Текст выступления:

"Тасмола мәдениеті. ""Мұртты обалар"" құпиясы"
1. Тасмола мәдениеті және «Мұртты обалар»: Қоғам және археологияның құпиялары

Бұл баяндаманың мәні — Тасмола мәдениеті мен оның бірегей мұртты обаларының тарихы мен археологиялық маңызын терең түсіну. Біздің талқылауымыз ежелгі дәуірдің түпкі сырларын ашуға жол ашады.

2. Тасмола мәдениетінің тарихи-географиялық негіздері

Б.з.б. VIII-III ғасырлар аралығында қалыптасқан Тасмола мәдениеті Қазақстанның орталық және шығыс өңірінде өмір сүрген ежелгі ерте темір дәуіріне тән мәдени құбылыс. Бұл мәдениет тек археологиялық деректер арқылы ғана емес, сондай-ақ қоғамның әлеуметтік құрылымы, салыстырмалы дамуы туралы жаңа көзқарастарды қалыптастырды. Оның орналасу аумағы мен даму кезеңі Қазақстанның ежелгі өркениет тарихында ерекше орын алады.

3. Тасмола мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы ашылымдары

Тасмола мәдениетінің бастауы мен зерттеуі археологиялық экспедициялардың алғашқы кезеңдеріне жеткізеді. Алғашқы қазба жұмыстары барысында көптеген мұртты обалар табылып, олардың құрылымы мен мағынасы жан-жақты зерттелді. Бұл мәдениеттің қалыптасуы туралы тарихи оқиғалар, сол дәуірдің тұрмыс-салтын, рухани өмірін ашуға көмектесті.

4. Тасмола мәдениетінің кең таралуы

Қазақстанның орталық және шығыс аймақтарында 300-ден астам мұртты обалар табылғаны осы мәдениеттің кең ауқымда таралғанын көрсетеді. Осындай көп саны арқылы Тасмола өркениетінің жергілікті халықтар арасында кеңінен танылғаны және олардың дәстүрлері ұзақ уақыт сақталғаны айқындалады. Бұл обалар тарихи және археологиялық тұрғыдан тың зерттеу тақырыбы болып табылады.

5. Тасмола дәуірінің мәдени ерекшеліктері

Тасмола кезеңінің мәдени ерекшеліктері оның материалдық және рухани құрамдас бөліктерімен ерекшеленеді. Бұл дәуірдің тұрғындары аң стиліндегі ұсақ қола бұйымдар мен зергерлік заттарды қолданған, сонымен қатар әлеуметтік мәртебені көрнекті түрде көрсететін дәстүрлер қалыптастырған. Мұның барлығы олардың экономикасы мен әлеуметтік құрылымы туралы маңызды дерек береді.

6. «Мұртты обалар» құрылымының негізгі сипаттары

«Мұртты обалар» — ерекше құрылымы арқылы айрықша сипатталады. Оның ортасында дөңгелек басты оба орналасып, оның екі жағына ұзын тастаулардан құралған «мұрттар» деп аталатын тізбектер созылады. Бұл мұрттар шығыс бағытқа қарай қарап, ұзындығы 20-200 метрге жетеді, ал биіктігі 1-5 метр аралығында өзгереді. Мұндай тас тізбектер тек қорғаныс қызметін ғана емес, рухани рәсімдердің орындалуын да айқындайтын архитектуралық жүйе болып танылады.

7. Мұртты обалардан табылған археологиялық жаңалықтар

Мұртты обалардан табылған жәдігерлер Тасмола мәдениетінің өмір салты мен салт-дәстүрлері туралы құнды мәліметтер береді. Қазба жұмыстары барысында ерекше зергерлік бұйымдар, қару-жарақтар және тұрмыстық заттар анықталды. Бұл табыстар ежелгі адамдардың шеберлігі мен дүниетанымын көрсетеді және олардың дүниетанымымен мәдени ерекшеліктерін ашып көрсетеді.

8. Қазақстан өңірлеріндегі мұртты обалардың таралуы

Мұртты обалардың ең көп шоғырланған аймағы — Орталық Қазақстан болса, шығыс облыстарында олардың саны аздау. Бұл таралу үлгісі Тасмола мәдениетінің басты орталықтары мен солтүстік-шығыс бағыттардағы мәдени әсерін көрсетеді. Әрбір аймақтағы археологиялық деректер Тасмола өркениетінің аумақтық ерекшеліктерін нақтылайды.

