Текст выступления:

Сарматтардың археологиялық ескерткіштері
1. Сарматтардың археологиялық ескерткіштері: негізгі бағыттар

Еуразия даласындағы сарматтардың мәдени және тарихи мұрасы терең әрі кең. Бұл тақырып біздің ежелгі көшпелі тайпалар туралы түсінігімізді толықтырады. Сарматтар – біздің жеріміздің бай тарихи қабатының бір бөлігі, олар өз уақытының көрнекті мәдени және әскери күштері болды. Осы сөз сөйлесімізде олардың археологиялық ескерткіштеріне, құрылымдарына, заттай қалдықтарына, және олардың қоғамдағы роліне назар аударамыз.

2. Сарматтардың өмірі мен орналасуы

Сарматтар біздің дәуірге дейінгі III ғасырдан бастап Батыс Қазақстан мен Еділ-Даон өңірінде көшпелі тұрмыспен айналысқан. Олар жайылымдар мен далалық кеңістіктерді тиімді пайдаланып, сауда мен мәдени байланыстарды белсенді түрде орнатты. Бұл тайпалар өз дәуірінің экономикасы мен дипломатиясында маңызды рөл атқарды және көшпелілік өмір салты олардың мәдени дамуына ерекше әсер етті.

3. Сармат қорғандарының құрылымы мен маңызы

Сарматтардың қорғандары – олардың қоғамдық құрылымын, әскери және рухани өмірін көрсетті. Әрбір қорған – әскери қуаттың, әлеуметтік мәртебенің және діни сенімнің көрінісі. Қорғандардың архитектуралық ерекшеліктері, мысалы, қабырға етіп салынған тастар мен ішкі бөлмелердің орналасуы, сарматтардың жерлеу рәсімдері мен өмірлік ұстанымдарын көрсетеді. Қорғандардың қаралуы олардың мәдениеті мен тарихын түсінуде маңызды дереккөз болып табылады.

4. Археологиялық зерттеудің дамуы

Сарматтардың археологиялық зерттеулері XVIII ғасырдан бастау алғанымен, белсенді әрі жүйелі түрде XIX - XX ғасырларда жүргізілді. 1950 жылдардан бастап Кеңес дәуірінде бұл бағытта көп еңбек жұмсалып, көптеген ескерткіштер ашылды. Соңғы онжылдықтарда жаңа технологиялар мен әдістер зерттеулердің сапасы мен көлемін арттырды. Қазіргі кезде сарматтар мәдениетінің кең ауқымы мен тереңдігі ғылыми ортада кеңінен мойындалып отыр.

5. Батыс Қазақстандағы негізгі сармат нысандары

Батыс Қазақстандағы сарматтық орындар – Бесоба, Сынтас және Покровка қорымдары – олардың мәдени мұрасының ең бай сөрелері. Бұл нысандардан табылған заттар мен қорымдар сарматтардың тұрмыс-тіршілігі мен әлеуметтік құрылымын көрсетуімен құнды. Әрбір қоныс өз ерекшеліктерімен атап өтіледі, ал олардың зерттелуі тарихи контексті және көшпелілердің өмірін толықтай ашуға мүмкіндік береді.

6. Сармат қорғандарының ашылу динамикасы

Қорғандарды табудың жылдар бойынша өсуі археологиядағы қызығушылықтың артуымен байланысты. 1950 жылдан бастап сармат қорғандарының саны алты есеге жуық өсті, бұл зерттеулердің қарқынды жүргізілуінің дәлелі. Бұл үрдіс тарихшыларға сарматтардың әлеуетін, олардың әлеуметтік-мәдени дамуын тереңірек зерттеуге мол мүмкіндік беріп отыр.

7. Қорғандардан табылған заттар саны

Бесоба, Сынтас және Покровка қорымдарынан табылған заттар – қару-жарақтар, әшекейлер, тұрмыстық құралдар саны бойынша сарапталды. Покровка қорымы бұл көрсеткіште алдыңғы қатарда, оның маңыздылығын растайды. Бұл мәліметтер сарматтардың металл өңдеу өнері мен сәндік заттарға деген көзқарасын ашады, сонымен бірге олардың тұрмыс мәдениетін танытады.

8. Сарматтардың әскери қару-жарақтары

Сарматтардың әскери қару-жарақтары олардың жауынгерлік қабілеті мен технологиясын көрсетеді. Олар ұзын найзалар, садақтар мен қылыштарды қолданған. Бұл қару-жарақтар олардың далалық соғыстарда және қорғауда қолданылғанын білдіреді, әрі негізгі әскери күштің негізі болды. Әскери құралдардың күрделі дизайны сарматтардың өнертапқыштық деңгейін айқын көрсетеді.

