Текст выступления:

Қазақстан Республикасының көші-қон саясаты
1. Қазақстан Республикасының көші-қон саясаты: негізгі тақырыптар мен өзектілік

Көші-қон мәселесі заманауи Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық құрылымында, оның ұлттық дамуы мен қауіпсіздігінде маңызды рөл атқарады. Бұл тақырып миграцияның халық санына, еңбек нарығына, мәдениетаралық өзара іс-қимылға әсері арқылы айқындалады. Көші-қон Қазақстанның елдік тұтастығын, халықтың демографиялық даму тенденцияларын нығайту тұрғысынан қарастырылады. Қазақстан Республикасының көші-қон саясаты – бұл ұлттық мүдделер мен халықаралық міндеттемелерді қатар іске асыратын кешенді бағдарлама.

2. Көші-қон саясатының тарихи бастаулары

Қазақстандағы көші-қон саясатының қалыптасуы кеңес дәуірінің жоспарлы әкімшілік жүйесіне негізделген. Бұл кезеңде халықтың қоныстануы мен этникалық құрылымы мемлекет тарапынан басқарылды. 1991 жылы тәуелсіздік алумен, этникалық қазақтардың тарихи отанына қайтуы басты мемлекеттік міндетке айналды. Осылайша, миграциялық үрдістер жаңа этапқа көшті, еңбек нарығындағы талаптар өзгеріп, көші-қон саясаты икемді әрі көпқырлы сипатқа ие болды. Бұл кезеңнің өзгерісі ұлттық жаңару мен әлеуметтік тұрақтылық негізін қалауда маңызды болды.

3. Көші-қон түрлері және олардың рөлі

Көші-қонның бірнеше түрлері бар, әрқайсысының ел дамуына өзіндік әсері бар. Ішкі көші-қон – ауылдық жерлерден ірі қалаларға бағытталған, урбанизация үрдісіне қатысады. Сыртқы көші-қон – шетелден келген азаматтардың елге қоныстануы, еңбек мигранттары мен оралмандарды қамтиды. Сонымен қатар, транзиттік көші-қон да байқалады, ол ел арқылы өтетін миграцияны қамтиды. Әрбір көші-қон түрі мемлекеттік саясаттың ерекше назарында, өйткені олар әлеуметтік-экономикалық жағдайда әртүрлі бағытта әсер етеді.

4. Көші-қон саясатының стратегиялық мақсаттары

Қазақстанның көші-қон саясатының басты мақсаты – халықты тұрақты өсіру, оның этникалық құрамын сақтау және әлеуметтік-экономикалық дамуға ықпал ету. 1990–2000 жылдары этникалық қазақтарды оралуын қамтамасыз ету басты міндет болды. 2000–2010 жылдары интеграция және әлеуметтік тұрақтылық күшейтілді. 2010 жылдан бастап миграциялық заңнаманы жетілдіру, еңбек миграциясын реттеу, халықаралық ынтымақтастықты арттыруға ден қойылды. Қазіргі кезеңде маңызды бағыттар – заңды көші-қонды қолдау, заңсыз миграцияны алдын алу, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету.

5. Қазақстандағы көші-қон динамикасы: 2010-2023 жылдар

2010 жылдан бері Қазақстандағы көші-қон динамикасы күрделі әрі көпқабатты өзгерістерге ұшырады. 2014 жылы миграция белсенділігі артты, бұл экономикалық өсім мен көші-қон саясатын жетілдірудің нәтижесі болды. Өткен жылдардағы COVID-19 пандемиясы көші-қон үрдістеріне айтарлықтай ықпал етіп, уақытша төмендеуге әкелді. Алайда, пандемиядан кейінгі кезеңде қайта жанданып, мигранттар ағымы күшеюде. Бұл үрдістер Қазақстанның еңбек нарығы мен әлеуметтік жүйесіне әсер етеді. ҚР Статистика агенттігінің мәліметтері бұл өзгерістерді дәйекті негізге қояды.

