Текст выступления:

Көшпелілердің баспанасы – киіз үй
1. Көшпелілердің баспанасы – киіз үй: негізгі ұғымдары және тақырыптың маңызы

Киіз үй – қазақ пен басқа көшпелі халықтардың табиғатпен үйлесімді өмір сүру дәстүрін бейнелейтін ерекше баспана. Ол жылдам құрастырылып, кез келген ауа райына төтеп беруге қабілетті. Киіз үйдің құрылымы көшпелілердің өмір салтына сай икемделген және олардың мәдени мұрасының маңызды бөлігі саналады. Мұндай баспана ғасырлар бойы қазақ халқының тұрмысын, салт-дәстүрін сақтап қалуға қызмет еткен.

2. Көшпелі халықтар мен киіз үйдің тарихи маңызы

Көшпелі халықтар, соның ішінде қазақ, қырғыз, түрік сияқты этностардың киіз үйі - олар үшін жайлы баспана ғана емес, мәдени символ. Оның тарихы б.з.д. ІІ мыңжылдықтан басталған, және ол көшпелі өмірдің ауа райы мен табиғи жағдайларына бейімделгенін көрсетеді. Киіз үйдің жеңіл әрі мықты құрылымы көшпелі тұрмыс үшін таптырмас шешім болды, өйткені оның көмегімен жылжымалы өмір салты жалғасып келеді. Бұл баспана табиғи материалдардан жасалынып, экологиялық таза әрі қолжетімді болды.

3. Киіз үйдің негізгі құрылымдық бөліктері

Киіз үйдің ең негізгі бөліктері шаңырақ, уық, кереге және киіз болып табылады. Шаңырақ — үйдің жоғарғы орталық бөлігінде, ол күн мен ауа айналымын реттейді. Уықтар — шаңырақтан төбеге дейін созылып, үйдің басты тірегі болып саналады. Кереге — үйдің қабырғаларын құрайтын ағаш жақтау, ол уықтарды орнықтырады. Киіз — үйді жауып тұратын жылу мен су өткізбейтін жабынды, ол қазақтың қой жүнінен жасалады. Осы бөліктер бірлесіп, киіз үйдің жылдам әрі берік құрылуына мүмкіндік береді.

4. Киіз үйдің ерекшеліктері мен артықшылықтары

Киіз үйдің басты артықшылығы – оның жылдам жинақталуы мен ыңғайлылығы, бұл көшпелілерге кез келген уақытта тұрмысын өзгерте алуға мүмкіндік берді. Мысалы, көшпелілер бір-екі сағаттың ішінде киіз үйді жинап, жаңа жайылымға көшуі мүмкін. Сонымен қатар, киіз үйдің құрылысы табиғи материалдардан жасалатындықтан, денсаулыққа пайдалы және қоршаған ортаға зиян келтірмейді. Оның құрылымы ауа айналымын реттеп, жылы әрі салқын ауа­райында бірдей қолайлы жағдай жасайды.

5. Шаңырақтың символдық маңызы

Шаңырақ – киіз үйдің ең қасиетті бөлігі және отбасының тұрақтылығы мен бірлігінің белгісі. Бұл бір ғана отбасын емес, ұрпақ сабақтастығын да білдіреді. 1992 жылдан бастап шаңырақ бейнесі Қазақстанның мемлекеттік елтаңбасының басты элементі болып танылып, ұлттық бірегейліктің символына айналды. Елтаңбада көрсетілген шаңырақ арқылы заманауи Қазақстанның мәдени және тарихи дүниетанымы мен қуатты рухы көрсетілген.

6. Киіз үйдің көшпелі өмірге икемділігі

Киіз үй – көшпелілердің өміріне икемделген ерекше құрылыс. Оның жылдам жиналуы көшпелі өмір салтының талаптарына сәйкес келеді: киіз үйді екі сағат ішінде толық жинап, пайдалануға болады. Сонымен қатар, оның жеңіл әрі бөліп-қондыруға ыңғайлы болуы маңызды — киіз үй материалын түйеге немесе атқа артып, үлкен қашықтыққа тасымалдауға болады. Бұл қасиеттер мал шаруашылығында қозғалысты жеңілдетеді.

7. Киіз үйдің климаттық қолайлығы

Киіз үйдің табиғи материалы мен ерекше құрылысы оның ішіндегі ауа айналымын жақсартып, жылытуды және салқындатуды теңестіреді. Бұл әсіресе қатты жел мен температура ауытқулары кезінде маңызды. 2023 жылы Қазақстаннан алынған этнографиялық деректер киіз үй материалының ылғалдылық пен температураны тұрақты ұстап, жайлы микроклимат қалыптастыратынын дәлелдеді. Осылайша, киіз үй көшпелілердің өмір сүру жағдайларын өте қолайлы ететін құрал болып табылады.

