Текст выступления:

Ежелгі адамдардың діни түсініктері мен дүниетанымы
1. Ежелгі адамдардың діни дүниетанымына шолу

Тарихтың терең толқынында адамзат өзінің әлеммен және оған қоршаған табиғатпен байланысын түсіну қажеттігін сезінген. Табиғатқа табыну мен рухани әлемге сенім, ежелгі адамдардың дүниетанымында ең алғашқы және маңызды аспектілердің бірі болды. Бұл сенімдер адамзат өркениетінің негізін қалаған, қоғам мүшелерінің әлемге көзқарасын айқындады.

2. Тарихи және мәдени контексті

Біз қарастыратын кезеңдерде ежелгі адамдар табиғат құбылыстарын және өмірдің белгісіз күштерін терең түсінуге ұмтылды. Олар қоршаған әлеммен тығыз байланыста болып, өмірлік қажеттіліктері мен рухани тәжірибелерін оларға бағыттады. Археологиялық қазбалар бұл дәуірдегі дін мен мәдениеттің даму барысы туралы нақты мәлімет беріп, қоғам мен салт-дәстүрдің қалыптасуындағы діни нанымдардың маңыздылығын дәлелдейді.

3. Діни наным-сенімнің пайда болу себептері

Ежелгі адамдардың діни дүниетанымы олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасына, қауымдастық арасындағы байланыстарға негізделген. Түрлі аңыздар мен ұғымдар табиғаттағы құбылыстарды түсінуге және әлеуметтік тәртіпті орнатуға көмектесті. Сондай-ақ, өмір мен өлімге, адам мен рухтар арасындағы өзара әрекеттесуге қатысты сенімдер қалыптасты.

4. Тотемизм және оның мәні

Тотемизм - ежелгі адамдардың табиғаттағы жануарлар мен өсімдіктерді өздерінің ежелгі тайпаларының рухани қорғаушылары ретінде қабылдаған сенімі. Бұл рәсім арқасында тайпа мүшелері өзара байланысын жақсартып, табиғатқа деген құрметін білдірді. Тотемдік жануарлар қасиетті деп есептеліп, оларға зиян келтіру қатаң тыйым салынды, бұл қауымның бірлігін нығайтып, табиғатты сақтау туралы тәрбие берді. Сонымен қатар, тотемизмді ата-баба рухымен байланыстыру – адамзат тарихындағы рухани сабақтастықтың көрінісі, бұл ежелгі дәстүрлер мен салт-дәстүрлердің қалыптасуына зор ықпал жасады.

5. Анимизм: рухтарға сенім

Анимизм діни нанымдарының мәні рухтардың барлық дүниеде бар екендігіне сенуде. Бұл сенім бойынша, жансыз заттар да өмірге толы және оларға тән рухтар бар. Мысалы, ағаштар, өзендер, тастарда рухтар мекендейді деп саналды. Анимизм адам мен табиғат арасындағы шынайы байланыс пен өзара әрекеттің негізі саналады. Бұл наным ежелгі қауымдарда рухани әлемге сенімнің алғашқы формасы болды және адамдардың қоршаған әлемді қабылдауында маңызды орын алды.

6. Фетишизм түсінігі

Фетишизмде белгілі заттар немесе құралдар ерекше қасиеттерге ие деп қабылданды. Мұндай заттар табиғи материалдардан – тастардан, сүйектерден, ағаш кесінділерінен дайындалды. Олар қауымды қорғағыш күштер ретінде қызмет етті және тағдырды болжайтын немесе басқарушы рөл атқарды. Ежелгі адамдар фетиштерге ерекше құрметпен қарап, оларды киелі деп санады. Бұл заттар қауым мүшелерін қауіп-қатерден аман сақтап, арнайы киелі орындарға орналастырылды, ал олардың күші мен мәні туралы ұғымдар ұрпақтан ұрпаққа берілді.

7. Мифтің дүниетанымдағы орны

Мифология ежелгі халықтардың дүниетанымында ерекше рөл атқарды. Олар табиғат құбылыстары мен өмірлік құпияларды түсіндіру құралы болды, оқиғалар мен кейіпкерлер арқылы әлемді түсінуге ықпал етті. Әр халықтың өзіндік мифтері мен кейіпкерлері бар, олар ауызша дәстүр арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізілді. Бұл мифтер қоғамның моральдық және рухани негіздерін қалыптастырып, діни рәсімдер мен салт-дәстүрлердің дамуында басты құрал болды.

