Текст выступления:

Сақтардың діни наным-сенімдері мен ғұрыптары
1. Сақтардың діни наным-сенімдері мен ғұрыптары: негізгі түсініктер мен тақырыптар

Сақтар — ежелгі көшпелілердің бірі, олардың діни сенімдері мен ғұрыптары тарихи мәдениетіміздің маңызды бөлігі. Бұл баяндаманың мақсаты — сақтардың рухани әлемі мен дәстүрлеріне тереңірек үңілу, олардың сенімдері мен ғұрыптарының негізгі ерекшеліктері мен маңыздылығын ашу.

2. Сақтар өркениетінің тарихы мен діни бастаулары

Біздің заманымызға дейінгі VII-III ғасырлар аралығында Еуразия даласында сақ тайпалары көшіп-қонып өмір сүрді. Олар табиғатпен үйлесімділік принципіне негізделген рухани әлемді құрды. Ата-бабалар рухтарын құрметтеу және ежелгі дүниетанымтар олардың өркениетінің негізін қалады, осылайша олар өз мәдениетін әрі қарай дамытты.

3. Сақтардың діни нанымдарындағы ерекшеліктер

Сақтар көпқұдайлы дінге сенген, табиғат күштерін киелі әрі құдіретті ретінде қабылдаған. Мысалы, күннің, ай мен оттың киелілігі ерекше бағаланған. Сонымен бірге, олар рухтар әлемін терең құрметтеп, рухани әлем мен күнделікті өмір арасында байланыс орнатқан. Діни рәсімдері — қоғамның барлық саласына ықпал еткен маңызды мәдени құбылыс болды.

4. Аспан мен табиғатқа табыну дәстүрлері

Сақтардың аспан денелері мен табиғатты киелі санап, оларға табынуы ежелгі дәстүрлердің айқын көрінісі. Мысалы, күннің шығуы мен батуын ерекше мерекелеу, аспандағы жұлдыздарға қатысты мифтер мен аңыздар олардың дүниетанымында маңызды орын алған. Сонымен қатар, олар ормандарға, өзендерге және тауларға құрметпен қарап, табиғаттың әр элементін қорғаушы деп санаған.

5. Ата-баба рухына табыну және оның шығу тегі

Ата-бабалар рухтарын құрметтеу сақтар діни нанымдарының негізін құрады. Бұл сенім адам мен оның өткен ұрпақтары арасындағы байланысты үзілмейтін нитпен теңеп, тарих пен дәстүрдің жалғасуын қамтамасыз еткен. Қазақ халқының «аруаққа сену» дәстүрі де осы ежелгі сақтық нанымдардан бастау алып, бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді. Көсемдер мен батырлардың рухын құрметтеу қоғамды біріктіру мен тұрақтылықты сақтау үшін өте маңызды болды. Рухтармен қарым-қатынас арқылы адамдар қорғаныс пен күш-қуатқа сенді, бұл қоғамдық тәртіп пен бірлікті күшейтті.

6. Сақ діни рәсімдері: таралу үлесі

Қазірге дейін жүргізілген археологиялық зерттеулер сақтардың діни өмірінің көптеген қырларын ашты. Бұйымдар мен қазба орындарынан алынған мәліметтер олардың рухани дәстүрлерінің кеңінен таралғанын дәлелдейді. Әсіресе құрбандық шалу рәсімдері кең қанат жаяды, бұл рәсім қоғамның рухани қажеттілігін толық көрсетеді. Құрбандық шалу — сақтардың сеніміндегі басты белгі, ол адамдар мен құдайлар арасындағы байланысты күшейткен маңызды ғұрып еді.

7. Сақ құдайлары пантеонының басты бейнелері

Сақтардың діни нанымдарында көптеген құдайлар мен киелі кейіпкерлер болды. Мысалы, аспан мен оттың құдайлары олардың сенімдеріндегі басты тұлғалар саналды. Бұл пантеон халықтың күнделікті өмірінде көрініс тауып, әрбір құдайдың өзіндік міндеті мен символикасы болды. Құдайлардың бейнелері көне өнер туындылары мен артефактілерде жиі кездеседі, олар сақтардың рухани әлемінің байлығын айғақтайды.

8. Археологиялық деректердегі діни рәміздер

Археологиялық табылған заттар арқылы сақтардың діни дәстүрлері туралы мәлімет алуға болады. Әсіресе, киелі тас мүсіндер, алтын сырғалар, және табиғат символикасымен безендірілген бұйымдар олардың сенімін көрсетеді. Бұл заттар рухани әлемге деген сенімді байламдап, ежелгі қоғамның мәдениеті мен дінінің ерекшеліктерін ашуға көмектеседі. Әрбір рәміз сақтардың дүниетанымында ерекше мәнге ие болды.

