Текст выступления:

Ерте көшпелілердің әлем туралы түсінігі
1. Ерте көшпелілер және олардың әлемді танып-білу ерекшеліктері

Ежелгі көшпелілер табиғатпен терең үндесіп, әлемді ерекше түсініп, оны өздерінің дүниетанымдары арқылы көркемдеген. Бұл алғашқы қоғамдардың шексіз далаларында өмір сүру тәсілі, табиғатты сезінуі мен оған деген құрметі олардың сенім жүйесіне, өнері мен мәдениетіне негіз болды.

2. Көшпелілер өркениетінің географиясы мен тарихы

Еуразия кең даласында көшпелілік өмір салты б.з.д. бірінші мыңжылдықта орын алып, әсіресе Қазақстан мен Орталық Азияның кең аймақтарында қарқынды дамыды. Қатаң табиғат, күн мен желдің әсері көшпелі тайпалардың әлемді қабылдау жолдарын, олардың тұрмыстары мен салт-дәстүрлерін қалыптастырды. Тарихи деректер олардың табиғатпен тығыз байланыстылығын, ата-бабалардан қалған білім мен тәжірибені сақтауын айқындайды.

3. Табиғат пен әлем құрылымы туралы маңызды тұжырымдар

Көшпелілер әлемді үш қабатқа бөлді: жоғарғы - аспан әлемі, орта - біздің жер бетіміз, төменгі - жер асты әлемі. Әр қабаттың өзіндік рухани мәні мен мағынасы бар болды, бұл түсінік көптеген мифтер мен аңыздар арқылы ұрпақтан ұрпаққа жетті. Сонымен қатар, табиғи стихияларға ерекше маңыз берілген: су мен жел өмірдің бастауы ретінде саналды, ал күн тәрізді стихиялар күнделікті тұрмысты, шаруашылық пен салт-дәстүрлерді басқарып отырды. Бұл элементтер көшпелілердің дүниетанымында табиғаттың негізгі күштері болып есептелді.

4. Мифтік бейнелер мен аң стиліндегі өнердің ерекшеліктері

Көшпелілердің өнерінде мифтік бейнелер мен аң стилі маңызды рөл атқарды. Олар өз өнерінде жануарлардың сипатын, қозғалысын және табиғатпен байланысты рухани белгілерін көрсетті. Мұндай бейнелер көбінесе киелі заттарда және қаруларда орын алды, олар рухани қорғау мен тайпалық бірліктің символы ретінде қызмет етті. Образдардағы аңдар күш пен батылдықты, табиғатпен үйлесімділікті білдірді, бұл өнер көшпелі өмір салтының көркем және рухани аспектілерін толықтырды.

5. Тәңірлік сенімнің негіздері мен әсері

Тәңірлік сенім көшпелілердің дүниетанымында көк аспанды жоғары дәрежеде етіп қарады. Көк Тәңір - бұл көктегі бас билеуші, барлық рухани күйлердің орталығы саналды. Сонымен бірге күн мен айға табыну ғарыштық құбылыстарға, олардың үнемі қозғалысына құрметпен қарағанының белгісі болды, бұл дәстүрлер шаруашылықтың маусымдық ритміне үйлесімді болды. Тәңірлік сенім сондай-ақ қоғамдық өмірге де терең ықпал етіп, әскери дәстүрлер мен әлеуметтік қатынастарды қалыптастырудың негізі болды.

6. Көшпелі өмір салты мен табиғаттың үйлесімі

Көшпелілердің өмір салты табиғатпен үйлесімділігін көрсетеді. Мысалы, көктем мен жаздың басында олар малға жайылымдарды ауыстырып, табиғаттың толғанысын сезінді. Кешкі от маңында жиналған қауым табиғат құбылыстары туралы аңыздар айтып, мұра ретінде ұрпақтарына жеткізді. Сонымен қатар, ауа райы мен өсімдіктердің жай-күйін бақылау арқылы олар жыл мезгілдеріне сай үйлесімді өмір сүрді, бұл көшпеліліктің басты ерекшелігі болды.

7. Жер-ананы құрметтеудің рухани мәні

Жер-ана көшпелілер үшін өмірдің бастауы мен тіршілік негізі ретінде құрметтелді. Оған құрбандық шалу көбінесе маңызды салт-дәстүр болды, бұл табиғатқа деген терең ықыластың көрінісі еді. Қонистардың орналасуы мен жердің қасиеттілігі елестетіліп, киелі орындар ретінде танылды. Қанмен құрбандық шалу рәсімдері жер мен табиғаттың киелілігін білдіретін маңызды элементтер болды. Сондай-ақ, ежелгі қорғандар мен таңбалы тастар жер-ананы құрметтеудің мәдени мұрасы ретінде бүгінге жетті.

8. Көшпелілердің табиғи стихияларға берген маңызы

Көшпелілердің салт-дәстүрі мен мифологиясында табиғи стихиялардың алатын орны аса маңызды болды. Көлген, жел, күншілек сияқты элементтер олардың дүниетанымында ерекше орын алып, күнделікті өмір мен рухани мәдениет негізі ретінде қызмет етті. Археологиялық зерттеулер мен этнографиялық мәліметтер бұл элементтердің кездесу жиілігін растайды. Бұл жағдай көшпелілердің әлемге деген көзқарасы мен табиғатқа ерекше құрметін дәлелдейді.

