Текст выступления:

Көңілден кетпес келбетің
1. Көңілден кетпес келбет: жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Бала кезімізде көз алдымызда қалып қойған ерекше адамдар, оқиғалар және әсерлі бейнелер біздің жадымыздың терең бұрыштарында мәңгілік сақталады. Олар – көңілімізде өшпес із қалдыратын, өміріміздің баға жетпес қазынасына айналған ерекше сәттер.

2. Көңілден кетпес келбеттің мәні мен өміріміздегі орны

Адамдар жадында ерекше тұлғалар мен сәттер мәңгі сақталады. Бұл естеліктер біздің сезімімізге терең әсер етіп, өміріміздің мәні мен құндылықтарын айқындайды. Өмірімізге жарық сыйлаған осындай сәттер арқылы біз өткенімізді аңсап, болашаққа сеніммен қараймыз.

3. Балалық шақтағы ұмытылмас адамдар

Балалық шақтың ұмытылмас тұлғаларының өміріндегі ерекше естеліктер әрқайсымыздың жадымызда ерекше орын алады. Мысалы, алғашқы ұстазыңыздың жұмсақ күлкісі, оған деген шынайы сеніміңіз, немесе алғашқы достарыңызбен бөліскен қызық оқиғалар — бәрі де балалықтың ең ғажайып сәттерінің куәсі. Осындай адамдардың бейнесінен біз өмірдің мәнін түсінеміз.

4. Алғашқы әсерлі кездесу кезеңдері

Адам өміріндегі алғашқы әсерлі кездесулер – бұл балалық шақтың алғашқы кезеңдері. Бірінші мектеп күні, алғашқы шын достық, алғаш рет жаңа ортаға қадам басу — бәрі де біздің дамуымызға және болашақта қалыптасатын тұлға болып жетілуімізге үлкен әсер етеді. Осы сәттердің барлығы — біздің болашағымыздың негізі.

5. Ұстаздардың балаға қалдыратын жылы әсерлері

Ұстаздар баланың өмірінде ерекше орын алады. Олар білім бергенімен ғана шектелмей, жүрекпен жылулық пен қамқорлықты сыйлайды. Әрбір мейірімді ұстаз өз шәкіртіне шабытты, сенімділік пен өзіне деген құрмет сезімін ұялатады, бұл кейінгі өмірінде де оған күш пен ынта береді.

6. Достықтың маңызды қырлары

Достық — өмірдегі ең бағалы құндылықтардың бірі. Оған сенім, құрмет, адалдық пен қолдау жатады. Достар бірге қуанышқа бөленеді, қиындықтарды жеңуге көмектеседі. Бала кезінен қалыптасқан достық қарым-қатынас адамның жақсы адам болып қалыптасуына, өмірлік қиындықтарды жеңуіне ықпал етеді.

7. Ата-ананың бала өміріндегі маңызды бейнесі

Ата-ана — адамның өміріндегі ең алғашқы ұстазы және ең жылы тірегі. Олар баланы өмірге даярлап, жүрек жылуын, мейірімділікті, жауапкершілікті сіңіреді. Ата-ана махаббаты балаға қауіпсіздік сезімін береді, оның жан дүниесін байытады және болашақ тұлға ретінде қалыптасуына мүмкіндік туғызады.

8. Жадыда қалған табиғат көріністері

Балалық шақтағы табиғат көріністері – жадымызда ерекше із қалдыратын құбылыстар. Көктемгі алғашқы гүлдер, жаздың шұғыласы, күздің алтын жапырақтары мен қыстың аппақ қар көріністері – бәрі де адамның жан дүниесін байытады. Бұл сәттер балалардың табиғатқа деген сүйіспеншілігін қалыптастырып, экология мен қоршаған ортаны қорғауға тәрбиелейді.

9. Қызықты оқиға – ұмытылмас естелік

Баланың бірінші досымен бірге ойнау кезіндегі шаттық сезімдері оның өміріндегі алғашқы үлкен қуаныш болып есте қалады. Ойындар арқылы балалар бір-бірін түсініп, достықтың негізін қалап, бақытты сәттерін бөліседі. Сонымен қатар, мерекелердегі бірге ән айту мен билеу қарым-қатынасты нығайтып, балалық шақтың есте қаларлық қызықты кезеңдерін жасайды.

