Текст выступления:

Жанды табиғат
1. Музыка және табиғат: тамаша әлемге саяхат

Музыка мен табиғат — екі тамаша өнердің бірлігі. Табиғаттың әсем дыбыстары тыныштық пен бейбітшілік сезімін оятады, ал музыка біздің ішкі әлемімізді тербейді. Бұл баяндамада біз табиғаттың түрлі дыбыстары мен музыканың арасында қалай үйлесім табатынын, олардың адам сезіміне қалай әсер ететінін зерттейміз.

2. Музыка сабағында табиғат тақырыбының рөлі

Музыка сабағында табиғат дыбыстары балалардың қиялын дамыту мен терең сезімін оятады. 3-сынып оқушылары табиғаттың үндерін тыңдап, әр дыбыстың мағынасына көз жеткізіп, табиғатты тереңірек түсінуге үйренеді. Мұғалімдер бұл сабақтар арқылы балаларға табиғатқа деген сүйіспеншілік пен қамқорлықты да дарытады.

3. Табиғаттағы дыбыстар және олардың ерекшелігі

Табиғатта құстардың сайрауы, желдің сыбдыры, судың ағу сазы сынды ерекше дыбыстар мол. Әрбір дыбыс өзіне тән ерекше сипатқа ие, олардың ұзақтықтары мен күштері әртүрлі және бұл ерекшеліктер музыкалық құрылымдарға әсер етеді. Музыкада да ауыр, жеңіл немесе жарқын тондар кездеседі. Табиғаттың осы бояулары мен ырғақтары музыканы ерекше эмоционалды етеді, тыңдаушыға ерекше сезім сыйлайды.

4. Жанды табиғат пен музыкадағы ұқсастықтар

Табиғаттың тыныштығы мен музыкадағы әуеннің үйлесімі бір-бірін толықтырады. Мысалы, құстардың таңғы әні мен аспандағы желдің шуылы сияқты дыбыстар музыкаға шабыт береді. Тағы бір мысал ретінде, судың сырғыған үнін музыкалық аспаптар арқылы қайта жаңғыртуға болады. Мұндай ұқсастықтар музыка мен табиғат арасындағы тығыз байланысты айқындайды, олар адам жанын терең тебірентеді.

5. Музыка аспаптарындағы табиғаттың бейнесі

Қобыз аспабының дыбысы желдің ысқырысына өте ұқсас, бұл үн табиғаттың тыныштығын жеткізеді. Балалар қобыздың үнін тыңдай отырып, желдің үнін елестете алады, бұл олардың табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттырады. Домбыра мен маракас аспаптары су мен жаңбырдың дыбыстарын бейнелейді. Домбыраның нәзік сылдыры су ағысымен үндессе, маракас жаңбыр тамшыларының ырғағын білдіреді. Осы аспаптар табиғаттың әуендерін музыкалық тілде қайтарады.

6. Қазақ халық әуендеріндегі табиғат көріністері

Қазақ халқының музыкалық мұрасында табиғат көріністері кеңінен көрініс табады. Тарих бойы қазақ композиторлары мен күйшілері табиғаттың элементтерін шебер бейнелеп, әндері мен күйінде желдің, суда ағудың, құстардың үнін шеберлікпен жеткізген. Бұл аспаптық және вокалдық туындыларда табиғаттың қайталанбас сұлулығы мен сарындары айқын сезіледі.

7. Композиторлар және табиғаттан шабыт алу

Композиторлар табиғаттан шабыт алып, оның дыбыстарын өз шығармаларына енгізеді. Мысалы, қазақ күйшілері құстардың әнін, желдің ысқырығын аспаптық шығармаларында бейнелейді. Бұл шығармалар тыңдаушыларға табиғаттың сұлулығы мен күрделілігін сезінуге көмектеседі. Табиғатқа құрмет сезімі музыканың рухани байлығын арттырады.

