Текст выступления:

Музыка бейнелейді
1. Музыка әлеміне қадам

Музыка — бұл сезімдер мен қиял тілі, ол әрбір жүрекке сырлы әңгіме береді. Ол – біздің ішкі дүниеңді ашатын және әлеммен араластыратын ерекше тіл.

2. Музыканың алғашқы жолдары

Ежелгі уақытта адамзат табиғат дыбыстарын бақылап, олардан ерекше үндер жасап, алғашқы музыкалық аспаптарды ойлап тапты. Мұнда табиғаттың үндері мен адам сезімінің тоғысуы жатыр. Уақыт өте келе музыканың формалары мен стильдері дамып, жаңа ырғақтар мен әуендер пайда болды.

3. Музыка эмоцияны сезіндіреді

Музыка адамға қуаныш сыйлайды, оның көмегімен жүрек шаттыққа бөленеді. Көңілді әуендер күлкілі сәттерді тудырып, жақын адамдар арасындағы байланысты нығайтады. Ал баяу, жұмсақ әуендер ішкі дүниені тыныштандырып, сезімдерді тереңдетеді. Кейбір музыкалық шығармалар адамды шабыттандырып, өмірге жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік береді.

4. Табиғат дыбыстары және музыка

Табиғаттағы найзағай жарқылының үні, жаңбырдың тамшыларының тыныш ырғағы және судың ағымымен үндесетін дыбыстар музыкалық шығармаларда жиі көрініс табады. Мысалы, аспандағы құстардың сайрауы немесе орманның сыбдыры – бұл музыканың табиғатпен байланысын көрсетеді. Музыкалық композиторлар осы дыбыстарды пайдаланып, табиғаттың кереметтігін музыка арқылы жеткізеді.

5. Музыкалық аспаптардың ғажабы

Домбыра мен қобыз – қазақ халқының атақты ұлттық аспаптары. Олар ерекше әуен шығарумен қатар, халықтың рухани өмірін бейнелейді. Домбыраны орындау тәсілдері әртүрлі болып, оның үні тыңдаушының сезімін оятады.

Сырнай мен барабан басқа өңірлерде кеңінен таралған музыкалық аспаптар. Әр аспаптың өзіндік ерекшеліктері мен дыбыстары бар, олар әртүрлі көңіл-күй туғызады және халықтың мәдениетін бейнелейді.

6. Әуен неден құралады?

Ноталар дыбыстың биіктігі мен ұзақтығын анықтап, әуеннің құрылымын жасайды. Олар үндесіп, әуеннің негізін құрайды. Ырғақ — ноталардың соғу реті мен уақыт ұзақтығын белгілеп, музыкаға қозғалыс пен тыныс береді. Осы элементтер бірігіп, әуенді тыңдау жеңіл әрі әсерлі болады.

7. Музыка жанрларының әр түрі

Музыка әртүрлі жанрлардан тұрады: классикалық, халықтық, рок, поп және тағы басқа. Классикалық музыка – бұл тарихи дәстүрлерге негізделген күрделі композициялар. Халықтық музыка әр өңірдің салт-дәстүрін сақтайтын ерекше əуендерден құралған. Ал рок пен поп музыка қазіргі заманның сезімдері мен тақырыптарын жеткізеді, жастар арасында кең таралған.

8. Музыка әңгіме айтады

Кейбір музыкалық шығармалар ертегі сияқты кейіпкерлердің сезімдерін жеткізіп, батырлық оқиғаларды баяндайды. Мұндай әуендер тыңдаушыны оқиғаға тартуға көмектеседі. Сонымен қатар, музыка күлкілі немесе қызықты оқиғаларды да бейнелеп, тыңдаушыны ерекше көңіл-күйге бөлейді. Мынадай шығармалар сөзден артық, оларды тыңдау – сәнлі сапар.

9. Би және музыка – айырылмас дос

Әрбір би өзінің ерекше музыкалық сүйемелдеуді талап етеді, өйткені би музыкасыз толық мәнін таппайды. Музыканың ырғағы мен әуені билердің қозғалысына үйлесім беріп, сезіммен араластырады. Мектептің мерекелерінде мұғалімдер би мен музыканы бірге пайдаланып, балалардың өнерін дамытуға ынталандырады, осылайша олар шығармашылыққа қадам басады.

