Текст выступления:

Ұлтаралық және конфессияаралық келісімнің қазақстандық моделі
1. Ұлтаралық және конфессияаралық келісімнің қазақстандық моделі: негізгі ұстанымдар

Қазақстан халқының бейбіт өмірі мен бірлігі әрқашан қоғамның басты бағдары болды. Ұлтаралық және конфессияаралық келісім қазіргі Қазақстанның тұрақтылығының негізін құрайды. Бұл модель көпұлтты, көпконфессиялы қоғамдағы өзара сенім мен түсіністікке негізделген тарихи тәжірибенің нәтижесі. Бүгінгі баяндамада осы келісімнің қайнар көздері мен ерекшеліктеріне тереңірек үңілетін боламыз.

2. Қазақстандағы ұлтаралық және конфессияаралық бірігудің тарихи контексті

Қазақстан территориясында тарих бойы бірнеше этностар мен ұлттық мәдениеттер қатар өмір сүріп келеді. Кеңес Одағы кезеңінде халықтар арасында ара-тұра қиындықтар туса да, 1991 жылы тәуелсіздік алған соң еліміз ұлтаралық бейбіт өмірді сақтауға ерекше мән берді. Ұлттық саяси тұтастықты сақтау үшін заңдар мен институттар құрылып, ұлттық келісімді нығайтуға бағытталған жүйелі жұмыстар жүзеге асырылды.

3. Ұлтаралық келісім анықтамасы және Қазақстанға тән сипаттары

Ұлтаралық келісім дегеніміз – қоғамдағы әртүрлі этностар арасындағы өзара түсіністік пен сенім негізінде орнатылатын бейбіт қарым-қатынас жүйесі. Қазақстанда бұл келісімнің ерекшелігі – мемлекеттік деңгейде оның заңдық және ұйымдастырушылық негізінің қамтамасыз етілуі. Сонымен бірге ұлттық мәдениеттердің дамуы мен тілдік көптүрлілік қолдауға ие болып, этностардың өзіндік ерекшеліктері құрметтеледі. Мұндай тұтастық ұлт аралық шиеленістерді төмендетіп, тұрақтылықты күшейтеді.

4. Конфессияаралық келісім мәні және қоғамдағы рөлі

Конфессияаралық келісім – бұл әртүрлі дін өкілдері арасында салтанатты сенім мен ашық диалогты орнатудың кепілі. Қазақстанда діннің еркіндігі заң жүзінде қорғалып, әрбір азамат өзінің сенімін таңдау құқығына иелік етеді. Сонымен қатар, діни ұйымдар мен қауымдастықтар арасындағы үйлесімділік қоғамдағы тұрақтылық пен бейбітшілікті нығайтуда шешуші рөл атқарады. Бұл дін арасындағы кикілжіңдердің алдын алып, ұлтаралық бейбіт өмірдің негізін қалайды.

5. Этносаралық және дінаралық келісімнің конституциялық негіздері

Қазақстан Конституциясы – еліміздің көпэтносты және көпконфессиялы құрылымының құқықтық тірегі. Конституция барлық азаматтардың этникалық және діни ерекшеліктерін қорғауды міндеттейді. Мемлекет дінге араласудан аулақ болады, әркім өз дінін еркін таңдайды. Сонымен бірге этникалық және діни негіздегі кемсітушілікке заң жүзінде тыйым салынған. Бұл құқықтық база халық арасында теңдік пен келісімді арттырып, қоғамдық татулықты қамтамасыз етеді.

6. Қазақстан халқы Ассамблеясының құрылу мақсаты және рөлі

1995 жылы Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылып, оның негізгі мақсаты – халықтардың өзара келісімі мен ынтымақтастығын нығайту болды. Бұл ұйым этносаралық диалог пен конфессияаралық түсіністікті дамытуға бағытталған көптеген бастамаларды жүзеге асырады. Ассамблея көптілділікті, мәдениеттердің бірлігін сақтау арқылы еліміздің тұрақты дамуына үлес қосып келеді.