8. Киіз үйді құрастыруда қолданылатын материалдар мен технологиялар

Киіз үйді жасау үшін қой жүнінен жасалған киіз маңызды рөл атқарады, ол үйдің жылуизоляциясын қамтамасыз етеді. Үйдің құрылымын бекемдеу үшін тал мен қайыңнан жасалған уық пен кереге қолданылады, олар берік әрі икемді болады. Киіз дайындау үдерісі бірнеше сатылы өңдеуді талап етеді: жүн жуылып, тазартылады, содан кейін басу мен тасу арқылы тығыздалып, сапасы арттырылады. Бұл технология көшпелі халықтардың қол өнерінен бастау алады және ғасырлар бойы жетілдірілген.

9. Киіз үйдің түрлері мен көлемдері

Киіз үйлер әртүрлі қанат санымен және аудандарымен ерекшеленеді. Мысалы, бір қанатты киіз үй шағын отбасыға ыңғайлы, ал бірнеше қанатты киіз үйлер кең отбасылар мен жиындарға арналған. Ұлттық этнография деректеріне сәйкес, қанат саны артқан сайын үйдің көлемі кеңейіп, тұрғындардың саны көбейеді. Бұл әр түрлі жағдайлар мен қажеттіліктерге сәйкес киіз үй үлгілерінің көптүрлілігін көрсетеді.

10. Киіз үйдің сәндік өнеріндегі атқаратын рөлі

Киіз үйдің сәндік элементтері қазақ халқының мәдениетін бейнелейді. Ұлттық ою-өрнектер киіз үйді безендіріп, оның ішкі және сыртқы құрылымын көркемдейді. Қошқар мүйізінің өрнегі дәулеттілік пен күшті білдірсе, тұмарлар қорғаныс пен бақыттың символы ретінде қолданылады. Ирек өрнегі отбасының амандығы мен сәттілігін бейнелейді, және әрбір өрнек өз тарихымен ерекше мәнге ие. Әсемдік киіз үйдің этникалық ерекшелігін арттырып, халықтың рухани дүниесін көрсетеді.

11. Киіз үйдің ішкі құрылысы

Киіз үйдің ішкі бөлігі дәстүрлі әлеуметтік тәртіп пен тұрмыс салтын көрсетеді. Төр – үйдің құрметті орны, онда отбасы мүшелері мен қонақтар отырады, бұл қоғамдағы атақ-бедел мен қатынасты білдіреді. Ошақ үйдің орталық бөлігінде орналасып, тамақ пісіруге арналған, оның қасында ыдыс-аяқ пен төсектер бар. Керегенің бойында тұрмыстық заттар сақталатын қобдишалар мен сандықтар орналасады. Отбасылық өмірдегі әйелдер мен ер адамдардың отыру орындары нақты бөлінген.

12. Киіз үйдің қазіргі өмірдегі орны

Қазіргі уақытта киіз үй этнотуризм мен мәдени шараларда кеңінен қолданылады. Ұлттық мерекелерде оның үлгілері жиі көрсетіліп, көне көшпелі дәстүрлер жаңғырады. Сонымен қатар, заманауи сәулетте киіз үй элементтері енгізіліп, экологиялық таза материал ретінде бағаланады. Бұл көшпелілердің дәстүрлі мәдениетін сақтап, кейінгі ұрпаққа жеткізуге септігін тигізеді. Киіз үй заманауи өмірге бейімделіп, тарихи әрі мәдени символ болып қала береді.

13. Киіз үйдің халық ауыз әдебиетінде кездесуі

Киіз үй халықтың ауыз әдебиетінде кеңінен көрініс тапқан. Қазылардың ертегілері мен дастандары киіз үйдің өмірдегі орнын жиі айтады. Мысалы, кейбір жырларда киіз үйге ұқсас бейнелер халықтың баспанаға деген сүйіспеншілігін, үйдің алтын бесігі екенін білдіреді. Киіз үй туралы мақал-мәтелдер мен өлеңдер оның қазақтың ұлттық сана-сезіміндегі маңызын айғақтайды. Бұл рухани қазына көшпелі тұрмыстың әрбір тұрғынын кескіндейді.

14. Қазақстандағы киіз үй өндірісі бүгінде

Қазақстанда киіз үй өндірісы негізінен ірі қалаларда шоғырланған. 2023 жылғы мәліметтер бойынша оның өндірісі жыл сайын 12-15% қарқынмен өсуін көрсетеді. Бұл киіз үйге деген сұраныстың артқандығын білдіріп, ұлттық мәдениетті жаңғыртуға деген қызығушылықтың артқанын көрсетеді. Сапалы материалдар және дәстүрлі технологиялар заманауи өндірісті қолдап, киіз үйлердің кең таралуына әсер етеді. Бұл саладағы өсім мәдени даму мен экономикалық белсенділіктің белгісі.

15. Киіз үймен байланысты дәстүрлер

Киіз үйге қатысты түрлі дәстүрлер қазақ халқының мәдени кодында ерекше орын алады. Мысалы, шаңырақ көтеру рәсімі жаңа үй салғанда отбасылық тұтастық пен берекені арттырады. Киіз үй тігу — күйеу мен келіннің отбасы өміріндегі маңызды символикалық әрекет, олардың байланысын нығайтады. Құда түсу мен қыз ұзату салттарында киіз үй қоғамдағы қатынастарды тереңдетуге қызмет етеді. Сонымен қатар, ас беру дәстүрінде киіз үй бірлік пен құрметті білдіретін кең көлемді құндылық ретінде танымал.