9. Сарматтардың зергерлік өнері мен әшекейлері

Сарматтардың зергерлік өнері жоғары шеберлікпен ерекшеленеді. Бұл олардың алтын, күміс және металды өңдеудегі кәсібилігін көрсетеді. Әшекейлерде көбінесе анималистикалық стильдегі ою-өрнектер кездеседі, олар сарматтардың табиғатпен үйлесімді қарым-қатынасын білдіреді. Осындай зергерлік бұйымдар олардың әлеуметтік мәртебесінің белгісі ғана емес, сонымен бірге рухани маңызға ие болды.

10. Археологиялық қазба жұмыстарының негізгі кезеңдері

Археологиялық қазба жұмыстары бірнеше кезеңнен тұрады: бастапқы зерттеу, дайындау, қазба жүргізу, қорғандарды қалпына келтіру және нәтижелерді талдау. Қазба жұмыстарына назар аудару, әдістерді сақтау және мұқият зерттеу жұмыстарын жүргізу маңызды. Бұл кезеңдер бір-бірімен тығыз байланыста және сарматтар туралы дәл деректерді алуға мүмкіндік береді.

11. Сармат әйелдерінің қоғамдағы орны

Сармат қоғамында әйелдердің орны ерекше болды. Қорымдарда кейбір сармат әйелдер қару-жарақпен бірге жерленді, бұл олардың әскери міндеттерге тең дәрежеде қатысқанын көрсетеді. Сонымен бірге, алтын әшекейлер мен аттар жанында жерленген әйелдер олардың әлеуметтік мәртебесінің жоғары екенін айқындайды. Бұл деректер әйелдердің қоғамдық және әскери өмірдегі белсенді рөлін көрсетіп, гендерлік теңдік тұжырымдамасының бұрыннан барын дәлелдейді.

12. Сарматтардың тұрмыстық өмірі және қоныстары

Сарматтардың тұрмыстық өмірі жайлы мәліметтер олардың қалдықтарынан көрінеді. Қоныстарында тұрғын үйлер, шаруашылық құрылыстары мен құралдар табылған. Бұл өз кезегінде олардың көшпелі тұрмыс салтына үйлесімді түрде ұйымдастырылғанын көрсетеді. Сонымен қатар, табылған заттар олардың күнделікті тұрмысы мен мәдениетін айқын бейнелейді.

13. Негізгі сармат қоныстарының сипаттамалары

Бұл кесте сарматтың әртүрлі қоныстарының орналасуын және мал шаруашылығына тән ерекшеліктерін көрсетеді. Қоныстар табиғи жағдайларға бейімделген, бұл сарматтардың көшпелі өмір салтының тұрақты дамуын қамтамасыз етті. Олар мал шаруашылығында табысты болды, бұл олардың экономикалық және әлеуметтік құрылымын нығайтты.

14. Сарматтардағы діни және пұттық рәсімдер

Сарматтардың діни сенімдері құрбандық шалу орындары арқылы байқалады. Бұл рәсімдер топтық рухани байланыстарды күшейтіп, қоғамды біріктірді. Отқа табыну және от құрбандықтары олардың қасиетті күшке сенімін көрсетеді. Сонымен қатар, керамикалық мүсіндер мен әшекейлердегі діни рәміздер шаманизм элементтерінің көптүрлілігіне назар аударады. Пұттарға арналған орындар табиғат пен рухтар әлемімен күрделі қарым-қатынасты білдіреді.

15. Сармат өнері мен ою-өрнек стилі

Сармат өнері ою-өрнектерінің күрделілігі мен сұлулығымен танымал. Бұл стильде табиғаттан алынған мотивтер мен жануар түрлері кеңінен қолданылады. Ою-өрнек сәндік бұйымдарда, қару-жарақта және тұрмыстық заттарда көрініс табады. Сарматтардың бұл өнері олардың рухани дүниесін, эстетикалық талғамын және мәдени ерекшеліктерін айқын бейнелейді.

16. Сармат ескерткіштерінің географиялық таралуы

Қазіргі зерттеулерге қарағанда, сарматтардың мәдени және әлеуметтік өмірі негізінен Еділ мен Оңтүстік Орал аумақтарында белсенді дамыған. Бұл аймақтар тарихи тұрғыдан сауда және мәдени байланыстардың тоғысқан нүктесі болды. Еділ өзенінің бойындағы құнарлы далалар мен табиғи жолдар сарматтарға өз дәуірінде кең ауқымды сауда және әскери әрекеттер жүргізуге мүмкіндік берген. Сондай-ақ, бұл өңірлерде табылған археологиялық ескерткіштер сарматтардың өмір салты мен өнерін түсінуге құнды деректерді береді. Жоғары концентрация бұл кезеңдегі мәдени және экономикалық өзара әрекеттердің көп қырлы болуын көрсетеді, оған қоса, сол аймақтардың сол кездегі стратегиялық маңыздылығын айқындайды.

