Текст выступления:

Музыка және форма
1. Музыка және форма: Оқуға қадам

Музыка – адамның жанын қозғайтын ерекше тіл. Ол сезім мен қиялды жеткізудің айнасы болса, форма оның әсем және үйлесімді құрылымын айқындайды. Бұл сөйлеген тілді жазуға тырысқанда қолданылатын әріптер тәрізді, музыкадағы форма да әуендердің, ырғақтардың қалай біріктірілетінін көрсетеді.

2. Музыкалық форманың бастауы мен маңызы

Әрбір музыкалық шығарма өзіне тән құрылымдық ерекшеліктерге ие болады. Бұл ерекшеліктер шығарманың мәнін ашып көрсетіп, оны түсінуді жеңілдетеді. Музыкалық форма – бұл шығарманың бөлімдері мен олардың байланысын анықтайтын негізгі принцип. Музыканың дүниесінде форма шығарманың даму бағытын белгілеп, тыңдаушылардың назарын тиімді ұстап тұрады.

3. Музыкалық форма дегеніміз не?

Музыкалық форма дегеніміз – шығарманың бөлімдерінің қалай реттеліп, ұйымдастырылғанын сипаттайтын құрылым. Ол әуеннің басталуы, дамуы және аяқталуы секілді бөлімдерді қамтиды. Сонымен бірге, ән мен күйдің формасы олардың мағынасы мен эмоцияларын тереңірек түсінуге көмектеседі. Музыкалық бөлімдер арасындағы үйлесім мен қатынас шығарманың жанын ашады.

4. Жай және күрделі музыкалық формалар

Музыкалық форма екі типке бөлінеді: жай және күрделі.

Жай форма – қарапайым және түсінікті, жиі бір-екі бөлімнен тұрады. Мысалы, "Біздің мектеп" әні мысал бола алады. Оның құрылымы балалар үшін оңай есте қалады және тыңдауға жеңіл.

Күрделі форма – бұл үш және одан көп бөлімнен құралған музыка. Дәстүрлі қазақ күйлері күрделі формаларға жатады, себебі олардың бөлімдері көп Қазақстан мәдениетінде күрделі форма шығарманың эмоциялық байлығын арттырып, тыңдаушыны терең ойлауға жетелейді.

5. Әндік формаға мысал

Өкінішке орай, осы слайдта мақалалар толық берілмеген, бірақ әндік формаға қатысты әңгімелер әдетте әуеннің қайталануындағы ерекше баяндау мен өрнектер арқылы түсіндіріледі. Мысалы, бір әннің басы қайталанады да, аралықтарда жаңалықтар қосылады. Бұл табиғи сабақтасқан ритм мен мелодия арқылы музыкаға жан береді.

6. Рондоның қызықты құрылымы

Рондо формасы – музыканың ерекше қызықты саласы. Бұл формада негізгі әуен әр уақытта қайта оралып отырады, бұл оны тыңдауға оңай әрі есте қаларлық етеді. Балалар үшін бұл ойын тәрізді қызықты, себебі белгілі бір бөліктің қайталануы барлығын түсінуге жеңілдік береді. Сонымен қатар, негізгі әуен араларында жаңа бөлімдер қосылады, бұл музыкантқа шығарманы әртүрлі әрі бай жасауға мүмкіндік сыйлайды. Бұл тыңдаушылардың назарын ұстап, музыкаға деген қызығушылықты арттырады.

7. Би формасындағы музыка

Би музыкасы көбінесе қайталанатын және ритмикалық элементтерге негізделеді. Мысалы, вальс – балаларға таныс қуанышты үштік өлшемді ырғағымен ерекшеленеді, ол билеуге шабыттандырады. Ал полька – энергияға толы жылдам әуенімен, ырғақты құрылымымен көңіл-күйді көтеріп, билерге қозғау салады. Би формасындағы музыкалардың қайталануы мен ритмі балалардың қызу ойындары мен жиі кездесетін мерекелік атмосфераға сай келеді.

8. Қайталанатын әуендердің рөлі

Музыкалық композицияда қайталану өте маңызды элемент болып табылады.

Қайталанатын әуендер шығарманы тез есте сақтауға көмектеседі. Бұл, әсіресе балалар әндерінде қажет, себебі олар әуендерді тез үйренгісі келеді.

Сонымен қатар, қайталану шығарманың ерекшелігін сақтап, тұрақтылық береді. Бұл әннің негізгі бөлімдерін танып, орындауды жеңілдетеді. Қайталану болмаған жерде музыка түсініксіз әрі ұмытшақ болуы мүмкін.