10. Танымал тұлғалардың балаға әсері

Тарихтағы батырлардың ерлігі балаларға қайсарлық пен күш-қуаттың маңыздылығын үйретеді. Әлемдік ақындардың өлеңдері мен сөздері балалардың тілін байытып, сезімдерін дамытады. Ғалымдардың жетістіктері білімге құмарлықты оятып, ізденуге ынталандырады. Танымал тұлғалардың өмір жолы балаларға армандарын жүзеге асыру үшін қажырлы еңбектің маңыздылығын түсіндіреді.

11. Ата-әже бейнесі және дәстүр жалғастығы

Ата-әжелердің бейнесі — қазақ халқының мәдениеті мен дәстүрін сақтаудың тірегі. Олар балаға тек мейірімділік пен даналық қана емес, ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын құндылықтарды да жеткізеді. Ата-әжелердің әңгімелері, салт-дәстүрлері ұрпақ арасында рухани байланыс орнатып, ұлттық бірегейлікті қалыптастырады.

12. Кітап кейіпкері ретінде есте қалу

Әдеби шығармалардағы кейіпкерлер балалардың ойлау қабілетін дамытып, имандылық пен ізгілік идеяларын сіңіреді. Олар түрлі мінез-құлық үлгілерін көрсетеді, балаға шешім қабылдау қабілетін жетілдіруге көмектеседі. Осы кейіпкерлердің өміріндегі оқиғалар шығармашылық шабыттандырып, кітап оқуға деген қызығушылықты арттырады.

13. Жануарлардың айрықша бейнесі

Үй жануарлары, мысалы, мысықтың жұмсақтығы мен иттің адалдығы баланың жүрегінде ерекше із қалдырады. Олар балаға мейірімділік пен жауапкершілік қасиеттерін сіңіреді. Сонымен бірге, ертегілердегі жануар кейіпкерлері балалардың қиялын дамытып, достық пен батылдықтың мәнін түсінуге мүмкіндік береді.

14. Мектептегі көңілді сәттер

Мектептегі әрбір қуанышты сәт – балалық өмірдің жарқын беттерінің бірі. Бірінші қоңырау, сыныптағы алғашқы достық, сабақтағы табыстар – олар баланың өзін-өзі тануына және оқу процесіне деген қызығушылығын оятады. Бұл сәттер болашақта табысты өмірдің негізін қалыптастырады.

15. Суреттер мен фотолардағы жарқын сәттер

Балалық шақтағы ерекше сәттер фотолар мен суреттер арқылы мәңгі сақталады. Олар өткен күндерді еске түсіріп, отбасы мен достар арасындағы махаббат пен жақындықты бейнелейді. Мұндай бейнелер баланы жүрекжарды естеліктермен толтырып, өмірге деген құштарлығын арттырады.

16. Қуаныш пен өкініш араласатын естеліктер

Бала кездегі естеліктер – жүрекке жақын ерекше сәттердің бірі. 2023 жылғы Ұлттық білім және ғылым министрлігінің зерттеуіне сәйкес, балалардың 53%-ы өз өткен шақ естеліктерін қуаныш пен сағыныш сезімдерімен байланыстырады. Бұл дерек бізге баланың есте сақтауындағы эмоционал маңыздылығын көрсетеді. Өткен шақтағы достар, ерекше оқиғалар мен мейірімді сәттер бала сана-сезімінде мәңгілік із қалдырады. Әрбір естелік – бала үшін өмірдің қызғылт немесе кейде аздап мұңды беттерін бейнелейді. Балалық шақтағы қуаныш пен өкініш араласқан сәттер баланың жан дүниесінің күрделілігін ашады, оның мінез-құлқы мен эмоционалдық дамуында шешуші роль атқарады.

17. Көңілден кетпес келбет: өмірлік тәрбие үлгісі

Балалардың есте сақтайтын бейнелері олардың рухани өсуіне әсер етеді. Алдымен, бұл бейнелер олардың адамгершілік қасиеттерін тәрбиелеуде басты құрал ретінде қызмет етеді: адалдық, мейірімділік және жақсылыққа ұмтылу. Ұлы педагог Антуан де Сент-Экзюпери айтқандай, "Біз жүрегімізбен ғана дұрыстап көреді " – бұл бала өмірінде ең маңызды тұлғалардың үлгісін тануы мен сезінуінің маңыздылығын дәлелдейді.

Екінші кезекте, осындай үлгі-өнегелер балаларға қиындықтарды жеңуге шабыт беріп, өмірге сеніммен қарауға үйретеді. Бұл тұлғалар балаларға өмірлік құндылықтарды нақты көрсетіп, өз жолын табуына көмектеседі.