17. Сарматтар және көрші халықтармен байланыс

Сарматтар ежелгі көшпелілер ретінде көптеген көрші халықтармен, оның ішінде үнді-иран, грек және скиф халықтарымен тығыз байланыста болған. Олар бақташылық пен металл өңдеу өнерін жоғары деңгейге жетілдіріп, осы тәжірибені басқа халықтарға да жеткізген. Сонымен қатар, сарматтар мен олардың көршілері арасындағы сауда жолдары мен мәдени алмасу олардың қоғамдарының дамуына үлкен ықпал еткен. Мәселен, грек тарихшысы Страбон сарматтарды көптеген әскери қақтығыстарға қатысқан батыл және ұйымшыл халық ретінде сипаттайды. Бұл өзара қарым-қатынастар сармат мәдениетінің бай әрі көпқырлы ерекшелігін қалыптастырды, сондай-ақ тарих сахнасында олардың маңызды рөлін көрсетті.

18. Археологиялық зерттеулердің Қазақстан тарихындағы орны

Сармат мәдениетіне арналған археологиялық зерттеулер арқылы ерте темір дәуіріндегі қазақ даласының қоғам құрылымы мен шаруашылық ерекшеліктерін терең түсінуге мүмкіндік туды. Бұл зерттеулер жергілікті мектеп оқушыларының туған өлкесіне деген қызығушылығын арттырып, патриоттық тәрбиелеуде маңызды құралға айналды. Қазіргі заманғы ғылыми әдістер – радиокөміртек талдау, 3D-модельдеу, георадар және басқа да технологиялар археологиялық табыстарды дәлірек зерттеуге ықпал етуде. Бұл Қазақстанның тарихи мұрасын жаңа қырынан танып, оның әлемдік тарихтағы орнын нығайту жолындағы маңызды қадамдар болып табылады.

19. Сармат археологиясының заманауи зерттеу әдістері

Сарматтар дәуіріне қатысты археологиялық зерттеулердің дамуы бірнеше сатыдан өтті. Алғашқы кезең – 19-ғасырдың аяғында мен 20-ғасырдың басында жүргізілген жерсеріктік экспедициялар мен қазбалар болды, олар негізгі материалдарды жинаумен шектелді. Екінші кезең – 20 ғасырға тән жүйелі ғылыми зерттеулер, мұнда археологиялық әдістер мен тарихи контексттер интеграцияланды. Соңғы, заманауи кезеңде, цифрлық технологиялар мен биоархеологиялық талдауды пайдалану зерттеулердің дәлдігін арттырды және сарматтардың өмірі мен мәдениетін пиксельдер мен мәліметтер деңгейінде зерттеуге мүмкіндік жасады. Бұл әдістер сол дәуірдің өмірлік практикаларын терең әрі жан-жақты түсінуге жол ашады.

20. Сармат археологиялық мұрасының болашағы мен маңызы

Сарматтық археологиялық мұра тарихи құндылық ретінде қана қоймай, ұлттық сананы қалыптастыруда да аса маңызды. Бұл мұраны сақтау – мәдени феномендердің ғылыми зерттелуі мен келешек ұрпаққа ұлттық рухани байлықты жеткізудің кепілі. Сонымен қатар, мұралар республиканың туристік әлеуетін арттырып, экономикалық дамуға оң ықпал етеді. Сондықтан сарматтық ескерткіштерді сақтап, оларды толық зерделеу еліміздің тарихи және мәдени дамуында маңызды орын алады, әрі әлемдік деңгейдегі ғылыми ортада да елдің беделін арттырады.

Дереккөздер

А.А. Маргулан. "Ежелгі қазақтардың тарихы". Алматы, 1991.

Н.П. Дьяконов. "История сарматов". Москва, 1962.

Қазақ археология институтының жылдық баяндамалары, 2000-2023 жылдар.

В.И. Руденко. "Мир кочевников". Москва, 1955.

Е.Орман. "Сарматтардың әскери мәдениеті". Астана, 2015.

Айтбаев, М. Қ. Сарматтар дәуірі: мәдениет және қоғам. Алматы, 2022.

Нұрғалиев, Е. Тарихи археология және Қазақстан мұрасы. Астана, 2023.

Петров, В. И. Археология Казахстана. Алматы, 2021.

Сұлтанов, Т. Ж. Сарматтар мен көрші халықтар. ҚазҰУ баспасы, 2020.

Қазақстан археология институты зерттеу материалдары, 2023.