7. Қазақстан этностары мен конфессиялары: сандық деректер

Қазақстан – 130-дан астам этностың және 18-ден астам діни конфессияның отаны. Бұл сандық әртүрлілік қоғамның тартымды көпмәдениетті құрылымын бейнелейді. Әрбір этнос пен конфессия өзіндік дәстүрі мен тілін сақтап, еліміздегі жалпы бейбітшілік пен тұрақтылықтың ұйытқысы болып табылады. Мұндай көпұлтты және көпконфессиялы қоғам Қазақстанның халықаралық аренадағы ерекше үлгісі ретінде танылуына ықпал етеді.

8. Мемлекеттік тіл саясаты және көптілділіктің дамуы

Қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде мемлекеттің бірлігін нығайтып, мәдени орталық рөл атқарады. Сонымен қатар, орыс тілі мен басқа этностардың тілдері ресми түрде қолданыста болуға мүмкіндік алып, көптілділік пен этносаралық байланысты қолдайды. Білім беру саласында бірнеше тілде оқыту жүйесі этностардың мәдениетін сақтап, өзара түсіністікті арттырады. Бұл саясат халықтар арасындағы ынтымақтастық пен өзара құрметті тереңдетеді.

9. Діни сенім бостандығы: құқықтық және институционалдық негіздер

Қазақстанның «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңы діни қайраткерлердің еркін әрі заңды әрекет етуін қамтамасыз етеді. Мемлекет экстремизмге қарсы белсенді шаралар қабылдап, қоғам қауіпсіздігін сақтауға бағытталған. Діни ұйымдардың тіркеліп, реттелуі жергілікті билік органдарының қадағалауында жүзеге асады. Діни сенім бостандығы қоғамдағы толеранттылық пен тұрақтылықтың негізгі кепілі болып саналады.

10. Қазақстандағы діни бірлестіктердің үлесі (2023 ж.)

2023 жылы ресми статистикаға сәйкес, Қазақстандағы діни бірлестіктердің басым бөлігін ислам қауымдастықтары құрайды. Дегенмен, христиандық, буддизм және басқа конфессиялардың да белсенділігі байқалып, олардың әртүрлілігі ашық диалог пен бейбіт өмірдің негізін құрады. Бұл дінаралық татулықтың көрінісі ретінде еліміздің рухани өмірін байытады.

11. Қазақстанның халықаралық дінаралық диалог дамуындағы тәжірибесі

2003 жылдан бері Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі тұрақты өткізілуде. Бұл форум Қазақстанның дінаралық келісім үлгісін халықаралық деңгейде танытып, әлемдік діни көшбасшылар арасында сенім орнатуға ықпал етеді. Әлемнің 50-ден астам елінен қатысатын діни жетекшілер өзара түсіністік пен бейбітшілік маңызды екенін талқылайды. Осылайша Қазақстан дінаралық диалогтың дамуына елеулі үлес қосуда.

12. Қазақстан халқы Ассамблеясының құрылымы мен жұмыс істеу тәртібі

Қазақстан халқы Ассамблеясы мемлекеттік деңгейдегі кеңесші орган ретінде бірнеше деңгейдегі құрылымнан тұрады. Бұл – кеңес, хатшылық және жұмыс топтарынан құралған жүйе. Әр деңгей өзіне жүктелген міндеттер мен жобаларды жүзеге асырады. Қоғамдағы этностар мен конфессиялар арасындағы келісімді қамтамасыз ету мақсатында ұйымдастыру деңгейлерінің тиімді жұмысы аса маңызды.

13. Қазақстандық модельдің халықаралық деңгейде мойындалуы

Қазақстанның ұлтаралық және дінаралық келісімге қатысты тәжірибесі халықаралық сарапшылар тарапынан жоғары бағаланады. БҰҰ, ЕҚЫҰ және ЮНЕСКО осы модельдің тиімділігін таныған. 2010 жылы Астанада өткен ЕҚЫҰ саммитінде Қазақстанның келісім моделі ерекше атап өтіліп, халықаралық стандарттарға толық сәйкес екені расталды. Конституция негізіндегі теңдік принциптері көпэтносты қоғамда тұрақтылық пен бейбітшіліктің болып табылатынын дәлелдеді.