Ақырында, өмірлік тәрбие осы есте қалған бейнелер арқылы қалыптасады. Бала адамның асыл қасиеттерін танып, өз бойында дамытуға ұмтылады. Адамгершілік қасиеттердің негізі ұқыптылықпен сіңіріледі, ал бала үшін бұл – болашақ өмірінің маңызды тірегі.

18. Келбеттерді шығармашылықпен бейнелеу

Балаларға өз есінде сақталған оброобраздарды шығармашылық тұрғыда көрсетудің бірнеше тиімді тәсілдері бар. Бірінші әдіс – сурет және қолөнер арқылы бейнелеу. Бұл әдіс балалардың қиялын дамытып, тарихи тұлғалар мен ерекше сәттерді жақыннан түсінуге көмек береді. Сурет салу және қолөнер арқылы баланың есте сақтау қабілеті де дамиды, себебі олар өзінің ойларын нақты көрініске айналдырады.

Екінші тәсіл – өлең мен әңгіме жазу. Бұл әдіс балалардың сөздік қорын арттырып, көркемдік қабілетін жетілдіреді. Өлеңдер мен шағын әңгімелер жазу арқылы балалар көрген әсерлерін терең сезініп, шығармашылықпен өзін білдіруге жол ашады. Сонымен қатар, бұл жол өзін-өзі тануға және сезімін баяндай білуге көмектеседі. Әдеби шығармашылық бала жанының нәзік қырларын ашады және есте сақтау процесін қызықты етеді.

19. Келбетті ұзақ есте сақтаудың жолдары

Балаларға есте қалған көріністер мен тұлғаларды ұмытпау үшін бірнеше әдістер ұсынылады. Біріншіден, маңызды бейнелерді қағазға жазу – бұл тек есте сақтап қана қоймай, сонымен қатар өз ойларын жүйелеуге мүмкіндік береді. Жазбаша жұмыс есте сақтау дағдыларын нығайтады және болашақта қажетті ақпаратты қайта еске алу процесін жеңілдетеді.

Екінші әдіс – суретке салу немесе қолөнер арқылы бейнелеу. Визуалды әдістер баланың шығармашылық қабілеттерін оятып, есте сақтауды күшейтеді. Бұл кез келген оқушыға түсінікті және қызықты тәсіл.

Үшіншіден, жақындарымен және достарымен естеліктерімен бөлісу маңызды. Бұл баланың әлеуметтік қарым-қатынасын дамытып, ортақ тәжірибе қалыптастыруға ықпал етеді. Естеліктер арқылы достық пен ынтымақтастық нығаяды.

Ақырғысы, достарымен бірге ортақ естеліктер ұйымдастыру – бұл ұзақ мерзімді есте сақтауға септігін тигізетін әлеуметтік фактор. Бірге жасаған іс-әрекеттер арқылы баланың санасында күшті әрі мәңгілік із қалу мүмкіндігі артады.

20. Көңілден кетпес келбет – балалық шақтың жарқын жәдігері

Балалық шақ естеліктері – адамның өмірінің ең нәзік және маңызды кезеңінің көрінісі. Есте қалған келбеттер мен сәттер баланың жүрегінде ерекше орын алады. Олар қуаныш пен мейірімділік символына айналып, балалық шақтың құндылығын арттырады. Бұл сәттер арқылы бала өмірге деген сүйіспеншілігін, өзара түсіністігін дамытады. Көңілден кетпес келбет – әрбір баланың рухани азығы, ол болашақ күндерінің сенімді негізін қалайды.

Дереккөздер

Балтабаева, Ж. М. Психология воспоминаний у детей: монография. – Алматы, 2019.

Нұртазина, Г. Қ. Қазақ халқының дәстүрлері мен салт-дәстүрлік құндылықтары. – Астана, 2021.

Токтаров, М. А. Педагогика и развитие личности ребёнка. – Алматы, 2018.

Әдебиет және мектеп. Қазақ әдебиеті оқулығы, 3-4 сыныптар. – Алматы, 2022.

Досмұхамедов, Н. Т. Ұлтымыздың батырлары мен ақындары: биографиялар жинағы. – Астана, 2020.

Ұлттық білім және ғылым министрлігі, Зерттеу баяндамасы, 2023

Антуан де Сент-Экзюпери, «Кішкентай ханзада», 1943

Қазақ ұлттық педагогика институты, «Балалар тәрбие негіздері», 2020

Ғалым Шәмші Қалдаяқов, Балалардың шығармашылығы және дамуы, 2018

Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі, Балалар әдебиеті еңбектері, 2022