Текст выступления:

Тас дәуірі
1. Тас дәуіріне шолу және негізгі тақырыптар

Қазақстан тарихындағы ең алғашқы және ең ұзақ кезеңдердің бірі - тас дәуірі. Бұл кезең адамзаттың өмірі мен дамуының бастауы, алғашқы еңбек құралдарының дүниеге келуі, сондай-ақ қоғам құрылысының негіздері қалыптасқан шақ болды. Қазақстан аумағында сақталған көптеген археологиялық қазбалар осы дәуірдің ерекшеліктерін жан-жақты ашып көрсетеді.

2. Тас дәуірінің шығу тегі мен тарихи мәні

Тас дәуірі шамамен б.з.д. 2,6 миллион жылдан басталып, 12 мыңжылдыққа дейін созылды. Бұл ұзақ тарихи кезеңде алғашқы адамдар тас құралдарын жасап, аңшылық пен терімшілікпен күн көрді. Қазақстан территориясынан табылған археологиялық материалдар осы дәуірдің адамзат тарихындағы маңыздылығын дәлелдейді. Осы уақыт аралығында адамзат қоғамының түп негіздері мен өмір сүру тәсілі қалыптаса бастады.

3. Тас дәуірінің кезеңдері

Тас дәуірі үш басты кезеңге бөлінеді: Палеолит, Мезолит және Неолит. Палеолит - ерте тас дәуірі, мұнда алғашқы үлкен тас құралдар жасалып, адамдар көбінесе аңшылықпен айналысты. Мезолит — орта тас дәуірі, бұл уақытта шағын микролиттік құралдар пайда болып, садақ пен жебе қолданылды, сонымен бірге аңшылық пен балық аулау да дамыды. Соңғы кезең — Неолит немесе жаңа тас дәуірі, мұнда тұрақты қоныстар пайда болды, егіншілік пен мал шаруашылығы дамыды, қыш ыдыстардың өндірісі басталды.

4. Палеолит дәуірінің негізгі сипаттамалары

Палеолит — адамзат тарихындағы ең ұзақ кезең және ең алғашқы еңбек құралдарының жасалуы басталған кезең. Бұл дәуірде адамдар үңгірлерде немесе ашық жерде тұрды, от жағуды меңгерді және ұжымдық аңшылықпен айналысты. Сонымен қатар, алғашқы тастан жасалған құралдар мен қарулар пайда болып, олардың көмегімен табиғатпен күресу мүмкіндігі артты. Бұл кезең алғашқы адамның дамуындағы маңызды кезең болды, бірінші рет мақсатты еңбек пен құрал қолдану ерекшеліктері пайда болды.

5. Орта тас дәуірі — мезолит

Мезолит дәуірі аңшылық пен балық аулаудың жаңа әдістерінің пайда болған уақыты болды. Мұнда микролиттік шағын тас құралдар кеңінен қолданылды, сондай-ақ садақ пен жебе енді қару ретінде пайдаланылды. Бұл кезеңде адамдардың мұқтаждықтары мен өмір сүру тәртібі өзгеріске ұшырады, олар климаттың жаңаруына бейімделіп, қоныстарын жиі ауыстырды. Қазақстан аумағындағы зерттеулер мезолит кезеңінің тіршілігін толық ашуда.

6. Жаңа тас дәуірі — неолит

Неолит дәуірі ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығының басталуымен ерекшеленеді. Бұл кезеңде адамдар тұрақты қоныстар салды, қыш ыдыстар жасалды және мәдениет дамыды. Егінші мен малшы қоғам пайда болып, әлеуметтік құрылым күрделене бастады. Қазақстан жеріндегі археологиялық деректер неолит дәуірінің тұрғындарының өмірі мен шаруашылығы жөнінде маңызды мәліметтер береді.

7. Тас дәуірі кезеңдерінің салыстырмалы кестесі

Бұл кесте арқылы тас дәуірінің әрбір кезеңінің ерекшеліктерін айқын көруге мүмкіндік бар. Әр дәуірдің уақыты, еңбек құралдарының түрлері, шаруашылықтың негізгі әдістері және сол дәуірдің адамдардың өмір салты туралы ақпарат берілген. Бұл салыстыру қоғамның және технологияның қалай дамып, өзгергенін түсінуге көмектеседі. Қазақстан археологиясының зерттеулері дәуірлер арасындағы айырмашылықтар мен ұқсастықтарды дәлелдейді.