14. Мемлекеттік бағдарламалар мен жобалардың ұлтаралық байланыстарға ықпалы

Қазақстанда ұлттық бағдарламалар этникалық және діни келісімге маңызды әсер етеді. Білім беру, мәдени және әлеуметтік жобалар арқылы халықтар арасындағы ынтымақтастық пен бірлік нығайтылады. Мемлекеттік қолдау мәдениет аралық диалог пен ұлттық ерекшеліктерді сақтауға бағытталған іс-шараларды дамытуға мүмкіндік береді. Бұл елдің әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз етудің маңызды құрамдас бөлігі.

15. Әлеуметтік тұрақтылық пен бірліктің даму кезеңдері

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бастап бірнеше кезеңнен өтті, олардың әрқайсысында ұлттық келісімді нығайтуға ерекше көңіл бөлінді. 1990-шы жылдардағы қиындықтардан кейін 2000-шы жылдарға қарай заңдық және институционалдық құрылымдар қалыптасып, қоғамдағы татулық пен тұрақтылық арта түсті. Бұл даму қазіргі кезде де жалғасын тауып, Қазақстанның әлеуметтік бейбітшілігінің берік негізін қалыптастырды.

16. Жастар және толеранттылық: Ағымдағы жағдай мен бастамалар

Қазіргі таңда жастар мен толеранттылықтың байланысы ерекше маңызды. Қазақстанның жас буыны – елдің болашақ тірегі. Олардың қоғамдағы әртүрлілікті қабылдауы мен құрметтеуі әлеуметтік тұрақтылық пен ұлтаралық келісімнің кепілі болып табылады. Жастар арасында толеранттылықты арттыру шаралары кеңінен жүргізілуде: ұлттық бірегейлікті сақтау, мәдени алмасу жобалары, волонтерлік және бейбітшілікке шақыратын бағдарламалар белгілі бір тәжірибе мен табысқа жетіп отыр. Бұл бағытта қазақстандық білім беру мекемелері мен қоғамдық ұйымдар белсенді жұмыс істеп, жастардың бәсекеге қабілеттілігін арттыра отырып, оларды көпмәдениетті ортада сәтті өмір сүруге дайындайды. Өзара түсіністік пен сыйластық принциптері жастар арасында толеранттылық мәдениетін қалыптастыруға негіз болады.

17. Қазақстандық келісімге қауіп төндіретін негізгі факторлар

Қазақстан қоғамының ішінде ұлтаралық және конфессияаралық келісімге қауіп төндіретін бірқатар маңызды факторлар бар. Этносаралық шиеленістер, әсіресе жергілікті деңгейде кейде орын алып, қоғамдық татулық пен тұрақтылыққа қауіп туғызады. Мысалы, өткен онжылдықтағы кейбір ұсақ қақтығыстар қоғамның үйлесімді дамуына кедергі келтірді. Сонымен қатар, әлеуметтік-экономикалық теңсіздік – белгілі бір этностар мен әлеуметтік топтар арасындағы сенімсіздік пен қорқынышты арттыратын себептердің бірі. Бұл мәселе елдің әлеуметтік саясатында терең қарастырылып, шешімін табуды талап етеді. Діни радикализмнің кеңею қаупі де — конфессияаралық диалогты қиындатып, елдің ішкі тұрақтылығына теріс әсер ете алады. Соңғы фактор ретінде сыртқы идеологиялық ықпалдардың әсерін ерекше атап өту керек, олар Қазақстанның ішкі саяси және әлеуметтік ахуалына әсер етіп, келісім моделіне қосымша сынақтар туғызады. Бұл қауіптерге қарсы тиімді шаралар қабылдау – ұлттық келісімнің мызғымас негізін күшейтуге бағытталған.