8. Ежелгі діни наным-сенім түрлерінің салыстырмасы

Тотемизм, анимизм және фетишизм – ежелгі қоғамдағы негізгі діни наным-сенім түрлері. Әрқайсысы табиғатпен байланыста болса да, олардың ерекшеліктері айқын көрінеді. Тотемизмде тайпалық символдар арқылы рухани байланыс орнатылса, анимизмде барлық табиғи нысандарда рухтар бар деген сенім дами түсті. Ал фетишизм белгілі заттарға ерекше қасиет беру арқылы оларды қауымның қорғаушысы ретінде қарастырды. Бұл үш бағыт ежелгі адамдардың әлемді тану, түсіну және рухани тәжірибесін байытудағы маңызды қадамдар болды.

9. Көсемдік пен діни қызметкерлер

Ежелгі қоғамдарда діни қызметкерлер мен көсемдер маңызды рөл атқарды. Олар рухани өмірді басқарумен қатар, қауымның қоғамдық тәртібін реттеді. Диуандар мен бақсылар рухтармен байланыс орнатып, ауруларды емдеп, салт-дәстүрлерді орындады. Көсемдер өз еліндегі адамдардың ары мен құқығын қорғап, кеңесші әрі жетекші болды. Олардың беделі мен рөлі қоғамның тұрақтылығы мен ғылымының дамуына әсер етті.

10. Жерлеу рәсімдері мен сенімдері

Ежелгі адамдар өлімнен соңғы өмірге, рухтың басқа әлемге өтуіне ерекше мағына берді. Олар жерлеу рәсімдерін үлкен салтанатпен өткізіп, мақсаттары – рухтың қауіпсіз өтуін қамтамасыз ету болды. Бұл рәсімдер түрлі кезеңдерде дамып, тәннің қалай жерленетіні мен құран оқылуына қатысты сенім мен салт-дәстүрлерді қамтыды. Осылайша, жерлеу адамның өмірінің аяқталуы ғана емес, оның рухының басқа деңгейге көшуі ретінде қабылданды.

11. Табиғатқа табыну нысандары

Ежелгі адамдар аспан денелеріне – Күнге, Айға, жұлдыздарға ерекше сенім артты. Оларға қасиетті күш берітіп, тағдырларға әсер ететініне сенді. Сондай-ақ, таулар, өзендер мен алып ағаштар да киелі деп есептелді. Адамдар табиғат нысандарына табынып, оларды қорғайтын немесе олар арқылы рухани байланыс орнататын деп санады. Бұл сенім табиғатпен үйлесімді тұру, оның күшін құрметтеу және өмірдің мәнін түсінуге көмектесті.

12. Құрбандық шалу рәсімдері

Ежелгі дәуірдегі құрбандық шалу рәсімдері рухтық әлеммен өзара байланысу тәсілі болды. Қауым мүшелері жануарлар немесе азық-түлік заттарын құрбандыққа шалып, рухтарды разы етуді көздеді. Бұл рәсімдер қауымның рухани бірлігін арттырды, адамдар бірге жиналып дұға етіп, ортақ мүдде үшін тілектес болды. Құрбандық материалдарын ерекше сыйластықпен таңдап, о дүниеге қажетті деп есептеп жерлеу дәстүрі діннің орнықты бейнесін қалыптастырды.

13. Үңгір суреттеріндегі діни мазмұн

Палеолит дәуірінде пайда болған үңгір суреттері ежелгі адамдардың рухани дүниесіне ерекше көзқарастың бар екенін дәлелдейді. Олар мұнда аңдарды, мифологиялық бейнелерді және діни рәсімдерді суреттеп, өз нанымдарын визуалды түрде жеткізуге тырысты. Бұл өнер туындылары қоғамның сенімдері мен дүниетанымының маңызды элементі болып, рухани өмірдің терең сырына шамшырақ болды.

14. Ежелгі діни түсініктердің таралу аймақтары

Әр дәстүр – тотемизм, анимизм, фетишизм өздерінің аймақтарында қалыптасып, халықтардың мәдени қарым-қатынасына әсер етті. Бұл нанымдар табиғатпен үйлесімді үйлесімді өмір салтын насихаттады. Диаграмма ақпараттары олардың географиялық кеңінен таралғанын көрсетеді, бұл ежелгі қоғамдардағы рухани өмірдің көпөлшемділігін айқындайды.

15. Бақсының қызметі

Бақсы – ежелгі қоғамдағы рухани сарапшы және емші. Ол рухтарды шақырып, ауруларды емдейтін ерекше адам болды. Арнайы киім киіп, дабыл соғып, салт-дәстүрлер мен рәсімдерді басқарды. Қауымдағы қорқыныш пен үмітті басқарып, маңызды шешімдер қабылдауда жетекшілік етті. Оның рөлі қоғамның рухани сақшысы ретінде ғана емес, әлеуметтік тәртіп пен бірлікті нығайтуда да маңызы зор болды.

