақылау ауа райының өзгерістерін алдын ала білуге мүмкіндік беріп, көшпелі өмірдің табиғат жағдайларына икемделуін қамтамасыз етті. Бұл тәжірибе «Жеті қазына» философиясына зер салып, табиғатпен үйлесімде тұрмыс кешуге бағытталды.

12. Дәстүрлі шаруашылық құрылымының үлес салмағы (%)

XX ғасырдың басында этнограф-ғалымдардың зерттеулері көрсеткендей, дәстүрлі тіршілік жүйесінің әр саласы экономикалық және әлеуметтік рөлге ие болды. Мал шаруашылығы ең негізгі қатынас құрылымдарының бірі ретінде басымдықты көрсетсе, егіншілік пен аңшылық салыстырмалы түрде ықшам үлеске ие болды. Бұл көрсеткіштер қазақ халқының еңбек бөлінісі мен экономикалық құрылымының ерекшеліктерін ашып көрсетеді және әр сала тіршіліктің маңызды бөлігін құрады.

13. Киіз үй – көшпелі баспананың құрылымы мен артықшылығы

Киіз үй – қазақ көшпелілерінің қанатын кең жайған, жылдам салынатын әрі ыңғайлы баспанасы. Оның негізігі конструкция элементтері – кереге, уық, шаңырақ пен киіз жабын – табиғи материалдардан әсем әрі функционалды түрде жасалып, сыйымды әрі жылы болады. Киіз үйдің желге төзімділігі мен жылу сақтау қабілеті көшпелі өмір ерекшеліктеріне толық сәйкес кетті. Ішкі кеңістігі үйлесімді ұйымдастырылып, отбасылық өмір мен әлеуметтік дәстүрлерді қолдауға жағдай жасайды.

14. Отбасы мен ру құрылымының әлеуметтік рөлі

Қазақ қоғамында үлкен отбасы мен ата-аналарға деген құрмет – әлеуметтік өмірдің негізі болып, ұлттың тұрақтылығы мен ұлтаралық байланысты нығайтудың басты факторы болды. Еңбек міндеттерінің бөлінуі жыныс пен жас ерекшеліктеріне сәйкес келіп, ерлер мал бағу мен аңшылыққа, ал әйелдер – қолөнер мен үй шаруасына жауапты. Отбасы мен ру салттары жастарды тәрбиелеу, ұлттық дәстүрлерді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу жолында маңызды рөл атқарды, бұл сабақтастық қоғамның тыныштығы мен мәдени дамуын қамтамасыз етті.

15. Дәстүрлі білім және халықтық тәрбие институттары

Қазақ халқының дәстүрлі білім беру жүйесі мен халықтық тәрбие институттары рухани және әлеуметтік дамудың негізі ретінде қызмет етті. Мектептерге дейінгі мектептер мен шешендік мектебінен бастап, халықтық әңгімелер, жыраулық эпостар мен дәстүрлі ән-күй арқылы ұрпақ тәрбиеленді. Бұл институттар халықтың тарихи санасын, этикалық нормаларын және ұлттық мәдениетін сақтау мен дамытуда шешуші рөл атқарды.

16. Діни наным-сенім, ырым және рәсімдер жүйесі

XIV ғасырда Қазақстан аумағында ислам діні толық орнығып, дәстүрлі дін мен рәсімдердің үйлесімді жүйесі құрылды. Бұл кезеңге дейін қазақтар арасында әртүрлі көне нанымдар мен табиғи күштерге табыну кеңінен тараған болатын. Ислам дінінің келуі рухани өмірге жаңа мағына мен тәртіп енгізді, оның аясында діни рәсімдер мен ырымдар халықтың күнделікті тіршілігі мен мәдениетінің негізіне айналды. Әсіресе, Қожа Ахмет Ясауи сынды ұлы тұлғалардың ілімдері мен істері Қазақ елінде діни сенімнің терең ұстанымы ретінде қалыптасты. Бұл оқиға тек Қазақстанның ғана емес, Орта Азияның рухани тарихында да ерекше орын алды. Және де бұл процесс халықтың рухани байлығын арттырып, қоғамдағы мәдени және моральдық нормалардың қалыптасуына ықпал етті.