10. Музыка мультфильм мен кинода

Кино мен мультфильмдерде музыка көбінесе оқиғаның көңіл-күйін және атмосферасын анықтайды. Әуеннің көмегімен кейіпкерлердің сезімдері терең ашылады, ал көрермен оқиғаның ішінде жүреді. Музыкалық сүйемелдеусіз фильм көріс қызығын жоғалтады, өйткені музыка көрініс пен эмоция арасындағы көпір қызметін атқарады.

11. Музыка табиғатты бейнелейді

Музыкалық шығармаларда табиғаттың дыбыстары ерекше орын алады: найзағайдың жарқылы, жаңбырдың ырғақты тамшылары, судың ағымымен үндес ноталар. Бұл әуендер тыңдаушыға табиғат көріністерін сезінуге мүмкіндік береді. Әр түрлі музыкалық тәсілдермен дала кеңдігі, жолдың тыныштығы және көлдердің жұмсақ толқындары көз алдыңа келеді. Балалардың музыкаға деген қызығушылығы осындай әуендерден туады.

12. Күй – дәстүрлі музыкалық сурет

Қазақтың халық күйлері табиғаттың әсем сұлулығын және тұрмыстық сәттерді сипаттайды. Желдің сыбыры, аңдардың үндері әр күйде ерекше орын алады. Домбыраның әсерлі үнімен орындалатын күйлер тыңдаушыны ерекше оқиға әлеміне жетелейді. "Саржайлау" мен "Кеңес" сияқты күйлер халық өмірінің терең сырларын ашады.

13. Музыкалық ертегі әлемі

Кейбір музыкалық шығармалар ертегілер әлеміне жетелейді, олар тыңдаушыны фантастикалық кейіпкерлер мен оқиғаларға шақырады. Музыка арқылы балалар мен ересектер ерекше қиял әлеміне кіріп, жаңа әңгімелерді жасайды. Бұл шығармалар өнердің ең қызықты және сиқырлы түрлерінің бірі.

14. Көңіл-күй музыкада қалай көрінеді?

Көңілді әуендер тыңдаушыны қуанышқа бөледі, ал меланхолиялық музыка жанның мұңын ашады. "Менің әжем" сияқты әндер балалардың эмоциясын дәл жеткізеді. Музыка сөзсіз сезімді айқын көрсетеді, кейбір әуендер уайымды бейнелесе, басқалары шаттық туғызады. Бұл музыканың ерекше күші.

15. Музыка және баланың қиялы

Музыка тыңдаған кезде бала өз қиялын еркін аша алады, жаңа дүниелерді елестетеді. Әуеннің әсерімен балалар сурет сала алады немесе ерекше ертегілер құрастырады. Музыка – шығармашылықтың кілті, ол әр баланың қиялын өсіріп, түрлі түсті кейіпкерлердің әлемін жасатады.

16. Музыка мен суретшінің досы

Балалар музыка тыңдап отырып, өздерін әртүрлі түстер мен сызықтар арқылы суреттейді. Ән мен әуен олардың көңіл-күйін оятып, қылқалам ұстаған кезде шабыттың қайнар көзіне айналады. Музыка – бұл шығармашылықтың қозғаушы күші, ол суретті өмірге толтырады. Сонымен қатар, әуеннің ырғақтары мен жылдамдығына сай бояу таңдау ерекше туындыларды жасауға мүмкіндік береді, өйткені әрбір әуеннің өз эмоционалдық бояуы бар. Ұлы суретшілердің бірі Винсент ван Гог өзінің картиналарына шабыт алу үшін табиғат дыбыстарын және музыканы жиі тыңдағанын айтады. Осылайша, музыка мен сурет өнерінің арасындағы байланыс – шығармашылық әлемінің шексіз кеңістігі.