9. Танымал мұртты обалар мен зерттеу кезеңдері

Тасмола мәдениетін зерттеу тарихында маңызды кезеңдер байқалады: алғашқы қазбалар, мұртты обалардың құрылысын анықтау, зерттеу технологияларын жетілдіру және қазіргі заманғы кешенді зерттеулер. Әрбір кезең археология мен этнология саласында жаңа мәліметтер әкеліп, біздің ежелгі қоғамға деген түсінігімізді байыта түсуде.

10. Тасмола қоғамының әлеуметтік құрылымы

Тасмола қоғамында билік пен мәртебе айқын бөлінген. Әлеуметтік иерархия қабірлерде көрініс табады, бай және мәртебелі адамдар жеке қабірлерге жерленді. Қабірлерде арнайы әшекейлер мен қару-жарақтар, сондай-ақ жылқы сүйектері табылды, бұл қоғамның әлеуметтік топтарын және олардың отбасылық мәртебесін сипаттайды.

11. Жерлеу дәстүрі мен салты

Марқұмдардың басы шығысқа қарап жерленуі — ерекше дүниетанымдық маңызға ие. Қабір қасында үй жануарларының сүйектері мен аң стиліндегі бұйымдар қойылады, бұл рухани құрметтің белгісі. Сонымен қатар, қабірдің айналасына тас тізбектер мен ерекше архитектуралық элементтер орналастыру дәстүрі орын алған, бұл олардың рухани және мәдени құндылықтарының көрінісі.

12. Тасмола және басқа ежелгі мәдениеттердің салыстырмасы

Тасмола, Беғазы-Дәндібай және Ертіс өңіріндегі ежелгі мәдениеттер салыстырмасы олардың әрқайсысына тән құрылымдық және мәдени ерекшеліктерді айқындайды. Бұл салыстыру олардың аймақтық ерекшелігін және тарихи даму біртұтастығын түсінуге жол тартады. Әр мәдениет белгілі бір кезеңдегі халықтардың тұрмыс салты мен өркендеу деңгейін көрсетеді.

13. Мұртты обалардағы жылқының маңызы туралы әңгімелер

Жылқы табылған мұртты обалар – Тасмола қоғамындағы аттың маңыздылығын дәлелдейді. Бұл жануарлар тек көлік құралынан бөлек, әлеуметтік мәртебенің және рухани өмірдің символы болған. Арнайы қабірлерден табылған жылқы қаңқалары мен әшекейлер олардың көшпелі өмір салтындағы орны ерекше екенін білдіреді.

14. Тасмола мәдениетінің материалдық ерекшеліктері

Тасмола кезеңінің материалдық мәдениеті сәндік және ритуалдық мәнге ие аң стиліндегі қола мен алтын бұйымдардан көрінеді. Олардың темірден жасалған қару-жарақтары мен құралдары металл өңдеудің жоғары деңгейін білдіреді. Сонымен қатар, өрнекті керамика, тері және киіз бұйымдары тұрмыс пен мәдени құндылықтары араласқан ерекшеліктерді бейнелейді.

15. Тасмола өнеріндегі аң стилінің көрінісі

Аң стиліндегі бұйымдарда жабайы жануарлардың бейнелері табиғатпен үйлесімді өмір сүрудің символы ретінде жасалған. Бұл өрнектер дала көшпелілерінің мәдениетіндегі маңызды элемент болып табылады. Сонымен қатар, мифологиялық сюжеттер мен аңыздар өнердің өзіндік ерекшелігін көрсетеді, бұл солтүстік Еуразия көшпелілерінің рухани және мәдени жағын ашады.

16. Мұртты оба салу үрдісінің негізгі кезеңдері

Тасмола мәдениетінің ең маңызды жәдігерлерінің бірі – мұртты оба салу дәстүрі, бұл күрделі әрі жүйелі процесс. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, мұртты обаларды салу бірнеше қастерлі кезеңнен тұрады: бастапқы кезеңде жерді таңдау мен тазалау жүреді. Әрі қарай, обаның негізі мен құрылымы құрылады, мұндағы мұртты элементтер ерекше мәнге ие болып, символикалық маңызға ие. Мұрттар көбінесе обаның шетіне орналастырылып, оның қасиеттілігін арттырады. Көптеген ғалымдар бұл қадамдардың қоғамдағы ритуалдық әдет-ғұрыппен тікелей байланысы бар екенін атап көрсетеді. Сондай-ақ, мұртты обаларды салу барысында қолданылған құралдар мен техника ежелгі адамдардың инженерлік шеберлігін айқын көрсетеді.