17. Төтенше жағдайлардағы тіршілік ету дәстүрлері

Өкінішке қарай, бұл слайдта нақты мәліметтер берілмегендіктен, тарихи деректер мен этнографиялық зерттеулер негізінде айтсақ, төтенше жағдайларда қазақ халқының тіршілік ету дәстүрлері күрделі әрі жан-жақты сипат алды. Мысалы, ұзақ қыстауларда жарық пен жылуды сақтаудың ерекше әдістері, қиыншылықтардан шығу үшін отбасы мен ру қауымының бір-біріне көмегі, сондай-ақ табиғатпен үйлесімді қарым-қатынас жасау дәстүрлері қалыптасқан. Бұл дәстүрлер қоғамның өз-өзін қорғау, табиғи апаттар мен жаугершілік қауіптерге төтеп беру қабілетін арттырды. Қиын кезеңдерде ритуалдар мен діни сенімдер адамның рухани тұрақтылығын сақтап, қиындықтарға төтеп беруге мүмкіндік берді.

18. Тіршілікті қамтамасыз етудің негізгі құрал-жабдықтары

Кестеде қазақтардың дәстүрлі шаруашылығында қолданылған негізгі құралдар мен олардың қызметтері көрсетілген. Мысалы, киіз үйдің құрылысындағы ағаш құралдары, мал шаруашылығында пайдаланылатын сап, қамшы, және қолөнершілік заттары тіршіліктің көптеген қажеттіліктерін қамтамасыз етті. Этнографиялық артефактілер бұл құрал-жабдықтардың көшпелі өмір салтына икемделгенін дәлелдейді, олар жеңіл әрі көп функциялы болды. Құралдардың дизайны мен қолданылу саласы халықтың табиғатпен, сусымалы жерлермен және мал шаруашылығымен ұштасып, өмір сүрудің тұрақтылығын қамтамасыз етті. Осылайша, дәстүрлі құралдар қоғамның экономикалық және мәдени дамуын ұштасып тұрды, олар ғасырлар бойы жинақталған тәжірибенің көрінісі болды.

19. Тарихи-мәдени сабақтастықтың қазіргі әлеуметтік ықпалы

Тарихи-мәдени сабақтастық қазіргі қоғамда айтарлықтай әлеуметтік ықпалға ие. Қазақ халқының рухани мұрасы мен салт-дәстүрлері ұлттық бірегейлікті қалыптастырудың басты факторы болып табылады. Олар қоғамдағы адамгершілік, отбасы құндылықтары мен әлеуметтік тәртіпті нығайтады. Сонымен қатар, тарихи тәжірибе бүгінгі күнгі мәдени жаңғыруға және жастардың ұлттық сана сезімін арттыруға ықпал етеді. Осындай сабақтастықтар әлеуметтік құрылымның тұрақтылығын қамтамасыз етумен қатар, қоғамдық келісім мен толеранттылықты дамытуға септігін тигізеді. Бұл құндылықтар заманауи қоғамның дамуымен тығыз байланысты және оларды сақтау келешек ұрпақтарға рухани мұра ретінде жеткізудің негізгі міндеті болып табылады.

20. Дәстүрлі тіршілік жүйесінің заманауи маңызы

Қазақстандағы дәстүрлі тіршілік жүйесі бүгінгі таңда ұлттық мәдениет пен тұрақты дамудың негізі ретінде ерекше рөл атқарады. Ол елдің рухани байлығын сақтаудың кілті ғана емес, сонымен бірге экологиялық тұрақтылық пен әлеуметтік бірліктің іргетасы. Заманауи қоғамда бұл жүйенің элементтері жаңаша үн тауып, мәдениет пен экономиканың түрлі салаларында өз орнын табуда. Дәстүрлі өмір салтын сақтау және дамыту ұрпақтар арасындағы байланысты нығайтып, ұлттық болмыс пен тарихты құрметтеуге тәрбиелейді. Осылайша, оның маңыздылығы тек өткеннің естелігі ретінде ғана емес, болашақтық стратегия ретінде де көрініс табады.

Дереккөздер

Әбілов Қ.Ж. Қазақстанның этносоциологиялық картасы. Алматы, 2001.

Сейітов Қ. Қазақтың дәстүрлі шаруашылығы және мәдениеті, Алматы, 2015.

Императорлық статистикалық комитет деректері, 1910 жылдар.

Қазақ этнографиясы: Құраст. П.С. Козлов, Алматы, 2004.

Жолдасбаев А. Қазақтың дәстүрлі білім беру жүйесі. Нұр-Сұлтан, 2019.

Қазақ әдебиеті және этнографиясы бойынша зерттеулер. Алматы, 2015.

Ислам дінінің Орта Азиядағы таралуы. Тарихи басылымдар, 2018.

Қазақстан этнографиясы және мәдени мұра. Астана, 2020.

Жұртшылық дәстүрлері мен наным-сенімдері. Мәтіндік жинақ, 2012.