Текст выступления:

Терме - нақыл, өсиет
1. Терме, нақыл, өсиет: дәстүр мен тәрбиенің бастауы

Қазақ халқының рухани қазынасы — терме, нақыл және өсиет. Бұл үш unsur ұрпақты тәрбиелеудің асыл құралы ретінде ғасырлар бойы сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа жетіп келеді. Қазақтың терме өлеңдері мен нақыл сөздері өмірлік тәжірибеге толы, ал өсиеттер көне заманнан қалған үлкендердің ақыл-кеңесі ретінде баланың бойында адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруға қызмет етеді.

2. Терме, нақыл және өсиет туралы толық түсінік

Терме – бұл өлең түрінде айтылатын тәрбиелік шығармалар, олардың мақсаты – адам бойындағы асыл қасиеттерді ашу және дамыту. Нақылдар – қысқа әрі мағыналы сөздер, терең ойды білдіріп, өмірдің негізгі ережелерін еске салады. Өсиет – үлкендердің ұрпаққа ұсынатын ақыл-кеңестері, олар тәжірибеге негізделіп, адамның дұрыс бағыт алуына көмектеседі. Осы үш элемент қазақ мәдениетінде бала тәрбиесінде маңызды орын алады.

3. Терменің тарихы мен пайда болуы

Терме ежелгі заманда өмір сүрген ата-бабаларымыздың дана сөздері мен өмірлік тәжірибесін ұрпаққа жеткізу құралы ретінде пайда болған. Бұл әдеби жанр көбінесе батырлық пен ізгілікті жырлап, адамгершілікке үндейді. Қазақ қоғамында терме тек әуен мен сөзден тұрып қана қоймай, әрбір той-жиынның ажырамас бөлігі болды. Сонымен қатар, қазақтың музыкалық мұрасында терме өнері ерекше бағаланған, өйткені ол халықтың сезімі мен дүниетанымын көркем жеткізетін құрал болған.

4. Нақыл сөздің қысқалығы мен даналығы

Нақыл сөздер – өмірлік маңызы зор, қысқа әрі ұғынықты болады, олардан өмірдің негізгі ережелерін оқып үйренуге болады. Мысалы, «Сабыр түбі – сары алтын» деген нақыл сабырлы болудың маңыздылығын көрсетеді. Бұл сөздер баланың есінде тез қалады, дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі. Нақылдар тәрбиенің қарапайым әрі тиімді әдісі ретінде халық жағынан кең танылған. Олар баланың мінез-құлқын түзетіп, өмірде дұрыс жолды таңдағанына септігін тигізеді.

5. Өсиет – үлкендердің даналығы

Өсиет – бұл үлкендердің өмірлік тәжірибесінен туған, кейінгі ұрпаққа берілетін салмақты кеңестер жүйесі. Олар балаларға мінезді түзету, жетілу жолында бағыт-бағдар береді. Өсиеттер әңгіме, өлең және нақыл түрінде болады. Ата-әжелер балаларға өнеге боларлық әңгімелерді осылай жеткізіп, олардың бойына ізгілікті дарытады. Осы кеңестер арқылы ұрпақтар арасына даналық пен адамгершілік қасиеттерің сақталуы қамтамасыз етіледі.

6. Терме түрлері және ерекшеліктері

Өкінішке қарай, осы слайдтағы мақалалар туралы толық мәтін жоқ. Бірақ жалпы қазақ терминдерінде терме бірнеше түрге бөлінеді: лирикалық, эпикалық және ғұмырнамалық. Әрқайсысы өзінің өзегінде тәрбиелік мәні болады, мысалы, лирикалық термелер махаббат пен достық туралы әңгімелейді, ал эпикалық термелер батырлық пен елді қорғау сияқты тақырыптарды қамтиды. Осылайша, әр түрлі терме түрі қазақтың рухани өміріне терең әсер етеді.

7. Терме мен нақылдың ұқсастығы мен айырмашылығы

Терме мен нақыл – тәрбиелік әсері зор екі мәдени құрал. Терме – өлең мен домбыра орындауымен байланысты, оның әні мен ырғағы адамның сезіміне терең әсер етеді. Нақыл сөздер қарапайым әрі қысқа формулада айтылып, негізгі ойды бірден жеткізеді. Екеуі де ұрпаққа өмірлік сабақ ретінде қызмет етеді, бірақ оларды қолдану тәсілі мен әсер ету күші әр түрлі. Мұндай қарама-қайшылықтар қазақ халқының мәдени мұрасының байлығын айғақтайды.

8. Қазақ ақындары – терменің майталмандары

Өкінішке орай, бұл слайдтағы мақалалардың нақты мәтіні жоқ. Алайда қазақтың жазбадағы және ауызша шығармашылығында көптеген атақты ақындар терме өнерінің дамуына үлкен үлес қосты. Мысалы, Қазыбек Би, Әйтеке би және қос ақын Құрманғазы мен Дәулеткерей – қазақтың терме дәстүрін жалғастырған шеберлер. Олардың шығармалары халықтың жүрегінде мәңгі сақталған, өйткені олар ұлттық тұрғыдан тәрбиенің негізін қалаған.