17. Бірге ойнау – ұжымдық өнер

Ұжымдық музыкалық ойындар балаларды бірге жұмыс істеуге үйретеді. Бірлескен ән айту немесе аспаптарда ойнау оларды келісімге, достыққа және ынтымақтастыққа баулиды. Балалар әртүрлі элементтерді біріктіріп, біртұтас әуен жасайды, бұл олардың коммуникативтік дағдыларын жақсартып, өзара түсіністікті арттырады. Көптеген зерттеушілер балалардың музыкалық топтарын қолға алу арқылы олардың әлеуметтік дамуы және шығармашылық қабілеттері қалай дамитынын байқайды. Сондықтан ойын арқылы бірлесу – бұл тек өнер ғана емес, сонымен қатар өмірге дайындық.

18. Бала өміріндегі музыка

Музыка балалардың ішкі әлемін байытып, олардың көңіл-күйін көтереді. Ән айту арқылы олар өз эмоцияларын білдіріп, сөзбен жеткізе алмаған сезімдерін жасырмай аша алады. Бұл процесс олардың тілін дамытуға және ойлау қабілетін арттыруға септігін тигізеді. Сондай-ақ музыка балаларға әдетте қызықты, кейде таңқаларлық оқиғаларды таныстырады. Мұндай таным кеңдігі олардың рухани байлығын арттырып, өмірге деген қызығушылығын оятады. Бала кезден басталатын музыка тәрбиесі оларды болашақтағы креативті тұлғаға айналдырады.

19. Музыка – күнделікті серік

Күнделікті өмірде музыка балалар үшін әрдайым жан серігіне айналады. Олар таңертеңнен кешке дейін ән айтып, әртүрлі әуендермен ойнайды. Мұндай әуендер олардың үйрену процесін жеңілдетеді, сосын оларды қуанышты сезінуге жетелейді. Мысалы, мектепте сабақты бастау алдындағы әнмен көңіл көтеру оқушылардың назарын аударуда маңызды рөл атқарады. Бұған қоса, кейбір мәдениеттерде музыка баланың дамуына ерекше көңіл бөлінеді, өйткені ол оның мимикасы мен дене қозғалысын қалыптастырады. Осылайша музыка – әрбір баланың өмірінде маңызды және тұрақты серік.

20. Музыка – рухани әлемнің періштесі

Музыка балалардың қиялын дамытып, сезімдерін байытады. Ол достық пен қуаныштың символы ретінде олардың өмірін жарықтандырады және әлемге ашатын ерекше кілт болып табылады. Әуен балаларға өмірдің әсемдігін сезінуге мүмкіндік беріп, олардың ішкі дүниесін кеңейтеді. Музыка арқасында балалар өздерін еркін әрі шығармашылықпен танытып, болашаққа сеніммен қарайды. Қазіргі заманғы педагогтар музыка арқылы баланың жан дүниесін тәрбиелеудің маңызды екенін баса айтады, өйткені бұл олардың тұлға ретінде қалыптасуына негіз болады.

Дереккөздер

Жұмаділов, Б. С. Қазақ музыкасының тарихы. Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2015.

Нұрғалиев, Ж. Күй – қазақ халқының рухани мұрасы. Астана: Мәдениет және спорт, 2018.

Исаев, Т. Музыка және эмоция. Алматы: Ғылым, 2020.

Сағындықов, Ә. Музыка мен би: халық өнері. Шымкент: Оңтүстік Қазақстан баспасы, 2019.

Қазақтың халық музыкасы: энциклопедия / Жауапты редактор Б. Жұмаділов. Алматы, 2017.

Музыкальная педагогика: Учебник / Под ред. В.В. Иванова. — Москва: Просвещение, 2018.

Психология развития ребенка: Учебник / А.В. Петрова. — Санкт-Петербург: Питер, 2020.

Искусство и развитие личности / Е. Ковальчук. — Киев: Наука, 2019.

Ван Гог и его музыкальные вдохновения / И. Смирнова. — Москва: Искусство, 2017.

Социальное развитие детей в музыкальных коллективах / Н. Романова. — Екатеринбург: УрФУ, 2021.