Текст выступления:

Сақтардың қолданбалы бейнелеу өнері. Аң стилі
1. Сақтардың қолданбалы бейнелеу өнері мен аң стилі: негізгі тақырыптар мен мәні

Тарихымыздың терең түпкірінен көтерілген Сақтардың өнері — қазақ мәдениетінің бай және мәнді бастауларын айқындайтын ұлы мұра. Бұл өнердің жарық дүниеге келуі аң стиліндегі бейнелер арқылы жүзеге асты, олар сақтардың тіршілігі мен дүниетанымының айнасы болды. Көшпенді халықтардың күнделікті тұрмысынан рухани құндылықтарына дейінгі байланыстар осы қолөнерде көрініс тапты. Осы баяндамамызда сақтардың қолданбалы бейнелеу өнерінің құрылымы мен аң стилінің мән-мағынасына ден қоямыз, оның қазақ мәдениеті мен өнеріне әсерін жан-жақты бағалаймыз.

2. Сақтар мен олардың мәдениеті: тарихи шолу

Біздің дәуірімізге дейін VIII–III ғасырларда қазақ даласында өмір сүрген сақтар — көшпенді тайпалардың негізін қалаған ұлы халық. Олардың мәдениеті дала өркениетінің терең тамырын құрайды. Сақтардың қолөнері — күнделікті тұрмыстық заттардан бастап рухани өмірдің өрнектерімен шексіз байланысты болды. Әсіресе, олардың әр бұйымы ата-бабалардың дәстүрін, сенімін, табиғатпен байланысын сезінуге мүмкіндік береді. Бұл өркениет дала халқының дүниетанымын, әлеуметтік құрылымын және көркемдік талғамын белгіледі.

Келесі слайдта аң стилінің даму тарихы мен оның сак дәстүріндегі мағыналарына тоқталамыз.

3. Аң стилінің тарихы мен мән-мағынасы

Аң стилі — сақтардың қолданбалы өнерінде ерекше орын алатын көркемдік бағыт. Бұл стильде жануарлардың бейнелері ерекше символикалық мағынаға ие болды. Мұндай бейнелер көбінесе геометриялық және өсімдік өрнектерімен үйлестіріліп, кәсіби шеберлікпен өрнектелді. Ежелгі дәуірде аң стилі қоғамдағы рухани сенімдерді көрсететін тіл ретінде қызмет етті. Айрықша жасалған бұйымдарда аңдардың формалары мен қозғалысы арқылы табиғатпен үндестік пен күш-қуат туралы идеялар жеткізілді.

Осы стильдің дамуы сақтардың рухани және әлеуметтік әлемін терең ашады.

4. Сақтардың қолданбалы өнерінің негізгі түрлері

Сақ қолөнері әртүрлі, бірақ негізгі түрлері төмендегідей:

Әшекей бұйымдары: алтын мен күмістен жасалған тастармен безендірілген сәндік заттар,
Қару-жараққа арналған сәндік элементтер: сақтардың соғыс өнерінің ерекшеліктерін айшықтайтын қылыш, найза және садақтың әшекейлері,
Киім және ат әбзелдері: өрнекті торлар мен аң стиліндегі мүсіншелер киімнің сұлулығын арттырды,
Күнделікті тұрмысқа қажетті заттар: ыдыс-аяқ, құралдар ерекше техникалық шеберлікпен жасалды.

Әр бұйым сақтардың өмірлік қажеттіліктеріне және аңыздарына сай келетін ерекше мәнге ие болды.

5. Есік қорғанындағы Алтын адамның сәндік бұйымдары

Қазақстанның әлемге танымал археологиялық жері — Есік қорғаны сақтардың өнерінің шыңын көрсетеді. Мұнда табылған Алтын адамның бұйымдары алтын мен қымбат тастардан жасалған киелі сәндік заттар.

Бұл бұйымдарда аң стилі ерекше дәрежеде көрініс тапқан: жануар бейнелері реалистік детализация арқылы айқындалып, композициялар ұқыпты әрі үйлесімді жасалды. Шебердің қолымен жасалған филигрань техникасы мен тас кондыру әдістері бұйымдарға ерекше сән мен рухани мән берді. Бұл құнды жәдігерлер сақтардың заманының мәдени байлығын және оларды қорғауға, қадірлеуге деген ұмтылысын дәлелдейді.

6. Сақ зергерлерінің зеректігі мен көркемдік әдістері

Сақтардың зергерлерінің шеберлігі олардың қолданбалы өнерінің көркемдік дәрежесін анықтаған бірнеше техниканы қамтиды:

Филигрань техникасы — бұл алтын жіптерді ұсақ оюлармен өрнектеп, нәзік әрі әсем өрнектер жасау тәсілі. Ол сақ өнеріндегі шеберлік пен шығармашылықтың айқын көрінісі.