17. Ғалымдар еңбегі: зерттеулер мен жаңалықтар

Ә.Х. Марғұлан мен К.А. Ақышев бастаған зерттеушілер Тасмола мәдениетінің маңыздылығын арттырып, мұртты обалардың ритуалды және әлеуметтік мәнін ашып берді. Олар мұртты обалардың тек қорым ғана емес, қоғамның рухани және әлеуметтік құрылымының айнасы екенін дәлелдеді. З. Самашев болса, мұртты обалардың құрылымдық ерекшеліктерін және олардың Қазақстан территориясындағы таралуын жан-жақты зерттеп, бұл ескерткіштердің тарихи контекстін кеңейтті. Олардың зерттеулері қазіргі археология мен этнология саласында Тасмола мәдениетін терең әрі жан-жақты зерттеуге мүмкіндік берді, сондай-ақ ұлттық мәдени мұраның маңызын жаңаша қарастыруға негіз болды.

18. Тасмола мұраларын сақтау және қорғау мәселелері

Тасмола мәдениетінің ең ерекше жәдігерлері – мұртты обалар табиғи және антропогендік зияндарға ұшырайды. Табиғи жел мен ауа-райының өзгерісі обалардың құрылымын бұзып, олардың тарихи маңызын жоюы мүмкін. Сонымен қатар, ауылшаруашылық жұмыстар мен құрылыс іс-әрекеттері бұл археологиялық нысандарға зиян келтіріп, олардың мәдени құндылығын төмендетеді. Осындай жағдайларды болдырмау үшін құқықтық тұрғыда қатаң қорғау шараларын енгізу, археологиялық бақылауды күшейту қажет. Бұған қоса, мектептер мен қоғам арасында Тасмола мәдениетін зерделеу және түсіндіру жұмыстарын жандандыру, яғни мәдени-танымдық істер ұйымдастыру маңызды, бұл келешек ұрпаққа мұраның маңызын жеткізуге ықпал етеді.

19. Тасмола мәдениетінің бүгінгі қоғамдағы маңызы

Тарихи жадының негізі

Тасмола мәдениеті қазақ халқының ежелгі дәстүрлері мен рухани тарихының қайнар көзі болып табылады. Бұл мәдени мұра халықтың өткенін түсініп, тарихи сананы қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Рухани және қоғамдық құндылықтар негізінде бүгінгі ұрпақ ұлттық рух пен мәдени бірегейліктің негізін құрады.

Ұлттық бірегейлік пен мәдениет

Тасмола мәдениетін зерттеу арқылы ұлттық ерекшеліктер анықталып, бұл тарихи мұра қазіргі қоғамдағы рухани бірлікті нығайтуға септігін тигізеді. Осылардың бәрі еліміздің мәдени өміріне терең әсер етіп, ұлттық мәдениетті дамытуға жол ашады.

20. Тасмола мәдениеті – тарих пен рухтың сабақтастығы

Тасмола мәдениеті және мұртты обалар Қазақстанның ежелгі өркениетінің айқын көрінісі ғана емес, сонымен қатар ұлттық рухтың бастауы болып табылады. Бұл мәдени мұраны сақтау барлық қазақстандықтардың ортақ міндеті болып табылады, себебі ол Ұлттық тарихи сананың негізі әрі келешек ұрпаққа берілуі тиіс қасиетті мұра.

Дереккөздер

Баймұқанов Н.Ә. Тасмола мәдениеті және мұртты обалар // Археологиялық зерттеулер. – 2021.

Қасымова А.Б. Қазақстандағы ерте темір дәуірі ежелгі мәдениеттері. – Алматы, 2020.

Иманқұлов Т.М. Мұртты обалар құрылымы және олардың маңызы. – Нұр-Сұлтан, 2023.

Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Археология институты жарияланымдары, 2022.

Марғұлан Ә.Х., Ақышев К.А. Қазақстан археологиясы. – Алматы, 1980.

Самашев З.История Тасмолы. – Алматы, 1995.

Қуанышбаев Б. Қазақстанның археологиялық қазбалары. – Нұр-Сұлтан, 2012.