16. Айрықша табиғи нысандар туралы аңыздар

Тарихи аңыздарда Жайық өзені ерекше қасиеттілікпен ұлысталған. Оның суы қасиетті деп танылып, өзеннің иесіне айрықша құрмет көрсетілуі табиғатқа деген адамзаттың терең құрметінің және байланысының белгісі болды. Сонымен қатар, Алатау тауы туралы аңыздарда оның рухани күш иесі ретінде қабылдануы, қауымның қорғаншысы деп сенуі халықтың табиғат пен руханият арасындағы байланысты аңғаруына мүмкіндік берді. Бұдан бөлек, ерекше ағаштар туралы әңгімелер өсімдік әлемінің рухани маңызын баяндап, оларды қорғау және зиян келтірмеу туралы даналықты ұрпақтан ұрпаққа жеткізді. Қосымша, өзен-көлдер де тап осындай қасиеттілікпен бағаланып, оларда арнайы діни рәсімдер мен салттар өткізілді. Осы арқылы табиғатқа деген құрмет пен сакральдық қайшылықсыз дамыды, ол халықтың дүниетанымында біртұтас элемент болып қалыптасты.»

17. Салт-дәстүрлердегі діни көріністер

Кез келген мәдениеттің бойында ұлттық салт-дәстүрлер табиғат пен діни нанымдармен тығыз байланыста дамиды. Аталған дәстүрлер қоғамды ұйытып, әр кезеңдегі өмірлік тәжірибеге негізделіп жасалған. Мысалы, көктемнің бірінші айларында өткізілетін көктемгі мерекелерде табиғаттың жаңаруы мен өнімділігін мадақтайтын жанды нанымдар көрініс табады. Сонымен қатар, отбасылық рәсімдер, соның ішінде туылған балаға қатысты арнайы дұғалар мен арнаулар халықтың рухани әлемімен үндеседі. Бұл өнер мен тіл арқылы халықтың діни сезімін сақтауымен қатар, олардың өткенге құрметін де көрсетеді.

18. Діни нанымдардың қоғам дамуына әсері

Ежелгі дәуірлерде діни нанымдар тайпалар мен қауымдарды біріктіру үшін ірге құраушы фактор болды. Олар қоғамдық тұрақтылық пен бірлікті қамтамасыз етіп, ортақ құндылықтар арқылы байланысты нығайтты. Осындай сенімдер құрмалас басқару жүйесінің қалыптасуына септігін тигізді, бұл моральдық қағидаларды сақтауға әрі әдет-ғұрыптарды реттеуге ықпал етті. Қоғамда тәртіп пен әділдікті бекітуді көздеген көсемдер мен бақсылар діни үкімдерді жариялап, мінез-құлыққа бағыт берді. Бұл үрдіс халықтың әлеуметтік дамуына және мәдени дәстүрлердің беріктігіне негіз салды.

19. Заманауи ғылым көзқарасы

Қазіргі археологиялық зерттеулер арқылы табылған артефактілер ежелгі қоғамдардағы рухани өмір мен діни мәдениеттің алуан қырларын ашып көрсетеді. 16 ғасырға жататын бұл жәдігерлер тарихи оқиғалардың тереңдігін және діни нанымдардың қоғамдағы орнын дәлелдейді. Мұндай деректер этика, сенім және мәдениет трансмиссиясының түпкі себептерін зерделеуге мүмкіндік туғызды. Әлемдік ғылыми қауымдастық бұл арада діни мәдениеттің тарихын толық түсінуге бағытталған маңызды зерттеулер жүргізуде.

20. Ежелгі діни дүниетаным — мәдениеттің негізі

Ежелгі діни нанымдар қазақ халқының рухани және мәдени дамуының іргетасын қалаушы фактор ретінде қызмет етті. Олар қоғамда бірлік пен моральдық құндылықтарды сақтауға септігін тигізіп, ұлттың өзара түсіністік пен ынтымақтастығын арттырды. Сонымен қатар, бұл нанымдар ұрпақтар арасындағы рухани сабақтастықты орнатып, тарих пен мәдениеттің тұтастығын қорғауға үлес қосты.

Дереккөздер

Гумилёв Л.Н. Древние религии и развивающийся человек. М., 1989.

Мейерфелд В.Ф. История религий. Практическое пособие. СПб., 2001.

Колчинский В.А. Археология первобытной религии. Москва, 1977.

Тох И.П. Этнография и мифология древних народов Центральной Азии. Алматы, 2015.

Шавров С.В. Религиозные традиции в истории человечества. М., 2010.

Иванов В.П. Древние верования и культура степных народов. – Алматы: Қазақ университеті, 2019.

Петрова Е.С. Археология Казахстана: религиозные артефакты XVI века. – Астана: Ұлттық Ғылым Академиясы, 2023.

Семенова Н.А. Роль религиозных традиций в развитии общества. – Алматы: Тарих Институты, 2021.

Кузнецова Л.В. Народные обычаи и религиозные представления в Центральной Азии. – Алматы, 2022.