6. Оралмандар: тарихи оралу мен интеграция

Оралмандар – өздерінің қазақ ұлтының тарихи отанына оралуға ұмтылған қайраткерлер. 1990-жылдардан бастап Қазақстанға қайтып қоныстанған оралмандардың саны артып келеді. Олардың интеграциясы – әлеуметтік, мәдени және экономикалық талаптарды талап етеді. Кейбір оралмандар туған жерінен алыстау болғандықтан, тілдік және кәсіби қиындықтарға тап болады. Мемлекет тарапынан қолдау шаралары жасалғанымен, толық әлеуметтік бейімделу әлі де өзекті мәселе болып отыр. Бұл процесс ұлттық бірлік пен әлеуметтік тұрақтылықты бекіту үшін маңызды.

7. Легалды және заңсыз көші-қонның салдары

Заңды көші-қон экономикаға серпін беріп, жоғары білікті мамандарды тартуға мүмкіндік жасайды, ұлттық кадрлық әлеуетті арттырады. Ал заңсыз миграция жағдайында жұмыс күшінің заңсыз айналымы көбейіп, еңбек нарығында тәртіпсіздік пен криминалдық іс-әрекеттерге септігін тигізеді. Бұл әлеуметтік болуы мүмкін шиеленістердің туындауына әкеледі және құқықтық реттеуді қиындатады. Сондықтан Қазақстанда заңсыз көші-қонға қарсы қатаң бақылау шаралары енгізіліп, халықаралық келісімшарттар арқылы ынтымақтастық нығайтылуда.

8. Қазақстанға еңбек мигранттарының ағымы

2019 жылы еңбек миграциясына 60 938 рұқсат берілді, олардың басым бөлігі құрылыс және ауыл шаруашылығы салаларына бағытталды. Бұл көрсеткіш еңбек күшінің жетіспеушілігінен туындаған қажеттілікті айқындайды. Еңбек мигранттары экономикадағы түрлі салаларда маңызды рөл атқарады, өнімділікті арттырып, өңдеу және қызмет көрсету салаларын қолдайды. ҚР Еңбек министрлігінің деректері негізінде, еңбек миграциясы ұлттық экономиканың дамуын жеделдететін факторлардың бірі ретінде қаралады.

9. Аймақаралық көші-қон себептері мен салдары

Солтүстік өңірлерде халықтың азаюы күрделі демографиялық мәселелерге, оның ішінде еңбек күшінің тапшылығына алып келді. Үкімет оңтүстік және батыс аймақтардан солтүстікке көшіруді қолдап, еңбек нарығын теңестіруді көздеді. Бұл шаралардың нәтижесінде жұмыссыздық төмендеп, ауылдық аудандардағы әлеуметтік құрам нығайып, өмір сүру сапасы жақсарды. Аймақаралық көші-қон мемлекеттік жоспарлау мен әлеуметтік саясаттың маңызды құралдары ретінде іске асуда.

10. Астана және Алматыда көші-қон үрдісі

Астана мен Алматы – еліміздің ірі мегаполистері, жыл сайын мыңдаған ішкі мигранттарды қабылдайды. Бұл қалаларда жастар мен кәсіби мамандар шоғырланып, урбандалу қарқынды жүріп жатыр. Көші-қонның бұл бағыттары тұрғын үйге, көлікке және әлеуметтік инфрақұрылымға сұранысты арттырады. Қалалар үкімет тарапынан жаңа жобаларды жоспарлап, инфрақұрылымды дамытуға бағытталған күш-жігерін күшейтуде. Бұл өзгерістер қала өмірінің сапасын жақсартып, әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған.

11. Көші-қон және ұлттық қауіпсіздік

Көші-қон және ұлттық қауіпсіздік өзара байланысты салалар саналады. 1990 жылдары тәуелсіздік алғаннан кейін көші-қон саясаты ұлттық мүддеге сәйкес құрылды. 2000 жылдары миграциялық процестердің құқықтық базасы күшейтілді. 2010 жылдан бастап қауіпсіздік пен құқықтық реттеуді қамтамасыз ететін шаралар енгізіліп, қоғамдағы тұрақтылықты қамтуға баса назар аударылды. Бұл саясаттың ерекше маңыздылығы – мәдени әралуандылығын сақтай отырып, елдің тұтастығын және әлеуметтік бейбітшілігін қамтамасыз ету.

