Текст выступления:

Табиғат және музыка
1. Табиғат пен музыканың достығы

Музыка мен табиғат – бір-біріне терең жақын өнер мен әлем. Табиғаттың сырлы дыбыстары – ағаштың сыбдыры, құстардың әні, судың сылдыры – адамзатқа музыкалық туындылар тудыруға шабыт береді. Батыл және әсем дыбыстарды тыңдап отырып, адам бойына тыныштық пен қуаныш келеді.

2. Табиғат пен музыка өміріміздің бөлшегі

Музыка – бұл жанның үндігі, оның қуанышы мен қайғысын білдірудің жолы. Күнделікті өміріміздің әр сәтінде музыка бар. Ол жүрегімізді қозғайды, рухымызды көтереді. Табиғаттың үндері – желдің сыбдыры, жаңбырдың тамшылары – аспап жасаушылар мен әншілерге өз шығармаларын жасауға идея береді. Осылайша, табиғат пен музыка бір-біріне байланысты, өміріміздің ажырамас бөлігі болады.

3. Құстардың әсем үні

Құстардың әні – табиғаттың ең әдемі музыкалық туындыларының бірі. Мысалы, таң шапағында сайрайтын қаздардың қауызы мен көкек пен шыршақтың әуендері адамды таңғалдыруға итермелейді. Құстардың әні – олар мен табиғаттың қарулы байланысының көрінісі. Бұл үндер композиторларға қосымша шабыт береді, себебі құстың әр үні ерекше ырғақ пен әуенді қамтиды.

4. Жел және музыка сиқыры

Желдің ызғырығы табиғи музыканың бір түрі ретінде аспаптардағы сырнай мен флейтаның үніне ұқсайды. Бұл дыбыс музыкаға жан бітіріп, ерекше әсемдік береді. Мысалы, классикалық шығармадағы желдің дыбысы арқылы табиғаттың күш-қуаты сезіледі, бұл тыңдаушыға тыныштық пен ынталандыру сыйлайды. Желдің ырғақты қозғалысы музыкалық шығармаларда ерекше көрініс тауып, рухты көтереді.

5. Судың сылдыры мен әуен

Су — табиғаттағы ерекше музыкалық аспап. Ол әртүрлі дыбыстарға толы — мүсін сияқты тамшыларының тамсаны, өзеннің жайылған сылдыры және толқындардың сайраған үні. Музыканттар осы сулардың түрлі дыбыстарын үндестіріп, музыкалық туындыларға сұлулық қосады. Судың таза әрі табиғи әуені табиғатпен үндесіп, жан мен тәнге ерекше әсер қалдырады.

6. Жаңбыр және ырғақты әуен
Жаңбырдың ырғақты тамшылары — табиғаттағы ең әсерлі музыка түрі. Ксилофон мен барабандардың дыбысына ұқсас, жаңбыр музыкаға ерекше ритм мен эмоция қосады. 2. Сонымен қатар, жаңбырдың ырғағы адам көңіл-күйін өзгертеді: жайлылықтан толқу сезіміне дейін эмоцияны тереңдетеді. Жаңбыр табиғатта өз орны бар, музыкаларға түрлі кейіп салу үшін шабыт көзі ретінде пайдаланылады.
7. Жануар дыбыстары – әуен құрылысшысы

Жануарлардың түрлі дыбыстары табиғаттағы әуеннің бөлшегі. Мысалы, бұйра тышқанның тұжығы мен әдемі бүркіттің ырғақты қоңырауы музыкада үн мен дыбыс негізін құрайды. Жануарлар өз арасында тілдескен кезде, бұл дыбыстар адам жасаған музыкалық композицияларға ұқсас. Мұндай үндер арқылы музыка ерекше табиғи реңк алады, тыңдаушыны табиғаттың сырлы әлеміне жетелейді.

8. Орманның жайлы үні

Ормандағы жапырақтардың сыбдыры ерекше әуен береді, ол нәзік әрі тәтті. Бұл дыбыстар ксилофон мен қоңырау аспаптарына ұқсас үйлесім табады. Орманның үні адамға тыныштық сыйлап, табиғаттың сұлулығын ашады. Мұндай дыбыстар музыкалық шығармаларға ерекше ноталар қосады, табиғатпен үндесіп, рухты байытады.