9. Ұқсастық және жаңалық

Музыкадағы ұқсас қайталанатын бөлімдер тұрақтылық пен қауіпсіздік береді, тыңдаушыға шығарманың өз орнында екенін сезіндіреді. Олар композицияның құрылымын жақсы көрсетіп, жалпы бейнені айқындайды. Сонымен бірге, жаңа бөлімдер музыкаға тосынсыйлар мен жаңалықтар қосады. Олар тыңдаушының назарын тартып, эмоцияны көтереді, шығармашылық қуат береді. Бұл ұштасқан құрылым музыканы ерекше әрі есте қаларлық етеді.

10. Қазақ музыкасы мен форма

Қазақ музыкасы бай дәстүрлерге негізделген. Оның формалары ұлттық халықтық шығармалар мен күйлердің ерекшелігін көрсетеді. Мысалы, қобыз немесе домбыра шығармаларында форма сезім мен табиғаттың әсем көрінісін бейнелейді. Қазақ музыкасының формалары қарапайым болудан күрделіге дейін созылып, оның ішінде қайталанатын элементтер мен жаңа бөлімдердің үйлесімі бар. Бұл құрылым ұлттық таным мен мәдениетті терең түсінуге мүмкіндік береді.

11. Музыкалық форманың музыка тіліндегі орны

Музыкалық форма – бұл шығарманың «тілі». Ол әуендердің бөліктерін қалай жалғастыру керектігін, қай бөлімнің қайталанатынын көрсетеді. Музыканы тыңдар кезде осы форманың көмегімен шығарманың маңыздыларын бөліп, түсіну оңайлайды. Осылайша, музыкалық форма тыңдаушыға ән немесе күйдің мәнін ашуда жетекшілік етеді. Шығарманың қай жерінде өзгеріс болатынын немесе қайталанатын бөлім қай жерде екенін білсек, музыка тілін меңгеру және сезіну дәлірек жүзеге асады.

12. Көңіл күй мен форманың байланысы

Музыкалық форманың эмоционалдық әсері оның құрылымымен тығыз байланысты.

Қуанышты әндер жедел әрі қайталанатын бөлімдерге ие, бұл қуаныш пен шабыт сезімін арттырады.

Ал мұңды немесе меланхолиялық шығармаларда баяу, күрделі бөлімдер кездеседі, олар тыңдаушыны ойландырып, ішкі сезімге үңілуге мүмкіндік береді. Осылайша, форма көңіл күйді жеткізудің ерекше аспабы болып табылады.

13. Форма арқылы әртүрлі сезім беру

Музыкалық форма қайталанатын және жаңадан енгізілген бөлімдердің үйлесімі арқылы әртүрлі сезімдер туғызады.

Қайталанатын бөлімдер тыңдаушыға тұрақтылық пен сенімділік сезімін сыйлайды, бұл музыкада басты негіз ретінде қарастырылады. Бұл бөлімдер арқылы адам өзін қауіпсіз және жайлы сезінеді.

Ал жаңа бөлімдер керісінше, тосынсый мен қуаныш әкеледі. Олар шығарманың дамуын көрсетіп, тыңдаушының назарын шоғырландырады. Әуеннің бұл бөліктері музыканы ерекше әрі күшті етеді.

14. Сұрақ пен жауапқа құрылған әуендер

Бұл типтегі музыкалық шығармаларда әуеннің бір бөлігі сұрақ ретінде қойылады, ал одан кейінгі бөлік оған жауап ретінде орындалады. Осындай сұрақ-жауап формасы диалогтық құрылымға ұқсайды және музыкаға динамикалық, өмірлік мән береді. Бұл балалық әуендерде жиі кездеседі, себебі ол ойын элементін тудырып, балаларға музыка арқылы қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді.

15. Балаларға арналған әндердің формасы

Балалар әндерінің формасы қарапайым және түсінікті болып келеді. Әндердің әуені мен сөздері жиі қайталанады, бұл балаларға әнді тез әрі оңай жаттауға көмектеседі. Мысалы, "Кел, билейік" әніндегі қайталанатын бөлімдер балаларды ойынға тарту үшін бірден назар аудартады және көңіл-күйді көтереді. Мұндай формалар балалар әлемінің ойнақы, жанды әрі қуанышты атмосферасын көрсетеді.