Бүрме әдісі — металлды домалатып немесе бұрау арқылы ерекше текстуралар мен рельефтер алуға мүмкіндік берді, бұйымдарға ерекше көлем берді.

Тас қондыру — бағалы тастарды, сонымен қатар эмальдарды сәндік және мағыналық элемент ретінде қондыру кең тараған әдіс болды, бұйымдардың құндылығын арттырды.

Балауыз әдісі — кейбір бұйымдарда балауыз пайдалану арқылы шасси жасау процесі жүзеге асты, бұл әрлеудің сапасын арттырды және көпқабатты дизайн жасауға ықпал етті.

Осы техникалардың үйлесімі сақ өнерінің ерекше көркемдік мәнін қалыптастырды.

7. Археологиялық материалдардағы сақ бұйымдарының құрам үлесі

Археологиялық зерттеулер сақ қорғандарынан табылған бұйымдардың құрамын талдағанда, металл бұйымдардың басым екені анықталды. Бұл олардың металл өңдеу және зергерлік шеберлігінің биік деңгейде болғандығын дәлелдейді. Алтын мен күміс бұйымдар — әлеуметтік мәртебенің, байлық пен билік символы ретінде тұрды.

Зерттеушілердің пайымдауынша, металдан жасалған шығармалар материалдық қана емес, рухани және әлеуметтік маңызға ие. Бұл нысандар сақ қоғамының құрылымын, олардың құндылықтарын және өнердегі инновацияларын көрсетеді.

Дереккөз: Қазақстан Археологиясы, 2023.

8. Аң стильдегі символдардың мағынасы

Аң стиліндегі суреттер сақтардың әлемге көзқарасын көрсететін терең символдық мағынаға ие. Мысалы, барыстың бейнесі биліктің, батылдық пен күштің ұғымдарын білдіреді. Бұл аң сақтардың өміріндегі маңызды рөл ойнаған әрі қорғанысшы ретінде саналған.

Бұғы мен арқар — әсемдік пен батылдықтың нышандары. Әрбір аң бейнесі діндік нанымдармен тығыз байланыста болды, ол табиғат пен адам арасындағы рухани үйлесімді бейнеледі. Осындай символдар арқылы сақтар өз мәдениетінің әлемімен араласып, өмірлік мағыналарды жеткізді.

9. Аң стиліндегі композиция ерекшеліктері

Аң стиліндегі композициялар бірнеше айқын ерекшеліктерге ие болды:

Симметрия — сақ суретшілері үйлесімді, теңдестірілген құрылымды артық көрді, бұл олардың әлемді үйлесім мен рет тәртібі ретінде қабылдауын көрсетеді.

Ритм пен қозғалыс — аң бейнелері динамикалық түрде жасалып, композицияға өмірлік энергия мен қозғалыс әкелді. Бұл табиғат пен тіршілікке деген құрметтің көрінісі.

Антропоморфтық пен зооморфтық элементтердің үйлесімі — адам мен жануардың қасиеттері біріктіріліп, ерекше мифологиялық мағынаға ие болды. Бұл стильдің ерекшелігі рухани әлем мен табиғатты тұтастай бейнелеуінде жатыр.

10. Сақ қару-жарағындағы аң стилінің көріністері

Сақтардың қару-жарағында аң стилінің көркем өрнектері олардың жауынгерлік мәдениетінің маңызды бөлігі болды. Қылыштардың тұтқалары мен садақ қампылары нәзік әшекейленіп, жануарлардың бейнелері арқылы қорғаушылық қасиет берілді.

Бұл стиль қаруларға ғана сән бермей, оларды рухани қорған ретінде де қарастырды. Әрбір өрнек жауынгердің батылдығын және сақтардың табиғатпен үндестігін білдіріп, жауға деген қорғаныс пен жеңістің символына айналды.

11. Сақ өнерінің түрлері және қолданылған материалдар

Есік, Шілікті, Берел қорғандарынан табылған сақ өнерінің бұйымдары материал жағынан алуан түрлі. Кестеде әр қорғанның негізгі бұйым түрлері мен қолданылған материалдар көрсетілген. Мұнда алтын, күміс, темір, бағалы тастар сияқты материалдардың байлығын атап өтуге болады.

Бұл әртүрлілік сақ қолданбалы өнерінің күрделілігін және дамуын айқын көрсетеді. Әр өңір мен қорғанның бұйымдары ерекше стильдік ерекшеліктерге ие, ол сақтардың мәдениеті мен әлеуметтік құрылымын түсінуде маңызды дереккөз болып табылады.