18. Келісімнің сәтті практикалық мысалдары

Қазақстанда ұлтаралық және конфессияаралық келісімнің нақты практикада жетістіктерге қол жеткізген мысалдары бар. Біріншісі, 2001 жылы қабылданған «Ұлтаралық келісім» тұжырымдамасы – диалогты дамытып, түрлі этностардың интеграциясын қамтамасыз етудің маңызды құжаты. Бұл құжат Қазақстан халқының мүдделерін үйлестіріп, қоғамдық ынтымақтастықты нығайтуға жол ашты. Екіншісі – түрлі діни конфессия өкілдері арасында күшті серіктестік орнататын көп діндік форумдардың ұйымдастырылуы, олар ортақ құндылықтар мен бейбіт өмірді насихаттауда. Үшінші – білім беру саласындағы ұлттық бірегейлікті арттыруға бағытталған бағдарламалар, олар жастар арасында өзара сыйластық пен мәдениаралық түсіністікті дамытады. Осылайша, Қазақстанның келісім мен бірлікті сақтау үдерісіндегі бастамалары мен тәжірибесі елдің тұрақты дамуына берік негіз болады.

19. Болашақ бағыты: келісім мен дамудың стратегиялық негіздері

Қазақстанның болашақ дамуында ұлтаралық келісімнің рөлі айрықша. Біріншіден, диалог мәдениетін дамыту – этностар мен конфессиялар арасындағы түсіністікті нығайтып, мәдени айырмашылықтардың қасіретін емес, байлығын мойындауды қамтамасыз етеді. Бұл бағытта түрлі қоғамдық және мемлекеттік бастамалар жүзеге асырылып, ұлтаралық байланыстарды күшейтуде. Екіншіден, азаматтық және құқықтық білімнің артуы – жастардың қоғамдық өмірге белсенді қатысуы мен құқықтарын түсінуі тұрақтылықтың негізі болып табылады. Бұл жастардың елдің демократиялық дамуына ықпалын арттырады. Үшіншіден, технологиялық өрлеу мен жаһандану жаңа сын-тегеуріндерді туғызуда, бұл жағдайда ашықтық пен әлеуметтік серіктестіктің маңызы арта түседі. Ашық саясат пен азаматтық қоғамның белсенділігі дамудың тұрақты моделін қалыптастырады, ол қоғамның әртүрлі бөліктерінің мүдделерін ескеруіне мүмкіндік береді.

20. Ұлтаралық келісім: ерекшелік пен табыстың кепілі

Қазақстанның ұлтаралық және конфессияаралық келісім моделі – ұлттық бірлікті нығайтатын сенімді іргетас. Бұл модель демократиялық құндылықтарды негізге алып, көпмәдениетті қоғамның бейбіт өмір сүру тәсілін айқын көрсетеді. Оның арқасында әртүрлі этностар мен конфессиялар өзара түсіністік пен құрметке негізделген қарым-қатынасты дамытып, елдің тұрақтылығы мен өркендеуіне өз үлесін қосады. Қазақстанның бірегей әлеуметтік тәжірибесі әлемдік қауымдастықта үлгі-өнеге ретінде қабылданып жүр.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Конституциясы. – Астана, 1995.

«Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасы Заңы. – 2011.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік статистика комитеті. – stat.gov.kz, 2023.

Нұрсұлтан Назарбаев. Таңдамалы сөздер және пікірлер. – Алматы, 2010.

Қазақстан халқы Ассамблеясының ресми сайты. – assembly.kz

Толығырақ: Қазақстан Республикасындағы ұлтаралық келісімнің теориясы мен практикасы, Алматы, 2018.

Мәдениеттер диалогы және жастар саясаты: Қазақстандық контекст, Нұр-Сұлтан, 2021.

Этносаралық қарым-қатынастардың заманауи проблемалары, Қолыбаев Ж., Шымкент, 2019.

Қазақстандағы әлеуметтік теңсіздік мәселелері және оның шешуі, Әлиев Т., Астана, 2020.