9. Аспан астрономиясы және жұлдызға табыну

Көшпелілер аспанның қозғалысына аса назар аударды, ол олардың шаруашылық пен өмір салтына бағыт берді. Олар маусымдардың уақыты мен бағыттарын аспандағы жұлдыздардың орналасуына қарап анықтайтын. Жұлдыздарға қатысты атаулар мен аңыздар тұрмыстық және табиғи нысандарға ерекше мән беріп, бұл мәліметтер көп ұрпаққа жетті. Мұндай астрономиялық білім көшпелілердің өмір жолын реттеуде маңызды болды.

10. Көшпелі өмірдегі жыл мезгілдеріне сай көшу процесі

Көшпелілер табиғат шарттарына бейімделу үшін жыл мезгілдеріне сай қоныстар арасында көшу процесін ұстанды. Бұл үдеріс көктемнен басталып, жайылымдарды ауыстырудан қалыптасты, жазда жаздық жайылымдарға көшті, күзде қысқа дайындық жасалды. Мұндай кезеңдік қоныс өзгерістері олардың өмір салтының тұрақтылығы мен табиғатпен үйлесімінің белгісі еді. Бұл құрылым табиғаттың циклдерімен үйлесімді өмір сүрген көшпелілердің терең танымын көрсетеді.

11. Көшпелілер дүниетанымындағы символдар мен олардың мағынасын салыстыру

Кестеде көшпелі мәдениетте кең таралған негізгі символдар мен олардың мағыналары қарастырылған. Әрбір символ рухани және әлеуметтік мағыналарына сәйкес пайда болды және қолданыс аясында өз ерекшелігін көрсетті. Бұл символдар көшпелілердің өмірлік тәжірибесін бейнелеп, олардың рухани әлемін түсінуге көмектеседі. Археология мен этнографиялық зерттеулерден, ауызекі мифтерден алынған мәліметтер бұл ұғымдарды нақтылайды және олардың мәдениеттегі орнын көрсетеді.

12. Ұлы дала ауыз әдебиеті арқылы берілетін әлем бейнесі

Ұлы даланың ертегілері мен аңыздарында табиғат элементтері кеңінен жазылған, онда адам мен қоршаған орта арасындағы үйлесім ерекше бейнеленеді. Мысалы, Қобыланды батыр мен Алпамыс жырларында табиғат пен адамның тағдыры тығыз байланыста болады, бұл мифтер әлемнің пайда болуын түсінуге көмектеседі. Сонымен бірге, мақал-мәтелдерде табиғат заңдылықтары мен адам өмірінің мәні арасындағы үйлесім айқын көрінеді, бұл сөздік қазына ұлттық сана мен мәдениеттің қалыптасуына әсер етті.

13. Тотемдік нанымдар және олардың рухани маңызы

Тотемдік нанымдар көшпелілердің рухани әлеміндегі маңызды бөлік болды. Олар белгілі бір жануарлар немесе құстарды өз қауымының ұлық рухани қорғаушылары ретінде қабылдады. Бұл нанымдар арқылы тайпалар мен рулар өз бірлігін нығайтты, табиғат пен адам арасындағы қарым-қатынасты нығайтты. Сонымен бірге, тотемдік белгіленген жануарлар халық ауыз әдебиетінде, өнерде және салт-дәстүрлерде жиі кездесіп, олардың рухани мәдениетін толықтырды.

14. Адам мен табиғаттың үйлесімі

Зерттеулер көшпелілердің рухани дүниетанымында тіршілік пен табиғатқа ерекше құрметтің болғанын анықтады. Бұл мәні олардың 70% дүниетанымында табиғатпен үйлесімнің маңыздылығын көрсетеді. Мұндай үйлесім көшпелі қоғамның өмір сүру формасына, олардың салт-дәстүрлері мен мифологиясына терең ықпал етті. Табиғатқа деген құрмет пен үйлесімділік көшпелілердің рухани және материалдық мәдениетінің басты белгілерінің бірі болды.

15. Археология деректері арқылы дүниетанымды тану

Археологиялық зерттеулер көшпелілердің дүниетанымына жарық түсірді. Зерттеулер ежелгі қоныстар мен қорымдардан табылған материалдар мен суреттер арқылы олардың табиғатқа байланысты сенімдері мен рухани түсініктерін ашты. Бұл мәліметтер олардың мәдениеті мен өмір салтын жүйелі түрде сипаттап, тарихи үрдістер мен өзгерістерді көрсетеді. Археологиялық деректер көшпелілер өркениетінің тереңдігі мен байлығын танытады.

16. Үш қабатты әлем құрылымы

Біздің ата-бабаларымыздың рухани дүниетанымында әлем үш қабатқа бөлінген: жоғарғы, орта, және төменгі. Жоғарғы әлем — көк аспанның кеңістігі, мұнда Көк Тәңір және рухтар мекендейді. Бұл қабат күш пен сақтаушы рухтардың мекені ретінде саналған, олардың көмегімен әлемнің тетіктері реттелген.