8. Құстар әні музыканың бір бөлігі ретінде
Құстардың таңғы әні – табиғаттағы ең әсем дыбыстардың бірі болып саналады. Олар адамның көңіл күйін көтеріп, шығармашылыққа шабыт береді. Композиторлар бұл әндерді ноталар арқылы музыкаға айналдырады.
Әндерде бұлбұл мен сандуғаштың мелодиясы жиі қолданылады. Бұл құстардың дауысы музыкалық шығармаларда ерекше әуен ретінде тыңдаушылардың жүрегін тербете естіледі.
9. Су және жаңбыр дыбысының әсері

Су мен жаңбыр дыбыстары музыкада ерекше әсер қалдырады. Мысалы, жаңбыр тамшыларының нәзік сыбдыры тыныштық пен сұлулықты білдірсе, өзеннің ақсауы өмірдің үнемі ағымын сипаттайды. Музыкалық шығармаларда осы дыбыстарды қолдану адамның эмоционалды жағдайын жақсартады және табиғатпен байланысын нығайтады.

10. Дыбыстардың музыкаға айналуы
Табиғаттағы әр дыбыс – музыка тілінің негізі. Композиторлар бұл дыбыстарды мұқият тыңдай отырып, әуен идеяларын жасайды.
Тыныштық пен қозғалыстың дыбыстары музыкада ырғақ пен бояу ретінде қолданылады. Дыбыс жинау – шығармашылықтың маңызды кезеңі.
Табиғи дыбыстар музыкалық шығармаларға жанды және табиғатқа жақын сезім береді, сондай-ақ туындының эмоциялық күшін арттырады.
11. Балалар шығармашылығы: табиғат дыбыстарын салу

Балалар табиғат дыбыстарын өз көзқарасымен, сезімдерімен көрсетеді. Олар жапырақтың сыбдырын, жаңбыр тамшыларының дыбысын қолмен, дауыспен және түрлі заттармен музыкалық тілде суреттейді. Бұл әдіс балалардың шығармашылық қабілетін дамытып, табиғатты зерттеуге деген қызығушылығын арттырады.

12. Әлем халықтарының табиғатты музыкада көрсетуі

Әр түрлі халықтардың музыкасы табиғатты ерекше жеткізеді. Француз музыкасы көл мен орман дыбыстарын үйлестіріп, тыныштықты сезіндіреді. Жапон музыкасында желдің үні мен су ағысындағы ырғақ ерекше орын алады. Үнді музыкасы құстар мен өсімдіктердің үндерін аспаптар мен әндерінде кеңінен қолданады. Әлемнің көптеген мәдениеттерінде табиғат музыкалық шығармалардың басты тақырыбы болып табылады.

13. Көктем мен жаздегі музыкалық көріністер

Көктем музыкасында жаңару мен үміттің бейнесі басым. Әндер жеңіл, нәзік болады, құстардың сайрауы жиі кездеседі, бұл тыңдаушыларға жаңа өмірдің бастамасын сездіреді. Жазда музыка жылы, шуақты, қуанышты болып, көпшіліктің мерекелік көңіл-күйін көрсетеді. Осы маусымдарда музыкалық көріністер табиғаттың өзгерісіне сай өзгереді.

14. Табиғатты бейнелеу жаттығулары

Табиғатты бейнелеу жаттығулары балаларға әртүрлі дыбыстарды естуге және суреттеуге көмектеседі. Олар желдің мұздағы үні, құстардың сайрауы, су тамшыларының дыбысын өнер тіліне айналдыра алады. Бұндай жаттығулар балалардың музыкалық сезімін, есте сақтауын және қиялын дамытады.

15. Табиғат дыбысының адамға әсері
Табиғаттың жұмсақ дыбыстары адамның көңіліне жайлылық пен тыныштық сыйлайды. Мысалы, желдің үні мен су шуы стресс пен мазасыздықты төмендетеді.
Керісінше, қатты әрі шуылы дыбыстар адамды алаңдатып, назарын бұзады. Табиғат дыбыстарын тыңдау психологиялық және эмоциялық күйге оң әсерін тигізеді.
16. Жергілікті табиғат пен музыка

Табиғат пен музыка арасындағы керемет байланыс адам санасында терең орнықты. Алғашқы әнші-композиторлар өз шығармаларында жануарлардың үнін, желдің сыбдырын және өзеннің ағыс үнін суреттеген. Мысалы, қазақтың халық музыкасы табиғаттың әр түрлі дыбыстарын мұқият бақылай отырып дамыған. Музыка табиғат көріністерін білдіру құралы ретінде ғана емес, сонымен бірге ұлттық болмыстың маңызды бөлігі ретінде де қызмет етеді. Бұл байланыстың айқын мысалдары ретінде жергілікті композиторлардың табиғат тақырыбындағы туындылары мен халықтың дәстүрлі әндерін атап өтуге болады. Сонымен қатар, экологиялық тәрбие мен музыкалық шығармашылықтың үйлесімі балаларға ерекше тәлім береді.