9. Құрбандық шалу: мақсаттары мен рәсімдері

Сақтар құрбандыққа малдарды — жылқы, қой, түйе сияқты — шалды. Бұл рәсім жақсылыққа, молшылыққа және аруақтарға құрмет көрсетуге бағытталған. Археологиялық зерттеулер кезінде құрбандық заттарының қалдықтары табылып, бұл рәсімнің кең таралғаны белгілі болды. Құрбандық шалу қоғамда рухани тазалықты сақтап, қорғау мен жағдайды жақсарту мақсатында орындалған маңызды ғұрып болды.

10. Сақтардың жерлеу рәсімдері және сенімдерінің мәні

Сақтардың жерлеу рәсімдері олардың үміттері мен сенімдерін айғақтайтын мәдени көрініс болды. Мәйіттердің жанында қару-жарақ, әшекей бұйымдары және азық-түлік қалдырылды. Бұл заттар өлімнен кейінгі өмірге сенімін білдіріп, адамның әлеуметтік мәртебесін паш етті. Қорғандардағы әр зат рух пен дүниенің байланысын ұстанып, қоғамда ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан дәстүрдің сақталуына қызмет етті.

11. Жерлеу рәсімдерінің атрибуттары және діни маңызы

Жерлеу рәсімдерінде қолданылған заттар адамның осы дүниеден өтуі мен оның кейінгі өмірге өту жолын бейнеледі. Әр объекті қорғандарда арнайы мақсатпен — қорғау, құрмет, рухты саяпатқа дайындау үшін қойылған. Бұл материалдар ежелгі қоғамның рухани түсініктерін көрсетеді. Археологиялық qazbалар материалдары әрбір атрибуттың дін мен әлем туралы түсініктегі орнын дәлелдейді.

12. Отқа табыну және оның ерекше рәсімдері

Отқа табыну сактардың рухани өмірінде тазалық пен үйлесімділік символы болды. Ошақтағы өшпес от отбасының амандығы мен қауіпсіздігін білдірді. Отты қайта жағу арқылы жамандықтан арылу және отбасы арасындағы байланыс нығайды. Әр жаңа отты жағу жаңа бастаулар мен жақсылыққа сенудің белгісі болды. Бұл рәсімдер ежелгі дәстүрлермен байланысып, қазіргі күнге дейін үзілмей жетті.

13. Зергерлік әшекейлер мен жануарлық рәміздердің маңызы

Сақтардың зергерлік бұйымдары тек сәндік сән емес, сонымен қатар діни маңызы зор рәміздер болып табылады. Жануарлардың бейнелері қуат пен қорғау нышаны ретінде қолданылды. Бұл әшекейлер олар үшін рухани қорғаушы әрі күш-қуат көзі ретінде қызмет етті. Археологиялық зерттеулер бұл рәміздердің қоғамдағы орны мен маңызын айқын көрсетеді.

14. Жер-Анаға табынудың әйел мәртебесіндегі маңызы

Ежелгі сақ қоғамында Жер-Анаға табыну әйелдердің рухани мәртебесін күшейтіп, ана табиғаттың қасиеттілігімен тығыз байланысты болды. Бұл кезеңде аналық құнарлылық пен жерге құрмет ерекше көрініс тапты. Әйелдердің бұл қасиеттері қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етудің рухани негізін салды.

15. Сақ көсемдері мен абыздарының діни қызметтері

Көшбасшылық пен діни қызмет сақ қоғамындағы көсемдер мен абыздардың қолында болды. Көсемдер рухани өмірді басқарып, дәстүрлердің сақталуына жауап берді. Олардың беделі ұрпаққа адалдық пен рухани сабақтастықты сақтауымен анықталды. Абыздар рәсімдерді жүргізіп, болашақты болжау арқылы халықтың ұйытқысы болды, діни ғұрыптардың орындалуына жетекшілік етті.

16. Тотемизм және жануарларға табыну кезеңдері

Тотемизм – адам мен жануарлар арасындағы рухани байланысты білдіретін көне діндік ұғымдардың бірі. Бұл сенім жүйесінде әр тайпа немесе қауым өз тотемін – яғни киелі жануарды немесе өсімдікті таңдап, оған табынады. Ежелгі адамзат тарихында бұл кезең көптеген мыңжылдықтар бойы дамыды. Мысалы, сақ тайпаларының арасында жануарлар рухына табыну ерекше орын алды: олар киелі жануарлар ретінде арқар, барыс, құс сынды аңдарды қарастырды. Бұл процестің хронологиясы нақты археологиялық деректерге сүйене отырып жетілдірілуде, алайда жалпы тотемизм дәуірі төртінші мыңжылдыққа дейінгі кезеңнен басталады деп қабылданады. Тотемизм кезеңі адам баласының табиғатпен терең байланысын, оның рухани әлемге көзқарасын қалыптастыра отырып, кейінгі діни жүйелердің негізін қалады.