9. Музыкадағы табиғат көріністері

Музыкада табиғаттың көрінісі әртүрлі жанрларда жиі пайдаланылады. Мысалы, классикалық және халық шығармаларында дала, жер, таулар мен су туралы әуендер кездеседі. Бұл әуендер арқылы композиторлар табиғаттың әсемдігін, оның күш-күресін музыка арқылы жеткізеді. Осындай музыкалық көріністер тыңдаушыларды табиғатқа жақындатып, оның сұлулығын терең сезінуге мүмкіндік береді.

10. Халық әндеріндегі табиғат
Қазақ халық әндерінде кең дала, биік таулар мен жайқалған өзендер жиі бейнеленеді, бұл туған жердің байлығы мен сұлулығын көрсетеді. 2. Халық әндері балаларға туған елге деген махаббатты оятады, табиғат сұлулығын бағалауға үйретеді. Әндер тарих пен мәдениетті сақтау, рухани тәрбиенің маңызды құралдары саналады.
11. Аспаптардың табиғи материалдары

Көптеген музыкалық аспаптар табиғаттан алынған материалдардан жасалған. Мысалы, қазақтың домбырасы ағаштан, сырнай тері мен ағаштан, ал пернетақталы аспаптар ағаш пен металдан өндіріледі. Табиғи материалдардың ерекшелігі – оларға ерекше акустикалық қасиеттерді береді. Музыка аспаптарына табиғаттың нәтисі мен жылы әсері енеді, бұл музыканың сапасы мен эмоциясын арттырады.

12. Жануарлар мен домбыра күйлері

Қазақтың домбыра күйлерінде түйе мен жылқының мінезі мен қылығын, қозғалысы мен дауысын сезінуге болады. Кейбір күйлер жануарлардың әдеттері мен бұруларын музыкалық тілмен бейнелейді. Бұл музыка балаларға жануарлар әлемін танытуда таптырмас құрал болып табылады, олар жануарларды жақсы түсініп, ұнатуына көмектеседі.

13. Дыбыстар әлемі: Табиғаттағы әуен

Табиғаттағы дыбыстар ешқашан біркелкі болмайды, олар түрлі эксклюзивті ырғақтар мен әуендер құрайды. Мысалы, орманның тыныштығымен араласқан құстардың шақырылыстары әртүрлі табиғи композицияларды жасайды. Табиғат пен музыка арасындағы осы нәзік байланыс адам өнерінің үлкен қуатын көрсетеді, әрі тыңдаушыны ерекше сезімге бөледі.

14. Табиғи дыбыстан жаңа туынды
Балалар табиғи материалдар: тас, жапырақ, су секілді элементтерді қолданып, ерекше әуендер жасайды. Бұл олардың музыкалық тыңдау қабілетін дамытып, шығармашылыққа икемдейді. 2. Түсініктердің әртүрлі комбинациясы жаңа әуендерді жаратуды жеңілдетеді, оқушылардың шығармашылық ой-өрісін кеңейтеді.
15. Ертегі мен мультфильм музыкасы

Ертегі мен мультфильмдердегі музыка балалардың қиялын дамытуда үлкен рөл атқарады. Әуендер кейіпкерлердің көңіл күйін, оқиғаның динамикасын және эмоцияларды жеткізеді. Осындай музыка балалардың есте сақтау қабілетін жақсартады, олардың әлемді түсінуін жеңілдетеді, әрі шығармашылық дамуына септігін тигізеді.

16. Жыл мезгілдері мен әуен

Көктемнің келуі табиғаттың оянуы ғана емес, музыка дүниесінің де жаңаруына себеп болады. Бұл кезеңде құстардың әсем әні мен өзен суларының аққан дыбысы ерекше әуенге ұласады. Әуелеген құстардың дауысы мен су ағысының ырғағы адамдарға тазалық пен жаңарған өмірдің қуатын сезіндіреді. Бұл музыка арқылы табиғаттың жасыл желекпен орануы мен жаңа өмірдің басталуы бейнеленеді.

Қыстың терең түндерінде қар мен мұздың үнсіздігі, желдің сып – сыбдырын тыңдау ерекше әсер қалдырады. Қардың жұмсақ түшкірі мен желдің әлсіз сыбдыры музыканттардың көңіл күйін тыныштыққа бөлейді. Мұндай есте қаларлық дыбыстар музыкада нәзік, әрі жайлы тыныштық сезімін оятады, олар адамдарға ішкі тыныштық пен үйлесімдікті сезінуге мүмкіндік береді.