8. Тас дәуіріндегі еңбек құралдары

Тас дәуірінде еңбек құралдары адам өмірінің барлық саласында маңызды рөл атқарды. алғаш рет тас материалын өңдеу арқылы жылтыратылған пышақтар, скребкалар және басқа да құралдар жасалды. Палеолитте қатты тастан жасалған ірі құралдар пайдаланылды, ал мезолитте микролиттік шағын құралдар кеңінен тарады. Неолитте ең дамыған қыш және ағаш құралдар айқындалды. Бұл құралдар адамның табиғатпен күресуінде және еңбек процесінде тиімділікті арттырды.

9. Тас дәуіріндегі тұрақтар мен қоныстар

Тас дәуірінде адамдар үңгірлер мен ашық далада өмір сүрді. Палеолит кезеңінде үңгірлер негізінен баспана қызметін атқарды, ал мезолит пен неолитте тұрақты қоныстар салынды. Қазақстан аумағында тас дәуірінің тұрақтарының көпшілігі өзен аңғарларында, тау етегінде орналасқан. Бұл қоныстар су көздеріне жақын болып, азық-түлік алу мен қатынауды жеңілдетті. Қоныстардың орналасуы мен құрылымы адамзаттың табиғатпен қарым-қатынасын танытады.

10. Тас дәуіріндегі адамдардың өмір салты

Тас дәуіріндегі адамдардың өмір салты негізінен аңшылық пен терімшілікке негізделді. Олар топ болып аң аулап, бір-біріне көмектесті. Көшпелі өмір сүру қалыпты жағдай болды, себебі азық-түлік іздеп үнемі қоныс ауыстырды. Қауымдастықтар үңгірлерде немесе ашық жерлерде өмір сүріп, от жағу арқылы жылуды қамтамасыз етіп, тамақты пісірді. Әлеуметтік қатынастар дамып, адамдар бірлесіп еңбек етті, бұл олардың тіршілігін жеңілдетті және қауымдық рухты қалыптастырды.

11. Саналы адамның пайда болуы

Тас дәуірінің маңызды жетістігі — саналы адамның қалыптасуы. Бұл кезеңде ойлау қабілеті, еңбек дағдылары, құралдарды меңгеру және әлеуметтік қарым-қатынастар дамыды. Саналы адам тілдің алғашқы белгілерін пайдалануға, мақсатты еңбекке және құралдарды жетілдіруге қабілетті болды. Қазақстандағы археологиялық зерттеулер осы эволюциялық процесстің кезеңдерін көрсетіп, алғашқы адамдардың тіршілік ортасын сипаттайды.

12. Тас дәуіріндегі өнер алғашқы белгілері

Тас дәуірі өнерінің алғашқы белгілері жартастардағы петроглифтер мен үңгір суреттері ретінде белгілі. Бұл бейнелеулер адамдардың тұрмысын, аңшылықты және рухани сенімдерін көрсетті. Олар діни ұғым мен тұрмыстық наным-сенімдердің негізін салды. Қазақстан аумағында табылған өнер туындылары ежелгі халықтардың жоғары мәдениеті мен эстетикалық түсінігінің куәсі болып табылады, бұл олардың дүниетанымының дамуын көрсетеді.

13. Қазақстан аумағындағы археологиялық қазбалар

Қазақстанның әр түрлі аймақтарында тас дәуіріне жататын археологиялық тұрақтар мен қазбалар табылған. Бұл қазбалар б.з.д. мыңдаған жылдарға дейінгі адамдардың өмірін ашып көрсетеді. Уақыт өте келе зерттеулер алға басып, тас дәуірінің кезеңдері, тұрмысы мен мәдениеті туралы бізге көптеген мағлұматтар берді. Қазақстан археологиясы осы дәуірдің тарихындағы маңызды хабаршылардың біріне айналды.

14. Қазақстандағы тұрақтардың табылу уақыты мен саны

20 ғасырда археологиялық зерттеулердің қарқынды жүргізілуімен Қазақстандағы тас дәуірінің тұрақтарының саны артты. Бұл тұрақтардың географиялық таралуы кеңейді, түрлі экологиялық аймақтарды қамтыды. Табылған тұрақтар адамзаттың Қазақстан жеріндегі даму кезеңдерін, климаттық және мәдени өзгерістерін анық көрсетеді және осы аймақтағы ежелгі адамдардың тіршілігін жан-жақты түсінуге мүмкіндік береді.

15. Тас дәуіріндегі климат және табиғи орта

Тас дәуірінде климат суық әрі ылғалды болып, бірнеше мұз дәуірлері адамзаттың тіршілігіне үлкен әсер етті. Орманды және далалы аймақтарда тұрғындар мал мен өсімдіктерді тиімді пайдаланды, қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүрді. Өзен аңғарларындағы қоныстар су мен азық алу үшін маңызды стратегиялық орын болған. Мамонт, бизон және бұғы секілді ірі жануарлар адамдар үшін негізгі азық көзі болды, бұл олардың тіршілік ету қабілетін арттырды.

