Текст выступления:

Қазақтың ақын-күйшілері
1. Қазақ ақын-күйшілері: ертегі мен өнер әлеміне саяхат

Қазақ халқының өлең мен күй өнері — бұл оның ерекше мәдениетін бейнелейтін ғажайып әлем. Бүгін біз осы поэзия мен күй арқылы халқымыздың рухани сырларын ашып, өнердің терең қырларына саяхат жасаймыз.

2. Ақын-күйшілер — қазақ мәдениетінің жұлдыздары

Ақындар мен күйшілер — қазақтың тәуелсіз рухын сақтап қалған ұлы тұлғалар. Олар халықтың салт-дәстүрін, ертегілерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, қуаныш пен толғанысты ән мен өлең арқылы білдіреді. Әрбір ауылда өнердің шырағы бола алатын осындай дарынды адамдар молынан табылады.

3. Ақын дегеніміз кім?

Ақын—жан-дүниесін өлеңге қосып, жүректен шыққан сөздерді халыққа жетістіреді. Олар батырлық пен жақсылық жайлы әсем жырлайды, табиғаттың ғажайыбын, достық пен бауырластық сезімдерін суреттейді. Ақынның шығармалары арқылы халықтың өміріндегі қуаныш пен қайғы қатар өріліп, шындықты түсінуге жол ашады.

4. Күйші кім болады?

Күйші — қазақтың рухани әлемін домбыра немесе қобыз үнімен аша алатын ерекше шебер. Әр күйінде ол халықтың көңіл-күйін, мақтаныш пен қуанышты дәл бейнелейді. Күйшілер күй арқылы тарих пен мәдениетті сақтап, халықты біріктіруші күшке айналады. Олардың шығармалары туған жерге деген артық махаббат пен құрметтің айқын көрінісі.

5. Құрманғазы Сағырбайұлы – күйдің шебері

Құрманғазы Сағырбайұлы қазақ күйін жаңа белеске шығарған ұлы күйші. Оның күйлері елдің батырлығын, сүйіспеншілігін, мұңын терең жеткізеді. Мысалы, «Сарыарқа» күйі — туған жердің көркем табиғатын паш етеді, ал «Қоңыр» күйі жүректің нәзік әуенін ұялатады. Құрманғазының шығармашылығы қазақ музыкасының алтын қорында ерекше орын алады.

6. Дина Нүрпейісова — домбырада ойнайтын дана тұлға

Дина Нүрпейісова домбыра аспабын ұлы өнерге жеткізген данагөй күйші. Оның орындаушылығы қазақ күйінің нәзік сырларын жан-жақты ашады. Дина ханым халық күйін орындауда ерекше шеберлік пен сезімталдық танытқан, күй арқылы халықтың тарихи тағдырын, табиғат көріністерін терең жеткізеді.

7. Біржан сал — ән мен өлеңнің шебері

Біржан сал — қазақтың ұлы ақыны әрі композиторы. Оның өлеңдері мен әндері халықтың өмірін, арман-мұратын көркем тілмен жеткізеді. Біржанның шығармалары рухани құндылықтарды сақтауда маңызды рөл атқарады және бүгінгі күнге дейін халықтың жүрегінде ерекше сүйіспеншілікке ие.

8. Абай Құнанбайұлы – балаларға өнеге

Абай Құнанбайұлы қазақ поэзиясының ірі тұлғасы ғана емес, балаларға да тәрбиелік өлеңдер жазған ұстаз. Оның шығармаларында адамгершілік, ізгілік, білімге ұмтылу секілді құндылықтар көрініс табады. Абайдың ақыл-кеңестері ұрпаққа өнеге болып, қазақ халқының рухани дамуына зор үлес қосты.

9. Жамбыл Жабаев – халықтың жыршысы

Жамбыл Жабаев — қазақтың халық ақыны, жыр-дастанның жаңғырығы. Оның поэзиясы өмір, еңбек, достық тақырыптарына арналды. Жамбыл батырлық пен махаббатты жырға қосып, халықтың мұңын шешетін сөз шебері болды. Оның шығармалары ғасырлар бойы халықтың рухын көтеріп келеді.

10. Сүгір күйшінің шығармашылығы

Сүгір — қазақ күй өнерінің бірегей тұлғасы. Оның күйлері терең мәнге толы, ұлттық рухты, оның ішінде туған жерге деген сезімді бейнелейді. Сүгір шеберлігі халық арасында үлгі болып, қазақ музыкасының дамуына үлкен үлес қосты.

11. Нұрғиса Тілендиев – әуен әлемінің жаңашылы

Нұрғиса Тілендиев – қазақ музыкасына жаңа леп әкелген композитор әрі күйші. Ол ұлттық музыка жанрларын заманауи стильмен ұштастырып, жаңа шығармаларымен мәдениеттің дамуына серпін берді. Нұрғиса Тілендиевтің шығармашылығы ұлттық әуендердің әлемдік деңгейге көтерілуіне себеп болды.

12. Айтыстың сиқырлы әлемі

Айтыс — қазақтың халық өнерінің ерекше түрі, онда ақындар сөз сайысына түседі. Бұл көркем сөз бен тапқырлық шеберлігінің биік шыңы. Айтыста ақындар халық өмірінің маңызы бар тақырыптарын қалжың, сын, өлең арқылы білдіреді. Бұл дәстүр ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді.

