Текст выступления:

Су – тіршілік көзі
1. Су – тіршілік көзі және оның музыкадағы орны

Барша тіршілік негізі болып табылатын су, тарихтан бері адам өмірінің айнасы ретінде көрініп келеді. Музыкада да су бейнесі ерекше орын алып, оның үні мен қимылы өнер туындыларына рух береді. Су – табиғаттың, өмірдің бастауы болумен қатар, адам сезімдері мен әлемнің сұлулығын әуендер арқылы жеткізетін ұлы ресурс.

2. Музыкадағы су бейнесінің маңызы

Музыкада судың терең табиғатын оның дыбыстарынан көруге болады. Композиторлар судың шымылдары мен толқындарын, жаңбырдың ырғағын әуенге айналдырады. Осы арқылы музыка су әлемінің сұлулығын айтып қана қоймай, судың өміріміздегі маңызын балаларға да терең түсіндіреді.

3. Қазақ халық әндеріндегі су мотивтері

Қазақтың халық әндерінде су – руханияттың символы. Мысалы, "Қара жорға" күйінде бұлақтың сарқыраған үні домбыраның сазында жаңғырады. "Аққу" әнінде көлдің тыныштығы мен айдындардың әсемдігі айтылады. Бұның бәрі суға деген құрмет пен табиғатты лайықты дәріптеудің көрінісі.

4. Судың музыкалық дыбыстық бейнесі

Судың шулы шырқын домбыра мен қобызда шеберлікпен көрсету мүмкін. Бұл аспаптар арқылы жаңбыр тырсылы сияқты нәзік дыбыстар музыкалық түстерге айналады. Сонымен бірге, фортепианода желдің сыбыры мен су толқындарының үні нақышталып, су қозғалысының әуендік көрінісі пайда болады. Күйлер мен термелер судың әртүрлі қимылдарын жырлайды.

5. Табиғат өнімінде су образдары

Табиғат кеңістігінде су бейнесі өнерде кеңінен көрініс табады. Әсіресе, гүлдердің тамшылары мен жапырақтардың сырқырағаны музыкалық шығармалардың вдохновениесі ретінде қолданылады. Сонымен қатар, сел мен теңіз толқындарының жылдамдығы мен күшін музыка арқылы сезіндіреді.

6. Шетел музыка өнеріндегі су образдары
Батыс композиторлары «Су биі» сынды туындыларда судың ырғақты қозғалысын әуенге айналдырады. Мысалы, Клод Дебюссидің «Жағалаудағы су толқындары» композициясы судың лирикалық қимылын тамаша жеткізеді.
Әлемнің әр бөлігінде су дыбысын имитациялайтын түрлі музыкалық тәсілдер бар. Әсіресе, үнді және жапон музыкасы судың табиғи үні мен тыныштығын ерекше етіп көрсетеді.
7. Музыкалық аспаптар арқылы су дыбысы

Қобыз бен домбыра су әуендерін нақыштап орындауда айтарлықтай беделге ие. Олар арқылы бұлақтың ұршыған дауысы, жаңбырдың төгілуі және толқындардың дыбыстары көркемделеді. Сонымен қатар, флейта мен арфа сынды аспаптар су сыбыры сияқты нәзік дыбыстар шығарады.

8. Балаларға арналған су тақырыбындағы музыкалық ертегілер

«Сиқырлы бұлақ» музыкалық ертегісі суды өмірдің басты кейіпкері ретінде суреттейді. Бұл ертегі арқылы судың қозғалысы мен тыныштығы музыка арқылы балғындарға көрсетіледі. «Айдын көл» қойылымы – судың жақсылық пен өмір бастауы екенін айтады. Балалар бұл ертегіден суды қадірлеуді, оған деген құрмет пен сүйіспеншілікті үйренеді.

9. Балалар әндеріндегі су мотивтері

«Айнадай көл» әнінде судың бейнесі көңілді әрі тартымды түрде беріледі. Бұл әннің әуені мен сөздері судың тазалығы мен өміршеңдігін сипаттайды. «Жаңбыр жауып тұр» әні болса, махаббат пен тазалықтың символы ретінде суды балаларға түсіндіреді. Бұл әндер бастауыш сынып оқушылары үшін таптырмас музыкалық құрал.