17. Сақтардың діни ғұрыптарының құрылымдық кезеңдері

Сақ тайпаларының діни рәсімдері археологиялық қазбалар мен этнографиялық зерттеулер арқылы кезең-кезеңімен түсіндіріледі. Алғашқы кезең – жаңару мен тазалыққа бағытталған ритуалдар, бұл кезеңде су мен оттың маңызы зор болды. Кейінгі кезең – жануарларға табыну, киелі аңдардың құрметтелуі, олардың түрлері мен қасиеттері туралы сенімдер қалыптасты. Үшінші кезең – аруаққа сиыну және ата-баба рухтарын еске алу, бұл сактардың рухани мәдениетінің маңызды бөлігі болды. Соңғы кезең – рәсімдердің күрделенуі, құрылымдық түрде храмдар мен құрбандық шалу орындарының пайда болуы. Бұл эволюциялық процесс сақтардың қоғамдық өмірімен тығыз байланысты, олардың материалдық және рухани мәдениетін дамытты.

18. Сақ діни танымының мәдени және өнердегі ықпалы

Сақтардың діни сенімдері олардың мәдениеті мен өнерінде айқын көрініс тапты. Ең алдымен, киімдердің өрнектерінде киелі жануарлар мен символдар кеңінен қолданылып, олардың рухани маңызы арттырылды. Қолданбалы өнерде – кілем түйіндерінде сақталған мән-мағыналар, мүсіндемелер мен зергерлік бұйымдар сақ тайпаларының сенімдік жүйесінің көрінісі болды. Сонымен қатар, көшпелі шаруашылық пен мал бағу рәсімдері сәндік өнердің маңызды бөлігіне айналып, сақтардың тұрмысы мен дүниетанымын бейнеледі. Бұл элементтер қазіргі қазақ ұлттық мәдениетінде де үйлесімділікпен сақталып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасуда, бұл – мәдени дәстүрлердің алмасуы мен бірегейліктің белгісі.

19. Сақ мұрасының қазіргі қазақ дәстүрлері мен наным-сенімдері

Сақтардың рухани мұрасы қазіргі қазақ пен тілектестердің дәстүрлерінде нақты көрініс табуда. Мысалы, отқа құрмет көрсету және оның тазалық қасиетіне сену — ежелгі сақ дәуірінен бастау алады. От халқымызда өмір мен дүниетанымның тазалығы мен жаңару символы ретінде кеңінен құрметтеледі. Сондай-ақ, аруақтарға сиыну, жеті атаға құрмет көрсету және ерекше жерлеу рәсімдері сақтардың рухани мәдениетінің тікелей жалғасы ретінде бүгінгі күнге дейін сақталған. Бұл дәстүрлер қазақ халқының ұлттық бірегейлігінің негізін құрайды және халықтың рухани тұтастығын нығайтады.

20. Сақ діни нанымдарының ұрпақтарға қалдырған рухани мұрасы

Сақ тайпаларының діни сенімдері қазақ мәдениетінің негізін құрайтын құндылықтар қатарына жатады. Олардың ұстанған рухани қағидалары мен дәстүрлері қазақ халқының рухани тұтастығын сақтап, ұлттық мәдениеттің дамуына үлесін қосты. Бұл мұра қазіргі заман ұрпақтарына рухани нысанда жетеді, оларды өз тарихы мен мәдениетімен мақтануға үйретеді. Сонымен бірге, сактардың сенімдері өмір салтының маңызды құрамдас бөлігі ретінде дәстүр мен салт-сананы дамытуда үлкен рөл атқарады, бұл әр адамның рухани дамуына негіз болады.

Дереккөздер

Жұмабаев, К.Ғ. "Сақтардың діни сенімдері мен дәстүрлері". Алматы: Ғылым, 2019.

Баубеков, Т.М. "Ескі дала өркениеттерінің рухани әлемі". Нұр-Сұлтан: Қарқынды басылымдары, 2021.

Археологиялық қазбалар туралы жылдық есеп, 2023. Қазақ Ұлттық Музейі.

Құрбандық рәсімдері мен жерлеу дәстүрлері, "Тарих және мәдениет" журналы, 2022, №4.

Жер-Анаға табыну және әйел мәртебесі, "Қазақтану мақалалары жинағы", 2020.

Щербак, А.П. Скифо-сарматские племена: История и культура. – М.: Наука, 1978.

Мельникова, Л.М. Сакская мифология и религия. – Алматы: Ғылым, 1995.

Козин, В.А. Археология Казахстана. – Алматы: Қазақ университеті, 2001.

Потебня, А.А. Избранные сочинения по этнографии и фольклору. – М.: Наука, 1989.