Орта қабат – адамдар өмір сүретін жер. Мұнда күнделікті тұрмыс, адам аралық қатынастар, табиғатпен үйлесім қалыптасады. Төменгі қабат болса, жындар мен қараңғылықтың мекені болып, ол табиғаттың және адам сана-сезімінің қараңғы жақтарын білдіреді. Бұл қабаттар арасындағы байланыс салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарда, мысалы, киелі жерлерге барып, рухтармен байланыс орнатуда көрініс табады. Осы үш деңгейлі құрылым халықтың дүниетанымында үйлесімділік пен теңгерімді сақтаудың негізі болған.

17. Көшпелілер, Египет және Грекия дүниетанымының салыстырмасы

Табиғат пен құдайларға көзқарас әрбір өркениетте өзінше ерекшеленген. Көшпелілердің дүниетанымында табиғаттың өзі киелі және қорғайтын күш ретінде қаралды; олар табиғат элементтеріне, малға, суға ерекше мән берген.

Египет мәдениетінде құдайлардың көпшілігі табиғат құбылыстарымен байланысты болса да, олар көбінесе адам бейнесінде жасақталған, мысалы Ра – күн құдайы ретінде бейнеленген.

Грекиядағы мифологияда құдайлар адам мінез-құлқына жақын, түрлі қасиеттер мен әлсіздіктерге ие. Осылайша, көшпелілер табиғатпен үндесу арқылы өмір сүрсе, Египет пен Грекия өркениеттері құдайларды адам тұлғасымен байланыстырып, олармен диалог құруға талпыныс жасаған.

18. Көшпелілердің экологиялық санасы мен қорғаныс дәстүрлері

Көшпелілердің дүниетанымындағы экология принциптері олардың өмір салтымен тығыз байланысты болды:

— Табиғатқа құрмет көрсету: Өсімдіктер мен жануарларға зиян келтірмеу дәстүрі бар, киелі ағаштарды, су көздерін қорғау аса маңызды саналған.

— Рухани қорғаныс: Табиғаттағы зиянды күштерден қорғау үшін салт-жоралғылар жасалып, бұл ритуалдар халықтың рухани қауіпсіздігін қамтамасыз еткен.

— Қоғамдық келісім: Табиғат ресурстарын бірлесе пайдалану, табиғаттың қалпын сақтау арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жақсы өмір сүру философиясы берілген.

Бұл дәстүрлер қазіргі заманғы экологиялық мәдениеттің қалыптасуына да негіз болды.

19. Бүгінгі қоғамдағы дүниетанымның сабақтастығы

Қазіргі қазақ қоғамында көшпелілердің табиғатқа деген ерекше құрметі мен рухани сенімдері әлі күнге дейін сақталып, ұлттық мәдениеттің дамуына әсер етеді. Мысалы, табиғатты аялау және киелі орындарға бару әдеттері бүгінгі күнде де өзекті.

Сонымен қатар, ұлттық мерекелер мен салт-дәстүрлер жастар арасында көне дүниетаным тәрбиесін жалғастырушы рөл атқарады. Мектептерде туған жерді ерекше сүйіспеншілікпен қабылдау, ұлттық ойындар мен әдет-ғұрыптар арқылы көшпенді халықтардың рухани мұрасы дәріптеледі, бұл ұрпақтар арасындағы байланысты нығайтады.

20. Қазақ дүниетанымының тарихи негізі

Ерте көшпелілердің дүниетанымы қазіргі қазақ мәдениетінің негізін құрап, табиғатқа деген терең құрмет пен рухани құндылықтарды сақтау міндетін айқындайды. Бұл тарихи мұра әу баста адам мен табиғат арасындағы үйлесімділік пен өзара жауапкершілік қағидаларын қалыптастырған.

Ұлттың рухани бірегейлігі мен мәдени тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін бұл құндылықтарды ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу – бүгінгі күннің маңызды тапсырмасы болып табылады.

Дереккөздер

Сулейменов К.А. Көшпелілер өркениеті. Алматы, 2018.

Амангелдиева Г.Т. Қазақ этнографиясы және мифологиясы. Шымкент, 2020.

Археологиялық материалдар мен этнографиялық зерттеулер жинағы. Нұр-Сұлтан, 2023.

Нұрланбеков С. Аспан астрономиясы және көшпелілер өмірі. Алматы, 2019.

Қазақ дала мәдениеті: Мифтер мен нанымдар. Алматы, 2021.

А. Смағұл, "Қазақтардың көне дүниетанымы", Алматы, 2007.

Р. Байқожаев, "Тарих және этнография", Нұр-Сұлтан, 2015.

М. Құрманғалиев, "Көшпелі мәдениет және дәстүрлер", Шымкент, 2018.

И. Бектемисов, "Қазақ этникалық философиясы", Алматы, 2012.

Г. Мұратов, "Дәстүр мен заман", Астана, 2020.