10. Судың табиғи дыбысы және оқыту

Табиғаттағы судың дыбысы музыкалық оқытуда маңызды рөл атқарады. Мысалы, бұлақтың сылдыры, жаңбырдың сырылы немесе теңіздің толқындарының әуені балалардың табиғатты тыңдауға қабілетін дамытады. Осы дыбыстарды оқу процесінде қолдану балалардың музыкалық талғамын қалыптастырып, қоршаған әлемге деген қызығушылығын арттырады.

11. Өз қолымен жасалатын «су» аспаптары

Балалар қарапайым материалдардан, мысалы, су құйылған бөтелкелер мен қағаз ыдыстардан ерекше аспаптар жасап, су дыбысын шығара алады. Бұл - олардың шығармашылық қабілетін дамытудың тиімді әдісі. Осындай аспаптар арқылы балалар музыкада судың үнін еліктеп, музыкалық тәжірибелерге қатысады.

12. Музыкалық ойындар арқылы суды таныстыру

Музыкалық ойындар су туралы білімді жеңіл әрі қызықты түрде береді. Мысалы, балаларға судың дыбысын еліктейтін ойындар ұсынылады, бұл олардың музыканы қабылдау деңгейін арттырады. Осындай әдістер арқылы балалар су дыбысының ерекшелігін түсініп, музыка әлемін кеңейтеді.

13. Әлем халықтарының су туралы музыкалық дәстүрлері

Жапонияда су дәстүрлі музыкада рухани тыныштық пен үйлесімділікті білдіреді. Олар судың үні арқылы табиғатпен үндестікті көрсетеді. Африкалық халықтар су толқынының ырғақтарын билер мен әндерге енгізіп, әуеннің динамикасын қалыптастырады. Қазақтардың бұлақ сылдырын жырлау мен күй орындауы да осындай ерекшелік болып табылады.

14. Музыкада су дыбысын тану

Балаларға қысқа музыкалық үзіндіден суға ұқсас дыбысты табу ұсынылады. Бұл олардың тыңдау және талдау қабілетін дамытып, музыкалық сезімін күшейтеді. Сонымен қатар, естілген дыбысты еліктеу арқылы балалар судың әртүрлі музыкалық әсерін түсінуді үйренеді.

15. Су дыбысын музыкадағы көңіл-күймен байланыстыру

Судың дыбысы музыкада әртүрлі эмоция тудыруы мүмкін. Мысалы, жаңбырдың жайлы сыбдыры тыныштандырады, ал бұлақтың шырылдауы қуаныш сезімін оятады. Музыкада су бейнесін пайдалану арқылы композиторлар адамның ішкі дүниесіндегі сезімдерді терең жеткізеді.

16. Композиторлардың суға арналған шығармалары

Музыка мен су — табиғат өнерінің ғажап үйлесімі. Солардың бірегей мысалы – Иоганн Себастьян Бахтың «Су музыкасы» шығармасы. Бұл туындыда су қозғалысының нәзік толқындары мен күшті ағымдары музыкалық тілмен шебер бейнеленген. Әр нотасы – судың ерекше күші мен үйлесімділігінің көрінісі.

Қазақстаннан шыққан композитор Тілендиевтің «Өзен» күйі де судың табиғи тамаша сұлулығын тыныштықпен баяндайды. Бұл шығармалар композиторлардың суға деген ерекше көзқарасын, судың түрлі табиғи күйін, оның әсемдігі мен тыныштығын музыкалық құралдармен көрсетеді. Әр музыканттың суға деген сезімі және оны жеткізу әдісі өзіндік, сондықтан әр шығарма тыңдаушыға ерекше әсер қалдырады.