Дереккөз: Қазақстан археологиясы.

12. Шілікті қорғанындағы аң стильді бұйымдар

Шілікті қорғанынан табылған алтын қанжарлар ерекше сәнділігімен және шеберлігімен көзге түседі. Бұл қанжарлардың бетінде аң стилінде жануарлар нақышталған, олардың әрқайсысы ерекше символикалық және эстетикалық мәнге ие.

Қорамсақ ілгіштерінде антропоморфты және зооморфты бейнелер үйлесімді біріктіріліп, металл өңдеудегі ұсақ детальдар айқын сезіледі. Бұл бұйымдар күміс пен алтыннан жасалып, олардың күрделілігі сақтардың техникадағы жетістігін көрсетеді.

Сонымен қатар, арқар мүсіншелері ерекше пластикалық пішінмен жасалып, табиғатқа деген терең құрмет пен мифологиялық мағыналарға толы. Бұл бұйымдар аң стилінің дамыған көрінісі саналады.

13. Берел қорғаны: аң стильдің көркем шыңы

Берел қорғанынан табылған ат әбзелдері нәзік құйма алтын және күміс әшекейлерімен безендірілген. Мұнда жануарлар бейнесі егжей-тегжейлі нақышталып, композициялардың үйлесімі ерекше көз тартады. Олар сақтардың аң стилінің шыңын көрсетеді.

Салтанатты ат киімдері мен ер-тұрмандарындағы өрнектер аң стилінің тарихи дәстүрлерін сақтап, жануарлардың мифтік және символдық маңызын көркем тілде жеткізеді. Бұл деректер сақ қоғамының рухани әлемі мен мәдениетін тереңінен түсінуге мүмкіндік береді.

14. Сақтардың мифологиялық кейіпкерлері және антропоморфты бейнелер

Сақтар өнерінде адам мен жануар қоспаларын бейнелейтін күрделі сюжеттер кең таралған. Мұндай дизайн олардың рухани әлемімен тығыз байланыста болды, әрі мифология мен нанымдардың көркем көрінісі саналды.

Антропоморфты бейнелер адамдарға құстың немесе жыртқыш аңның қасиеттерін беру арқылы қорғаушылық және қуаттық мағынаға ие болды. Бұл түрдегі өнер сақтардың діни нанымдары мен аңыздарын айқын жеткізіп, олардың дүние танымын бейнелейді.

Мифологиялық кейіпкерлердің композициялары көбіне тоқыма немесе металдан жасалған бұйымдарда кездеседі, олар ерекше символдық мәнге ие болған.

15. Аң стильді бұйымды жасау кезеңдері

Сақ зергерлерінің қолданған негізгі жұмыс кезеңдері мен әдістерін қарастырсақ, аң стильді бұйымдар жасау бірнеше қадамнан тұрды. Алдымен, болашақ бұйымның жобасы жасалып, кейін материал таңдалды. Бұл кезеңде алтын, күміс сияқты бағалы металдар және тастар пайдаланылды.

Келесі кезеңде металл өңдеу — балқыту, құю және ою-өрнек жасау әдістері іске асырылды. Әрлеу жұмыстары — филигрань, бүрме, тас қондыру сияқты тәсілдермен жалғасты. Соңында бұйымды тазалап, сәндік элементтермен толықтырды.

Осы күрделі әрі мүмкіндігі мол процесс сақ өнерінің бірегейлігін айқындады, бұл олардың талантты және көркем шеберлігін дәлелдейді.

16. Сақ қолданбалы өнерінің көрші мәдениеттерге ықпалы

Сақ мәдениеті ежелгі Орта Азияның аса маңызды өркениеттерінің бірі болып табылады. Олардың қолданбалы өнері, әсіресе аң стилі, көрші елдерге терең ықпал етті. Бұл әсер Тайынша, Хунну, Енисей сақтары сияқты көшпелі тайпалар арасында мәдени алмасуға негіз болды. Аңшылық пен аңқастер көріністері арқылы жалғасқан бұл стиль көрші мемлекеттердің зергерлік өнерінде, металл өңдеуінде ерекше сақталған. Археологиялық қазбалардан табылған заттарда аң стилінің мотивтері көне түрік, скиф, және Алтай өңіріндегі өнер туындыларымен ұқсастығы айқын байқалады. Осы өзара ықпалдар XVIII-XIX ғасырларда кейбір халықтардың қолөнерінде сақ стильдерінің жаңғыртылуына әсер етті. Сақ қолданбалы өнерінің мәдениеттерге берген үлесі – түркілік әлемнің бай мұрасы ретінде бағаланады.