17. Табиғатқа арналған атақты шығармалар

Өнер тарихында табиғат тақырыбы ерекше орын алған. XVI ғасырда итальян композиторы Антонио Вивальди "Қырық төртінші мезгіл" деген циклын шығарды, ол табиғаттың төрт мезгілін әуен тілінде сипаттайды. XIX ғасырда Людвиг ван Бетховен "Пасторальная симфония" арқылы орман мен өзен арасындағы тыныштықты жеткізді. XX ғасырдың басында Клод Дебюсси "Морской" шығармасында теңіздің толқындарын музыкалық бояулармен бейнеледі. Бұл шығармалардың барлығы музыканттардың табиғатқа деген сүйіспеншілігі мен терең көзқарасын көрсетеді, олар тыңдаушыға қоршаған әлемнің әсемдігін сезінуге мүмкіндік береді.

18. Мектепте музыкалық қойылым дайындау

Балалар сахнада табиғат дыбыстарын қайталап көрсете отырып, мысалы, қасқыр ұлыуы немесе жаңбыр шуылы сияқты дыбыстарды түрлі музыкалық аспаптармен тыңдағыштарға жеткізеді. Мұндай әрекеттер олардың музыкалық есту қабілетін арттырып, шығармашылық қабілеттерін дамытады. Сонымен қатар, топпен жұмыс істеу арқылы балалар бір-бірімен араласып, өз өнерлерін бағалау және қолдау дәстүрлерін үйренеді. Осылайша, мектептегі музыкалық қойылымдар балаларға табиғатты түсінуге және оған құрметпен қарауға көмек береді, әрі әлеуметтік дағдыларын қалыптастырады.

19. Табиғатты қорғау – музыканттың мақсаты

Музыка арқылы адамдар өздерін қоршаған табиғатқа деген сүйіспеншілік пен құрметін арттыра алады. Әсем әуендер оның ерекше құндылығын танытып, адамдарға қоршаған ортаны қорғау қажеттілігін сезіндіреді. Табиғат дыбыстарының жоғалмауы үшін біз қоршаған ортаны сақтау маңызды, себебі бұл балаларға жан-жақты саналы тәрбие береді және олардың экологиялық мәдениетін қалыптастырады. Әрбір бала табиғатты сыйлап, оны қорғауға мақсат қойса, осылайша музыка ұзақ уақыт бойы тыңдалып, оның маңызы арта түседі. Мұндай жауапкершілік болашақ ұрпаққа тамаша мұра болып қалады.

20. Қорытынды: Музыка мен табиғат – достықтың көрінісі

Музыка мен табиғат үйлесім тапқанда, олар адамдарға шексіз қуаныш пен жайшылық сыйлайды. Табиғатты тыңдап, оны қорғау арқылы және шығармашылықта бірге өмір сүру арқылы әр бала өз өмірінің мәні мен жауапкершілігін түсінеді. Мұндай достықты сақтау – біздің ортақ мақтанышымыз әрі болашақ ұрпаққа қалтырылған құнды мұра.

Дереккөздер

Жұмабаев Ж. Қазақ халық музыкасының тарихы. Алматы, 2018.

Айтбаев М. Табиғат және музыка: философиялық аспектілер. Нұр-Сұлтан, 2020.

Құрманғазы Қ. Қазақ музыка аспаптары. Шымкент, 2015.

Серікбай А. Музыка және эмоциялар. Алматы, 2019.

Байменов Б. Әлем халықтарының музыкасы. Алматы, 2017.

Гаспаров Л.Б. Музыка и природа: эстетические и философские аспекты // Музыкальное искусство. – 2015. – №4. – С. 58-67.

Иванова Т.М. История музыкальных произведений, посвященных природе. – Москва: Музыка, 2010.

Петрова Н.В. Влияние музыкального воспитания на экологическое сознание детей // Вестник педагогики. – 2021. – Т. 9, №3. – С. 45-52.

Сидоренко А.К. Традиции народной музыки и природные мотивы в казахской культуре // Этнографические исследования. – 2018. – №2. – С. 15-23.