13. Күй — қазақтың ұлттық қазынасы

Күй — қазақ мәдениетінің рухани негізі және ұлттық символы. Ол домбыра мен қобыздың тамаша үйлесуінде сақталады. Күй өнері халықтың өмірлік тартысы мен қуаныштарын, жақсы мен жаманды, өткен мен бүгіні ұштастырады. Осы шығармашылық қазақтың ұлттық киелілігіне айналды.

14. Ақындар мен күйшілердің балалық шағы

Ұлы ақындар мен күйшілердің балалық шағы олардың болашақтағы шығармашылығына негіз қалады. Олар табиғат аясында өскен, халықтың тұрмыс-салттарымен танысқан. Сол кезеңде алған тәрбиелері, туған жерге деген махаббаттары өнерлеріне шабыт болды.

15. Домбыра мен қобыз — әсем әуен құралы

Домбыра мен қобыз — қазақтың рухани байлығын білдіретін негізгі музыкалық аспаптар. Домбыраның шанағы мен қобыздың ішегі арқылы әртүрлі әуендер тербеліп, адамдардың жүрегіне әсер етеді. Бұл аспаптар қазақтың ұлттық мұрасын сақтап қалудың басты құралы болып табылады.

16. Балаларға арналған ән мен күй

Балаларға арналған ән мен күй — қазақ мәдениетінің алтын қазынасы. Ән мен күй балалардың жүрегіне от тастайтын, олардың рухани әлемін кеңейтетін ерекше өнер түрі. Қазақ балалары дәстүрлі әндерді тыңдай отырып, ұлттық салт-дәстүрлер мен табиғаттың кереметтігін таниды. Мысалы, «Алтынайдың әні» немесе «Қарагөлдің күйі» сияқты шығармалар балаларға махаббат пен адалдық сезімін сіңіреді. Осындай өнер түрлері олардың тіл байлығын арттырып, ұлттық болмысын танытады.

17. Мерекелерде ән мен күйдің рөлі

Мерекелік шараларда ән мен күйдің маңызы ерекше. Қазақ халқының дәстүрлі тойларында салтыңды сақтап, өмірдің қуанышы мен қайғысын ән мен күй арқылы жеткізеді. Мерекелерде орындалатын халық әндері мен күй шерулері бірлік пен достықты нығайтып, қатысушылардың көңіл-күйін көтереді. Мысалы, Наурыз тойында «Батырлар жыры» мен күй шерулері халықтың өткенін жаңғыртып, болашаққа үмітпен қарауын қамтамасыз етеді.

18. Қазіргі заманның жас өнерпаздары

Бүгінгі күні жас өнерпаздар қазақтың ән-күй дәстүрін жалғастыруда. Олар заманауи технологияларды пайдаланып, ұлттық өнерді жаңа форматта насихаттайды. Мысалы, жас домбырашылар мен әншілер әлеуметтік желілер мен концерттерде ұлттық өнердің көркемдігін көрсетеді. Сонымен қатар, олар шығармаларын шетелдік тыңдармандарға да танытып, қазақ мәдениетін әлемдік сахнада таныстыруға тырысады. Бұл қадам тұтас ұрпақтың рухани жаңғыруының белгісі.

19. Ақын-күйшілерден үйренетін сабақтар

Ақын-күйшілердің өнері бізге төзімділік, шығармашылық және ұлттық мақтаныш сезімін үйретеді. Олардың шығармашылық жолы қиындықтарды еңсере білуге, табиғат пен адам арасындағы үйлесімділікті түсінуге көмектеседі. Мысалы, Қазақтың ұлы күйші Құрманғазының өмірі мен шығармашылығы бойымызға беріктік пен патриотизм рухын оятады. Мұндай оқиғалар балалардың өздерін-өзі тануына және өнерге деген сүйіспеншілігінің артуына ықпал етеді.

20. Ақын-күйшілердің өнері – балалардың рухани байлығы

Қазақтың ақын-күйшілері мәдени мұраны сақтап, балаларға рухани азық береді. Олардың шығармашылығы ұрпақтар бойына өнер сүйіспеншілігін тудырады. Бұл бай мұра жас ұрпақтың ұлттық сана мен мәдени дәстүрін қалыптастыруда ерекше рөл атқарады, осылайша қазақ өнерінің алтын тұғырын бекітеді.

Дереккөздер

Сүлейменов Ғабит Мүсірепұлы. Қазақ әдебиеті тарихы. – Алматы: Ғылым, 1993.

Ұзақбай Қайрат. Қазақ күйші өнерінің тарихы. – Нұр-Сұлтан: Арыс, 2015.

Абай Құнанбайұлы. Толық шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1985.

Жамбыл Жабаев шығармалары, жинақ. – Алматы: Қазақстан, 1992.

Нұрғиса Тілендиев: өмірі мен шығармашылығы. – Алматы: Мәдениет, 2000.

Қазақ халық шығармашылығы тарихы / Бас редактор Е.П. Бекмаханов. – Алматы, 1990.

Тұрсынбек Қожамқұлов. Қазақтың дәстүрлі музыкасы және оның педагогикасы. – Астана, 2015.

Айдарбеков С. Қазақ маңызы бар ән-күй мәдениеті. – Алматы, 2008.

Нұрпейісов М. Қазақ халқының музыкалық этнографиясы. – Алматы, 1997.

Абылкасымова Ә. Жас өнерпаздар және қазақ музыкасының дамуы. – Алматы, 2021.