16. Киіз үйдің әлем мәдениетіне әсері

Киіз үй — көшпелі қазақтардың өмір салтын көрсететін ерекше құрылыс түрі. Бұл қарапайым әрі сүйікті баспана ғасырлар бойы Қазақстанның байырғы мәдениетінің ажырамас бөлігі болып келеді. Әлемдік мәдениет аясында киіз үй өзінің экологиялық таза материалдарынан және жылдам орнатылу ерекшелігінен танылды. Сонымен қатар, оның дөңгелек формасы мен үйлесімді дизайны көптеген халықаралық мәдениеттерде шығармашылық пен тұрақтылықтың символына айналды. Киіз үйдің ерекшелігі ол — табиғатпен үйлесімді өмір сүрудің, ұлттың тұрақтылығы мен ыңғайлылығының көрінісі.

17. Киіз үй мен заманауи баспананың салыстырылуы

Киіз үй мен заманауи баспана арасындағы негізгі айырмашылықтар олардың құрылымдық ерекшеліктерінде және пайдаланушыға ұсынатын артықшылықтарында көрінеді. Киіз үй жылдам, күрделі құрал-жабдықсыз орнатылып, экологиялық қауіпсіз әрі жылжымалы болып есептеледі. Бұл көшпелі өмір салтында ерекше маңызға ие. Ал заманауи үйлер — тұрақты және ұзақ мерзімге арналған, олар инженерлік жүйелер мен жайлылықты қамтамасыз ету тұрғысынан өте дамыған. Қазақстан Республикасының құрылыс және мәдениет статистикасы деректері бойынша, киіз үйлердің экологиялық таза болуы және жылдам орналастырылуы көшпелі тайпалар үшін тиімді, ал заманауи үйлер тұрақтылық пен ұзақ мерзімділік жағынан басым.

18. Киіз үйді сақтау және қалпына келтіру

Киіз үйдің негізгі компоненттері, атап айтқанда ағаш пен киіз, жыл сайын тәртіпті күтімді талап етеді. Киіз жамылғыштар жиі жаңартылып, ағаштардың шіруін болдырмау үшін сүрлену процестері жүргізіледі. Сонымен бірге, зиянкестерден қорғау жұмыстары баспананың ұзақ өмір сүруіне айтарлықтай ықпал етеді. Қазіргі музейлерде киіз үйлерді арнайы реставрациялау әдістері қолданылады, олар тарихи нақышты сақтай отырып, материалдарды жаңғыртуға мүмкіндік береді. Мұндай қалпына келтіру шаралары мәдени мұраны сақтап, оны келесі ұрпаққа жеткізудің маңызды құрамдас бөлігіне айналды.

19. Қазақтың ұлттық болмысындағы орны

Киіз үй — қазақ халқының рухани тұтастығы мен ұлттық бірегейлігінің айқындаушы символы. Ол ұрпақтан ұрпаққа жететін құндылықтар мен салт-дәстүрдің орталығы ретінде тәрбиеде маңызды рөл атқарады. Киіз үйдің шеңберлі форма салтанатты, бірлікті және тұтастықты білдірсе, оның ішіндегі әрбір элемент туған жер мен отбасылық дәстүрлермен тығыз байланыста. Тәуелсіздік пен береке белгілері ретінде киіз үй қазақ қоғамында аса құрметке ие, ол туысқандық қатынастар мен ұлттық мәдениеттің айрықша көрінісі болып табылады.

20. Киіз үй – халық жадындағы мәңгілік мұра

Киіз үй – көшпелі қазақтардың даналығы мен бай мәдениетін бейнелейтін асыл мұра. Бұл баспана табиғаттың заңдарына сай жасалынып, үнемі бейімделе отырып ұрпақтан ұрпаққа жетіп отырған құндылықтардың бірі. Ұлттық рухтың және ұлттық тарихтың символы ретінде киіз үй бүгін де қазақтардың жүрегінде ерекше орын сақтап келеді. Ол — халықтың ата-бабасының өмірі мен мәдениетінен сыр шертетін, мәңгілікке жалғасатын тарихи мұра.

Дереккөздер

Асанов, М. Традиции и символы казахского народа. — Алматы, 2019.

Исабеков, А. История казахской юрты. — Нұр-Сұлтан: Ғылым, 2021.

Жұмабаев, Қ. Қазақтың этнографиялық мұрасы. — Алматы, 2022.

Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Елтаңбасы туралы заң, 1992.

ҚР Мәдениет және спорт министрлігі. Қазақстандағы киіз үй өндірісі туралы баяндамасы, 2023.

Қазақтың киіз үй өнері және дәстүрлер. Алматы, 2015.

Қазақстан Республикасының құрылыс және мәдениет салалары статистикасы. Астана, 2022.

Ғылым және мәдениет. Киіз үйді реставрациялау бойынша халықаралық тәжірибелер. ҚазҰУ, 2019.

Тарихи этнография. Қазақ халқының рухани мәдениеті. Алматы, 2017.