16. Музыкалық формаларды тыңдау тәжірибесі

Музыканы тыңдау барысында әртүрлі формаларды ажырата білу өте маңызды. Бірінші кезекте, куплет пен қайырма сияқты бөлімдерді түсіну музыка құрылымын тереңірек меңгеруге көмектеседі. Мұндай бөліністер әр әуеннің қайталануы мен өзгеруін байқауға мүмкіндік береді, ал бұл музыканы тыңдау тәжірибесін байыта түседі. Сонымен қатар, жаңа музыкалық бөлімдерді зерттеп тыңдау музыканттың шығармашылық дамуына жол ашады. Өйткені, әр түрлі бөлімдердің қосылуы мен дамуы тыңдау үдерісін ерекше әрі әсерлі етеді. Мұндай тәжірибе музыкадағы жаңалықтарды сезінуге және оларды шаттықпен қарсы алуға көмектеседі.

17. Қазақ аспаптық музыкасына тән формалар

Қазақтың дәстүрлі аспаптық музыкасы — домбыра, қобыз және сыбызғы күйлері ерекше бөлімдік құрылыммен ерекшеленеді. Мұнда бірнеше музыкалық бөлімдер белгілі бір тәртіппен келіп, бір-біріне логикалық жалғасын табады. Бұл бөлімдердің өзгеруі мен кезектесуі қазақ музыкасының ағымын құрастырады. Әр бөлімде өзіне тән әуен, ырғақ және көңіл-күй болады, олар тыңдарманға түрлі эмоциялар мен көріністерді жеткізеді. Мысалы, күйлерде бір бөлім жүдеп, сосын көңілді, жанына жайлы сазға ауысады. Мұндай тәсіл қазақ музыкалық дәстүрінің ерекшелігін, оның бірегейлік сипатын айқындайды.

18. Қиял мен музыкалық форма арасындағы байланыс

Музыка мен қиялдың арасындағы байланыстың мысалдары өте көп. Біреу домбыра күйлерін тыңдап, кең даладағы шексіз аспан мен желтің қызғылт түстерін көз алдына елестетсе, енді біреулер қобыздың сазынан туған аңыз-әңгімелер мен батырлар жорығын сезінеді. Музыка бөлімдерінің өзгеруі, жаңа әуеннің пайда болуы тыңдаушының қиялын қозғайды, оған ерекше әлемге саяхат жасауға мүмкіндік береді. Осылайша, музыкалық формалар фантазия мен эмоцияның терең өрнегіне айналады, оларды аңғару әркімге өзіндік әлемін ашады.

19. Музыкалық форманы үйренудің пайдасы

Музыкалық формалардың мәнін жақсы түсінген бала музыканың құрылымдық элементтерін тез игереді. Бұл оған шығарманы орындауда сенімділік береді және музыкалық шығарманы терең қабылдауға септігін тигізеді. Сонымен бірге, музыкалық білім ән айту және күй тарту дағдыларын дамытумен қатар, тыңдау кезінде музыкадағы түрлі өзгерістерге шапшаң назар аударуды үйретеді. Осылайша, оқушы музыка әлемінде шығармашылықты еркін сезініп, музыкадан ләззат алады.

20. Музыка мен форманың биік әлемі

Музыкалық форманы түсіну өнердің терең құпияларына жол ашады. Бұл тек музыка тыңдауды ғана емес, шығарманы жан-тәніңізбен сезінуді қалыптастырады. Мұндай білім шығармашылық қабілетті дамытып, балалардың рухани әлемін байытады, сонымен қатар олардың өнерге деген сенімін арттырады. Осы арқылы музыканың биік әлемінде өзіндік орнын табуға және жаңа шығармашылық жетістіктерге жетуге жағдай жасалады.

Дереккөздер

Иванова Л.П. Музыкальная форма и её восприятие // Вопросы музыковедения. – 2019. – № 3. – С. 27-35.

Серік А. Қазақ музыка мәдениеті тарихы. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

Петров В.В. Теория музыки: учебное пособие. – Москва: Музыка, 2018.

Ғабдуллина З. Музыкадағы форма және эмоция. – Астана: Ғылым, 2021.

Абдрахманов В. Н. Қазақ музыкалық фольклорының құрылымы. Алматы, 2015.

Аманжолов Б. Тарихи музыка: әуен мен форма. Астана, 2018.

Жұмабаев С. Дәстүрлі домбыра күйлері және олардың бөлімдері. Шымкент, 2016.

Нұртазина Г. Музыкалық мәдениет және бала тәрбиесі. Алматы, 2020.

Сейфуллин Д. Қобыз бен ұлттық музыка дамуы. Қарағанды, 2017.