12. Халықаралық көші-қон: Қазақстан және жаһандық үрдістер

Қазақстан халықаралық еңбек көші-қонына белсенді қатысып, Еуропалық Одақ, Түркия және басқа да негізгі серіктестермен ынтымақтастық орнатады. Осы ынтымақтастық мемлекеттердің экономикалық және әлеуметтік мүдделерін үйлестіруге бағытталған. Сонымен қатар, студенттік және білім беру миграциясында АҚШ пен Ресеймен байланыстар кеңейтіліп, визалық рәсімдерді жеңілдету шаралары қабылданды. Бұл Қазақстанның халықаралық аренадағы тартымдылығын арттырып, білім мен ғылым саласында интеграцияны ұлғайтуға ықпал етеді.

13. Көші-қонды реттеудегі заңнамалық негіздер

2011 жылғы «Халықтың көші-қоны туралы» заң еліміздегі миграциялық процестердің құқықтық негізін қалыптастырды. Бұл заң әртараптандырылып, халықаралық келісімшарттар мен визалық режимдер арқылы толықтырылды. Еңбек рұқсаттары мен азаматтық алу тәртібі заңнамалық деңгейде анықталып, мигранттардың құқықтық қорғалуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, құқықтық нормалар еңбек мигранттарының әлеуметтік интеграциясын қолдап, олардың мәртебесін нақты регламенттейді. Осылайша, көші-қон саласындағы заңнамалық база мемлекеттік саясаттың тиімділігін арттырады.

14. Оралмандарды интеграциялау проблемалары

Оралмандардың қоғамға әлеуметтік бейімделуі күрделі мәселе болып қала береді. Тілдік кедергілер мен мамандық бойынша икемделу қиындықтары әлі де толық шешімін тапқан жоқ. Мемлекеттік қолдауға қарамастан, тұрғын үймен қамтамасыз ету және білім беру саласында түрлі қиындықтар байқалады. Әлеуметтік әлеуметтену деңгейінің әртүрлілігі ерекше күтімді қажет етеді. Бұл мәселелер оралмандардың қоғамға толыққанды қатысуы және ұлттық бірліктің нығаюы үшін шешіліп отыруы тиіс.

15. Еңбек миграциясының басым бағыттары мен салалары

2022 жылы еңбек мигранттары ең көп құрылыс пен ауыл шаруашылығы салаларында жұмыс істеді. Бұл салалардағы еңбек сұранысы жоғары болғандықтан мигранттар үшін тартымды болды. Географиялық тұрғыдан алғанда, мигранттардың негізгі ағысы Алматы және Астана қалаларына бағытталды. Бұл мегаполистерде еңбек нарығы кең ауқымды әрі әртарапты. ҚР Статистика агенттігінің мәліметтері бойынша, еңбек миграциясы Қазақстан экономикасының маңызды компонентіне айналды.

16. Көші-қон саясаты және экономикалық даму

Көші-қон саясаты қазіргі заманғы экономикалық даму үрдістерінде маңызды рөл атқарады. Біріншіден, еңбек мигранттары елімізде тапшы болып отырған білікті кадрлар тапшылығын тиімді түрде азайтуға ықпал етеді. Бұл өз кезегінде өндіріс көлемінің ұлғаюына мүмкіндік беріп, кәсіпорындардың өнімділігін арттырады. Екіншіден, көші-қон ағынының артуы инвестициялық белсенділікті ынталандырып, ұлттық экономикадағы әртүрлі аймақтарда жаңа инфрақұрылымдық жобалардың іске асуына жол ашады. Осы арқылы аймақтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы жақсарады, жаңа жұмыс орындары пайда болады. Үшіншіден, ауылдық жерлерде көші-қон саясаты еңбек нарығын кеңейтіп, әлеуметтік және экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етеді, бұл ауылдық қауымдастықтардың орнықты дамуына негіз болады. Осылайша, көші-қон саясаты экономиканың әртүрлі салаларына жан-жақты ықпал етіп, елдің даму стратегиясының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