17. Шығармашылық тапсырмалар: су дыбысын жасау

(Мәтін жоқ) Бұл слайдтағы мақалаларда су дыбысы туралы шығармашылық тапсырмалардың мысалдары көрсетілген болуы мүмкін. Оқушыларға судың дыбыстарын жасай отырып, олардың табиғаттағы ролін терең түсінуге мүмкіндік беріледі. Бұл тапсырмалар балалардың қиялын дамытумен қатар, суға деген құрмет пен оған мұқият қарау сезімін оятады. Мысалы, сызықтар мен жаңбыр тамшыларының дыбыстарын музыкалық аспаптарда орындау, немесе судың әр түрлі күйін тыңдау арқылы өз сезімдерін білдіру сияқты шығармашылық әдістер қолданылып жатыр.

18. Сурет пен музыка арқылы суды сезіну

Балалар музыка тыңдай отырып, судың түрлі көріністерін қағаз бетіне түсіру арқылы өз шығармашылығын дамытады. Бұл әдіс олардың қаншалықты тыңдап, бір нәрсені сезініп және оны көрнекі түрде көрсету қабілетін арттырады. Музыкадағы әрбір әуен мен ритм балаларды су қозғалысының түрлі туындыларымен таныстырып және оларды қағазда бейнелеуге шабыттандырады.

Сонымен қатар, музыка мен сурет бір-бірін толықтырып, балалардың когнитивті дамуына септігін тигізеді. Олар сумен байланысты тұжырымдарды түсініп, табиғатты жақсы түсініп, құрметтеуге үйренеді. Бұл тәсіл психологиялық тұрғыдан да тиімді бола отырып, шығармашылық қабілетті арттырады және экология туралы тереңірек ойлауға жәрдемдеседі.

19. Музыка сабағында суды қорғау

(Мәтін жоқ) Бұл слайдта музыка сабақтары кезінде суды қорғау туралы хабардарлықты арттыруға арналған бірнеше қысқа оқиғалар болуы мүмкін. Әрбір оқиға — суды сақтау маңызын және судың адам өміріндегі рөлін ізгілендіру мақсатында жазылған.

Мысалы, бір оқиғада балалар су ресурстарын үнемдеудің жолдарын үйреніп, музыкалық шығармалар арқылы экологиялық тақырыптарды қозғайды. Басқа оқиға судың маңыздылығын жеткізетін әндерді орындау арқылы оқушылардың экологиялық санасын қалыптастыруға баса назар аударады. Музыка мен әңгімелер аркылы суды қорғаудың маңызы мен қажеттілігі түсіндіріледі.

20. Су мен музыка: табиғат пен өнер үндесімі

Су – тіршілік пен өнердің бастау көзі. Музыка арқылы табиғаттың әсемдігін сезініп, оның құндылығын терең түсінуге болады. Су мен музыка балаларға табиғатты қорғау және сүюге шабыт береді. Олар адам мен табиғат арасындағы нәзік байланысты ұғындырады.

Бұл үндеуде шығармашылық пен экологияның бірігуі – болашақ ұрпаққа табиғатты сүю және оны сақтау міндетін сезіндірудің қуатты құралы ретінде көрсетіледі. Өнер мен табиғаттың бірге үндесуі – адамның жан дүниесін байытып, оған өмір сүрудің мәнін ашады.

Дереккөздер

Жұмекен Нұрқасұлы. Қазақ музыкасының тарихы, Алматы, 2015.

Асанғали Бәйменов. Табиғат және музыка, Нұр-Сұлтан, 2018.

Толқын Құдайбергенова. Музыкалық әлем және су символы, Алматы, 2020.

Иванов С.В. Музыка и природа: европейские традиции. Москва, 2017.

Такахаши К. Традиционная японская музыка и природные мотивы. Токио, 2019.

Кулагин В.В. Влияние природы на музыку: исторический аспект // Музыкальная академия. – 2017. – №3. – С. 45-52.

Ажикенов Н. Суға арналған музыкалық шығармалар // Қазақ музыкасының қазіргі мәселелері. – Алматы, 2019. – Б. 78-84.

Тілендиев С. Қазақтың ұлттық музыкасы мен табиғат // Қазақстан мәдениеті, 2021. – №6. – Б. 12-18.

Петрова И.В. Музыкальное воспитание и экологическое сознание детей // Детская психология. – 2020. – №4. – С. 30-36.

Смирнова Е.А. Искусство и природа: взаимодействие в образовательном процессе // Педагогика и искусство. – 2018. – №2. – С. 20-27.