9. Терме – орындаушылық өнердің түрі

Терме орындаушыларды термеші деп атайды. Олар домбыраның сермелісімен қоса, сөздің мағынасына ерекше мән бере отырып, өлеңнің әрбір буынын мәнерлеп айтады. Терме айту – үлкен өнер, ол термешінің шеберлігі мен рухани байлығын көрсетеді. Қазіргі уақытта балалар арасында бұл өнерге қызығушылық артқан, арнайы шығармашылық сабақтар мен байқаулар ұйымдастырылады, бұл қазақтың рухани мұрасын сақтаудың маңызды бір жолы болып табылады.

10. Отбасындағы терме мен өсиет дәстүрі

Көптеген қазақ отбасында кешкі отбасылық дастарқан басында ата-әжелер немерелеріне терме айтып, өсиеттерін жеткізеді. Бұл дәстүр баланың бойында дәстүрге деген құрмет пен адамгершілік қасиеттерді қалыптастырады. Сонымен қатар, отбасыда мұндай салт ұлттық тәрбиенің жалғасуын қамтамасыз етеді, балаларға ұлттық құндылықтар мен адамгершілік негіздер дарытылады. Осылайша, отбасындағы рухани байланыс мықты болып, ұрпақтар сабақтастығы нығая түседі.

11. Нақылдар мен өсиеттердегі өмірлік сабақтар
Нақылдар мен өсиеттер балаларға достық пен еңбекқорлықтың маңыздылығын үйретеді. Мысалы, «Еңбек түбі – береке» деген сөз балалардың жұмысқа ынтасын арттырады, адал еңбектің қадірін түсіндіреді.
Сонымен қатар, олар шыдамдылық пен әділдік сынды мінез-құлқын тәрбиелеуге септігін тигізеді. «Тазалық – саулықтың негізі» деген нақыл денсаулыққа қамқор болуға ынталандырады. Осындай даналық сөздері арқылы бала өмірлік маңызды құндылықтарды бойына сіңіреді.
12. Қызықты және күлкілі терме мысалдары

Өкінішке қарай, нақты мысалдар берілмегенімен, қазақ халқының термелері арасында әрдайым көңілді, әзіл-қалжыңы бар шығармалар да бар. Олар балалар мен ересектердің жүзін жарқырататын, қоғамдық қатынаста достық пен мейірімділікті нығайтатын ерекше өнер туындылары. Мұндай термелер балалардың көңіл-күйін көтеріп, тәрбиелік мәнімен қатар көңіл көтеру қызметін атқарады.

13. Балаларға арналған нақыл сөздер мен өсиеттер

Балаларға арналған нақылдар мен өсиеттер ойыншықтарға, дәптерлерге жазылып, олардың күнделікті өмірінде қолданылуы тиіс. Бұл әдіс тәрбиенің есте қалуын жеңілдетеді. Мысалы, «Тәртіпті бала сүйкімді» және «Ақылды бала – елдің қуанышы» сияқты сөздер балалардың жақсы істерге деген құлшынысын оятады. Осындай мағыналы сөздер балаларды ізгі, тәрбиелі болып өсуге ынталандырады.

14. Терме мен нақыл достық туралы
Достыққа арналған нақылдар мен термелер бала санасына достықтың құндылығын терең сіңіреді. Мысалы, дана халқымыздың «Досы көпті жау алмайды» деген даналығы достықтың күшін көрсетеді.
Сонымен қатар, «Шынайы достар – алтын қазына» деген сөз балаларға нағыз достықтың мәнін түсінуге мүмкіндік береді. Осындай шығармалар достықтың адам өміріндегі маңыздылығын көркем бейнелейді.
15. Отбасы құндылығы – терме мен нақылда

Отбасы – адам өміріндегі ең маңызды құндылықтардың бірі. Терме мен нақылда отбасының әрбір мүшесін құрметтеу мен сыйлау кеңінен насихатталады. «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» деген нақыл балаларды ата-ана тәртібін қадірлеуге шақырады. Сонымен бірге, бір-біріне қамқорлық пен мейірімділік көрсету қажеттілігі де айырықша атап өтіледі. Мысалы, «Отан – отбасынан басталады» деген сөз отбасыдағы береке мен татулықты нығайтуға үлес қосады.