17. Табиғи дыбыстардың пайдасы

Үйіріліп құстардың әні мен жел сыбдыры сияқты табиғи дыбыстар адам психикасына ерекше әсер етеді. Ғалымдардың зерттеулері бойынша, мұндай дыбыстар демалуға, стрессті азайтуға ықпал етеді. Мысалы, орманның тыныш дыбысы адамның көңіл күйін жақсартып, ұйқының сапасын арттырады.

Сондай-ақ, табиғат дыбыстарын тыңдау шығармашылық қабілеттерді дамытады. Композиторлар мен музыканттар көбінесе табиғаттан шабыт алады, бұл олардың өнеріне ерекше мән береді. Табиғаттағы сулы бұлақ немесе жапырақтардың сыбдырынан туындаған әуендер – адамның музыкаға деген сезімін жандандырады.

Оқу орындарында балалардың табиғи дыбыстармен қоршалған ортада білім алуы олардың шоғырлану қабілетін арттырады. Мұндай орта тыныштық пен ынтаны оятып, оқу процесін жеңілдетеді.

18. Музыка мен табиғаттағы ойындар

Балалар әдетте орман мен ойын алаңында жапырақтар, таяқшалар сияқты табиғи материалдардан алғашқы музыкалық аспаптарын жасайды. Бұл нақты материалдармен жұмыс істеу олардың шығармашылық қабілетін дамытып, қиялын байытады.

Сонымен қатар, балалар ән айтып, қолдау білдіру арқылы достық қарым-қатынастарын нығайтады. Музыкалық ойындар балалардың өзара байланысын арттырып, эмоционалды дамуына септігін тигізеді. Осылай, табиғат пен музыка бірігіп, олардың қиялы мен шеберлігін шыңдайды.

19. Табиғаттан шабыт алып ән шығару

Табиғат әуендері композиторларға ерекше шабыт көзі болып табылады. Мысалы, атақты композитор Иоганн Себастьян Бахтың шығармалары табиғаттағы тыныштық пен сұлулықты бейнелейді. Ол құстардың әнін, жапырақтардың сыбдырын музыкаға айналдырған.

Заманауи әншілер мен композиторлар да табиғаттағы дыбыстарды қолдана отырып, тыңдармандарға ерекше эмоция сыйлайды. Олар табиғи шуылды дыбыстық үлгілер ретінде пайдаланып, шығармашылықтарын толықтырады. Осылайша, табиғаттан алынған әсер ән шығару процесінде ерекше мағынаға ие болуда.

20. Табиғат пен музыка – шабыттың көздері

Табиғат пен музыка бірге үйлесім тауып, балаларға ерекше қуаныш пен шабыт сыйлайды. Бұл екі дүние олардың шығармашылық әлеуетін дамытып, әлемді түстерге бай әрі көрікті етеді. Тек табиғаттың өзі емес, сонымен қатар оның әуендері де өмірге ерекше мағына қосады, бала санасын ашып, рухани байытады.

Дереккөздер

Иванов П.П. Музыка и природа. М., 2015.

Сидорова Л.В. Влияние природных звуков на развитие музыкального мышления у детей. Журнал Музыкальное воспитание, 2018.

Казахские народные песни и их связь с природой / Под ред. А. Нуржанов. Алматы, 2020.

Петрова Е.И. Естественные материалы в производстве музыкальных инструментов. Санкт-Петербург, 2017.

Сергеев М.К. Музыкальное восприятие детей младшего школьного возраста. Москва, 2019.

Александрова, И.Н. Психология и музыка природы // Журнал эстетического воспитания. – 2018. – №4. – С. 45-52.

Васильев, П.С. Влияние природных звуков на развитие детского творчества // Музыкальное образование в школе. – 2020. – №3. – С. 27-33.

Жумагалиева, А.Б. Табиғат және музыка: балалық шақтағы тәрбиенің маңызды аспектілері // Қазақ музыка өнері. – 2019. – №2. – Б. 15-21.

Семенова, М.В. Эмоциональное воздействие звуков природы на человека // Психология и социология. – 2021. – Т.15, №1. – С. 58-64.

Федотов, Е.К. Музыкальное творчество и природное вдохновение // Современная музыка и культура. – 2017. – №5. – С. 9-14.