16. Аңшылық пен терімшіліктің маңызы

Тарихтың алғашқы кезеңдерінде аңшылық адамзат үшін ең басты азық көзі болды. Ірі жануарларды ұжымдық түрде аулау ұйымшылдық пен тактиканы дамытуға ықпал етті, өйткені табысты аңшылық кезінде әр адамның қызметі үйлесімді болу керек болды. Сонымен қатар, терімшілік қызметі адамдарға әртүрлі өсімдіктер мен жемістерді жинау арқылы өз тамақ қорын арттыруға мүмкіндік берді, бұл олардың өмір сүру сапасының жақсаруына септігін тигізді. Бұл екі шаруашылық түрі алғашқы еңбек бөлінісін қалыптастырып, қоғамдық құрылымдардың негізін құруға себепші болды, нәтижесінде адамдар арасындағы әлеуметтік қарым-қатынастар мен бірлік пайда болды.

17. Қауымдастықтар мен алғашқы әлеуметтік топтар

Қоғам дамуының маңызды кезеңі ретінде қауымдастықтардың құрылуы ерекше орын алады. Алғашқы адамдар бірге өмір сүріп, ынтымақтасу арқылы қауіп-қатерлерге төтеп берді. Мысалы, алғашқы әлеуметтік топтар тамақ табуда, қорғануда және табиғат апаттарынан қорғануда бір-біріне көмек көрсетті. Бұл топтар арасындағы бөліністер мен міндеттер жүйесі пайда болып, әр адамның міндеті мен орны анықталды. Мұндай қауымдастықтар кейінгі тарихи кезеңдерде үлкен қоғамдардың, мемлекеттердің негізін құрауға мүмкіндік берді.

18. Тас дәуірінен қола дәуіріне өту

Адамзат тарихындағы тас дәуірінен қола дәуіріне өтуде метал өңдеу өнері ерекше рөл атқарды. Мыс пен қола заттарын жасау өнерін игеру арқылы адамзат жаңа құралдар мен қару-жарақтарды жасап шығарды, бұл шаруашылық пен соғыс ісінде ілгерілеуге жол ашты. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы мен металл өңдеудің маңыздылығы артты, бұл елді мекендердің тұрақтылығын қамтамасыз етті. Әлеуметтік құрылымдардың күрделенуі қауымдық өмірдің жаңа формаларының пайда болуына әкеліп, адамзат қоғамының дамуына зор серпін берді.

19. Тас дәуірінің қазіргі тарихтағы маңызы

Тас дәуірі адамзаттың алғашқы еңбек пен материалдық мәдениетінің негізін қалады. Осы кезеңде қалыптасқан әлеуметтік қатынастар бүгінгі қоғамның даму тарихында маңызды із қалдырды. Археологиялық зерттеулер арқасында біз мәдениеттің эволюциясын тереңірек түсініп, адамзат өркениетінің қалай таралып, дамығанын көреміз. Тас дәуіріндегі жаңалықтар біздің заманымызға дейінгі өркениеттің қалыптасуына үлкен ықпалын тигізгенін айғақтайды.

20. Тас дәуірі: өркениеттің алғашқы қадамдары

Тас дәуірі адамзат дамуының негізін қалау кезеңі болып табылады. Бұл уақытта алғашқы құралдар дүниеге келіп, қоғамның мәдениеті мен өнері де дамуына алғашқы серпіліс берілді. Осы дәуірдің ашқан жаңалықтары мен қалыптастырған қағидалары бүгінгі өркениеттің іргетасын қалаған алғашқы қадамдар ретінде қарастырылады.

Дереккөздер

А.Ө. Құсайынов. Қазақстанның тас дәуірі тарихы. Алматы: Ғылым, 2018.

Р.Ә. Жұмабаев. Ежелгі адамдардың еңбек құралдары. Нұр-Сұлтан: Қазақ университеті баспасы, 2020.

Г.Ж. Мұқашев. Қазақстан археологиясының жаңа зерттеулері. Алматы, 2022.

Т.Ж. Байғұтов. Тас дәуіріндегі мәдениет пен тұрмыс. Алматы: Лоно, 2019.

Қазақстан археологиялық институтының мәліметтері, 2023 жыл.

Гуляева И.Ф. История древнего мира. — М.: Наука, 2010.

Кузнецов А.А. Археология и история: учебное пособие. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2015.

Петров В.С. Социальная эволюция и формирование первобытных обществ. — Екатеринбург: УрФУ, 2017.

Сапунов Е.П. Металлообработка в древности и ее влияние на общество. — М.: История, 2012.

Трофимов Н.А. История культуры человека. — Новосибирск: Сибирское университетское издательство, 2014.