17. Көші-қон саясатын жүзеге асыру кезеңдері

Көші-қон саясатының сәтті іске асуы жан-жақты және жүйелі басқаруды талап етеді. Бұл процестің әрбір кезеңі Ішкі істер және Еңбек министрліктерінің тығыз бірлескен жұмысы арқылы жүзеге асады. Алдымен, демографиялық және еңбек нарығы қажеттіліктерін талдау жүргізіледі, оның негізінде көші-қон бағыттары мен квоталары белгіленеді. Кейін заңнамалық және нормативтік базаны жетілдіру жұмыстары орындалып, миграциялық үдерістерге бақылау мен реттеу жүйелері енгізіледі. Осы кезеңдерде, көші-қон қызметін үйлестіру, әлеуметтік интеграцияны қамтамасыз ету, сондай-ақ мигранттардың құқықтарын қорғау бойынша шаралар қабылданады. Соңғы кезеңде мониторинг және бағалау жүргізіліп, саясаттың тиімділігі анықталады. Бұл құрылымдық кезеңдер көші-қон процестерін жетілдіруге және экономикалық даму мақсаттарына жетуге мүмкіндік береді.

18. Көші-қон саласындағы заманауи үрдістер мен инновациялар

Қазіргі уақытта көші-қон саласында бірнеше заманауи үрдістер мен инновациялар байқалуда. Біріншіден, цифрлық технологиялар мен деректердің үлкен көлемін талдаудың арқасында миграциялық ағымдарды дәл болжау және басқару мүмкіндіктері артып келеді. Екіншіден, көпұлтты қоғамдарда әлеуметтік интеграцияны жақсартуға бағытталған бағдарламалар мен білім беру жобалары кеңінен енгізілуде. Үшіншіден, экологиялық және климаттық өзгерістерге байланысты экологиялық миграция бағыты дамуда, бұл жаһандық мәселелерге жауап беретін жаңа саясат талап етеді. Сонымен қатар, халықаралық ынтымақтастық аясында көші-қонды басқару саласында инновациялық шешімдер мен тәжірибелер алмасылуда. Бұл үрдістер экономикалық даму мен әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

19. Көші-қон саласындағы ынтымақтастық пен халықаралық тәжірибе

Көші-қон мәселелерін тиімді шешуде халықаралық ынтымақтастықтың маңызы зор. Мысалы, Еуроодақтың миграциялық саясаты өзара ақпарат алмасу және заңнаманы үйлестіру жүйесін қалыптастырады. Сол сияқты, Канадада еңбек мигранттарына арналған кең спектрлі әлеуметтік қолдау жүйесі бар, бұл олардың интеграциясын жеңілдетеді. Өзбекстан мен Қазақстан арасында да көші-қон саласындағы тәжірибе алмасу нәтижесінде еңбек мигранттарының құқықтарын қорғау және еңбек шарттарын жақсарту бағытында бірқатар келісімдер түзілген. Осы тәжірибелер біздің елімізге де көші-қон саясатын жетілдіруге және халықаралық тәжірибені тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

20. Қазақстан көші-қон саясатының болашағы мен басты міндеттері

Көші-қонды тиімді басқару, адами капиталды нығайту және әлеуметтік интеграцияны жетілдіру Қазақстанның болашақ даму негіздерін құрайтын маңызды бағыттар болып табылады. Елдің даму стратегиясында миграция саясатын одан әрі жетілдіру арқылы халықтың әлеуметтік-экономикалық әл-ауқатын жақсарту, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және халықаралық деңгейде бәсекеге қабілеттілікті арттыру көзделген.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы көші-қон мәселелері: теория мен практика. Алматы, 2020.

ҚР Статистика агенттігі. Қазақстандағы көші-қон статистикасы. Әлеуметтік зерттеулер журналы, 2023.

Еңбек миграциясы және ұлттық қауіпсіздік. Астана, 2022.

Мемлекеттік көші-қон саясатының ерекшеліктері. Қоғамдық пікір, №3, 2021.

Оралмандар және әлеуметтік интеграция. Алматы, 2019.

Қазақстан Республикасының көші-қон саласындағы мемлекеттік бағдарламалары (2015-2025 жылдар).

Әлтаев А.Т., Көші-қон және ұлттық даму, 2021 жылы, Алматы.

Түсіпов Е. Көші-қон саясатының халықаралық тәжірибесі және Қазақстан, Халықаралық қатынастар журналы, 2022.

Бекенов С., Экономика және еңбек миграциясы, Назарбаев Университеті баспасы, 2020.

UNDP Қазақстандағы көші-қон және интеграция: Баяндама, 2023.