17. Аң стилінің қазіргі қазақстандық өнерге әсері

Қазіргі қазақ суретшілігінде аң стиліндегі мотивтер жиі кездеседі, олар ұлттық идентификацияның бір бөлшегі ретінде маңызды саналады. Қазіргі шығармашылықта аң бейнелері дәстүрлі өрнектермен бірігеді, осылайша жалпы халықтық өнер мен заманауи ағымдар арасындағы диалог қалыптасады. Бұл әсіресе қазақ живописьі мен графикасында айқын көрініс табады. Сонымен қатар, зергерлер мен қолөнершілер аң стилін сәндік қолданбалы өнер мен зергерлік бұйымдарда кеңінен пайдаланады, бұл дәстүрдің жаңғыртылуына және жастар арасында рухани байланыстардың орнауына ықпал етеді. Осы тәсіл арқылы аң стилі ұлттық өнердің жаңа кезеңіне еніп, классикалық және қазіргі заман стилдерінің үйлесімін құрайды.

18. Аң стилі туралы археологтар мен тарихшылардың көзқарасы

Қазақ археологтарының пікірінше, аң стилі түркі және көшпелі мәдениеттердің айрықша сипаты болып табылады. Бұл стиль ежелден көшпелі халықтардың рухани өмірінің, дүниетанымының көрінісі ретінде қарастырылады. Тарихшылар аң стилінің рухани және мәдени кеңістіктегі шешуші орнын атап көрсетеді, себебі ол сақтардың табиғатқа, аңдарға деген құрметі мен әлемді қабылдауының таңбасы ретінде қызмет еткен. Ғылыми зерттеулер аң стилінің өркениеттің дамуындағы рөлін жан-жақты ашып, оның көркемдік пен символикалық маңыздылығын түсінуге мүмкіндік береді. Мұндай тұжырымдар ежелгі Қолжазбалар мен археологиялық материалдар негізінде бекітілген, бұл дала мәдениетінің тереңдігін көрсетеді.

19. Сақ қолөнеріндегі аң стилінің рухани және тәрбиелік маңызы

Аң стилінің рухани мәні кең: ол табиғатқа және жануарларға деген құрметті дамытады, жануарлардың қасиеттері мен бейнелері арқылы адамзаттың рухани құндылықтарын ұрпақтан ұрпаққа жеткізеді. Есік қорғаны археологиялық деректері бойынша, төрт мыңнан астам алтын бұйымдарда аң стилі мотивтері табылған, бұл ежелгі қазақ халқының рухани әлемінің байлығын айқын көрсетеді. Осы сәндік-қолданбалы өнер туындыларының тәрбиелік мәні – ұрпақтарға ежелгі дәстүрлер, халықтық дүниетаным және табиғатты құрметтеу идеяларын жеткізу.

20. Сақ қолданбалы өнері мен аң стилінің рухани және мәдени мұрасы

Сақтардың қолданбалы өнері мен аң стилі қазақ мәдениетінің іргелі құндылықтарының бірі болып табылады. Бұл стиль ұлттың рухани және тарихи даму жолын айқындайтын көркем бейнелеу өнері ретінде ерекшеленеді. Осындай дәстүрді сақтау мәдени сабақтастықтың басты кепілі болып табылады, өйткені ол ұлттық сана мен тарихи есімізді жаңғыртады. Сақ қолөнері бүгінгі күнге дейін қазақ халқының ұлы өнер мұрасы ретінде ықпалын жалғастырып, түркі әлемінің мәдени мұрасына баға жетпес үлес қосады.

Дереккөздер

А. Н. Березовский. Сакское искискуство: История и символизм. Алматы, 2018.

Ермеков Ж. Тарихи Қазақстан: Археологиялық мәліметтер. Нұр-Сұлтан, 2021.

Қазақстан Археологиясы журналы, №4, 2023 жыл.

Л. П. Смирнова. Зергерлік техника Древнего Казахстана. Алматы, 2019.

С. Құлымбетов. Сақтар мәдениетінің антропоморфты көріністері. Шығыс зерттеулері, 2020.

Ж. Сүлейменов. "Сақ дәуірі және оның мәдени мұрасы". Алматы, 2005.

Қазақ археологиясының материалдары. Т.1. Алматы, 2010.

А. Тұрсынов. "Аң стилі және көшпелі қоғам". Астана, 2018.

Есік қорғаны ғылыми-зерттеу материалы. Алматы мемлекеттік университеті, 2012.

М.Бекенов. "Қолданбалы өнердің этнографиялық аспектілері". Алматы, 2016.