16. Терме, нақыл, өсиет – еңбек туралы

Кеңес дәуірінен бүгінгі күнге дейін терме, нақыл, өсиет қазақ даласында еңбек қадірін жастарға терең түсіндіретін басты құралдардың бірі болып саналады. Мысалы, "Еңбектің наны тәтті" деген ұлағатты сөз баланың еңбек жолына алғашқы қадамдарын негіздейді, еңбекпен алғанның дәмі әрдайым ерекше екендігін меңзейді. Сонымен қатар, "Жалқауға жан тыныш" деген нақыл өмірде қосымша күш жұмсамайтын адамдардың арман-мақсаттарына жету мүмкін еместігін ескертеді. Бұл өсиеттер әрбір баланы жауапкершілікпен және табандылықпен өз міндеттерін орындауға ынталандырады, сондай-ақ жалқаулық пен ермекке салынудан сақтайды.

17. Нақыл, терме, өсиет – ұлттық мұра

Терме мен нақылдар – ата-бабаларымыздың рухани байлығы, ұлттық мұраларымыздың айнасы. Бірде, бірнеше ғасыр бұрын ата-бабамыз еңбек пен адалдық туралы нақылдарды балаларға айтып, олардың жүрегіне жақсы әдеттерді сіңірген. Мысалы, ауыл өмірінде бала-шағалар бірігіп, еңбекке ынтамен кірісіп, үлкендердің термесіне қосылып, ауылдың тыныс-тіршілігін түсінген. Осы арқылы олар халқымыздың ұлттық болмысын, еңбекқорлығын, өзара көмек пен достықты ұғынған. Бұл дәстүр бүгінгі таңда да ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді, бала тәрбиесінде шешуші роль атқарып, рухани байлықтың қазынасы болып қалып отыр.

18. Балалар өміріндегі терменің заманауи рөлі

Мектептерде өткізілетін терме айту байқаулары жастар арасында ұлттық өнерге сүйіспеншілікті оятады. Әсіресе, мектептік мәдени шаралар арқылы балалар өздерінің дәстүрлі мұраға деген қызығушылықтарын арттырып, терме айту арқылы өз қабілеттерін шыңдайды.

Әлемдік цифрлық дамудың арқасында қазіргі балалар интернет пен теледидар арқылы кең көлемде терме тыңдай алады, бұл оларға жаңа шығармаларды үйренуге көмектеседі. Тіпті кейбір балалар өздерінің авторлық термелерін жазып, ел игілігіне ұсынуда. Бұл дәстүрлі өнердің сандық платформада дамуына тың серпін беріп отыр.

19. Терме мен нақылдың болашағы

Қызығушылық пен дәстүрді сақтау Қазіргі заманда балалар арасында терме мен нақылға деген қызығушылық барған сайын артып келеді. Мектептер мен отбасыларда ұлттық өнерге мән беріліп, оны сақтап, дамытуға қатты көңіл бөліне бастады. Бұл жастардың ұлттық мәдениетке деген құрметін, тәртібі мен дүниетанымын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Ұлттық тәрбие мен мәдениеттің жалғасы Мерекелік шараларда терме айту мен нақылдар қайта жаңғыртылып, ұлттық тәрбие негізінде ерекше орын алады. Осы арқылы ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа беріліп келген қазақтың рухани мәдениеті мен әдет-ғұрыптары сақталып, жаңартылады. Бұл ұлттық бірегейліктің кепілі әрі қазақ халқының салт-дәстүрінің мәңгілік сақталуының кепілі.

20. Қорытынды: терме мен нақыл – тәрбиенің алтын құндылығы

Терме, нақыл және өсиет – ұлттық мәдениетіміздің алтын сандығы іспетті. Олар балаларға өмірлік бағдар, мықты тәрбие мен рухани байлық береді. Осы рухани қазыналарды сақтау арқылы біз келешек ұрпақтың сана-сезімін қалыптастырып, ұлттық құндылықтарымызды мәңгілікке сақтаймыз.

Дереккөздер

Нұржанов, М.Ө. Қазақ фольклоры және тәрбиелік мәні. Алматы, 2018.

Әшімбаев, Б.К. Қазақ тәрбиелік дәстүрлері. Нұр-Сұлтан, 2020.

Садықов, Ж.С. Терме және халық даналығы. Шымкент, 2017.

Тұрсынов, Ә. Қазақ нақыл сөздері: зерттеу және талдау. Алматы, 2019.

Қожахметова, Ә.Т. Отбасы тәрбиесіндегі ұлттық құндылықтар. Нұр-Сұлтан, 2021.

Бесбаев, А. "Қазақтың ұлттық тәрбиесіндегі терме мен нақылдардың рөлі". Алматы, 2018.

Құдайбергенов, М. "Терме өнері және оның қазіргі балалар тәрбиесіндегі орны". Қазақ өнертану журналы, 2020.

Нұртазин, Ж. "Ұлттық мәдениеттің ұрпаққа мирас берілуі". ҚазМУ баспасы, 2019.

Сәрсенбаев, Т. "Цифрлық дәуірдегі қазақтың ауыз әдебиеті". Астана, 2021.