Текст выступления:

Көшпелі малшаруашылығы мен өмір салтының қалыптасуы
1. Көшпелі малшаруашылығы мен өмір салты: Қалыптасу және мәні

Көшпелі мал шаруашылығы – бұл қазақ даласының кең-байтақ кеңістігінде дамыған ерекше шаруашылық түрі. Сол даланың табиғи жағдайына икемделген көшпелілердің өмір салты ғасырлар бойы қалыптасып, өз ерекшеліктерін сақтап келеді. Бұл шаруашылық түрі негізінен көлеңкелі шөптер мен ашық жайылымдарды пайдалану негізінде мал бағуға бағытталған. Қазақ даласындағы көшпелі малшаруашылығы табиғат пен адам еңбегінің үйлесімділігін көрсетеді, ол көшпелі өмір салтының, экономикалық және мәдени дәстүрлерінің негізіне айналды.

2. Көшпелі өмір салтының тамырлары

Қазақстан жеріндегі көшпелі мал шаруашылығы біздің дәуірімізге дейінгі II мыңжылдықта бастау алған. Ұлы дала мен табиғаттың әр түрлі жағдайлары халықты жыл мезгілдеріне байланысты қоныс аударуға мәжбүр етті. Бұл жылдық маусымдарға, ауа райы өзгерістеріне, жайылымдардың жаңаруына қарай малшылардың өмір сүріп, шаруашылықтарын жүргізу формасын анықтады. Көшпелі өмір салтының тамырлары осы табиғи факторлармен тығыз байланысты және ол қазақ қоғамының тарихындағы ерекше рөл атқарады.

3. Далалық табиғат пен мал шаруашылығының өзара байланысы

Көшпелі мал шаруашылығы толығымен дала табиғатының заңдылықтарына тәуелді болды. Мысалы, шөптің жаңа шыққанын, су тапшылығын, ауа райының күрт өзгерістерін бақылап, малшылар маусымдық көш-қонысты дәл жоспарлады. Жайылымдарды тиімді пайдалану малдың денсаулығын сақтап, шаруашылық өнімділігін арттырды. Сонымен қатар, дала экологиясы мен мал шаруашылығының өз арасында күрделі қарым-қатынас орнады: малдың жайылымдағы көптігі топырақтың құнарлылығына, өсімдік түріне әсер етті. Осылайша, көшпелі мал шаруашылығының дамуы дала табиғатының ерекшеліктерін ескеру арқылы жүзеге асты.

4. Көшпенділер өсірген мал түрлері және олардың ролі

Көшпелі қазақтар төрт түлік малды өсірді: ірі қара (сүйек ірі), жылқы, түйе және қой-ешкі. Ірі қара – ет пен сүттің негізгі көзі, сондай-ақ еңбекте пайдаланылды. Жылқы – жылдам жүріп, тасымалдау мен шабандоздыққа арналған маңызды мал. Түйе – су мен жүк тасымалын жеңілдетіп, шөлейт жерлерде маңызды роль атқарды. Қой мен ешкі – жылы киім-кешек пен тағам үшін пайдаланылады, олардың жүндері мен терілері тұрмыста кеңінен қолданылды. Осы малдардың әрқайсысы көшпелілердің экономикалық тіршілігі мен мәдени салтында өз орны бар.

5. Көшпелі мал түрлерінің негізгі салыстырмасы

Кәсіби зерттеулерге сәйкес, төрт түлік малдың жайылымға бейімділігі мен шаруашылықтағы маңызы түрліше болды. Ірі қара мен қой азық заттарын кең спектрде пайдалана отырып, топырақ жағдайына төзімді. Жылқы мен түйе маусымдық көшулерде қажетті жүк тасымалы мен көлік қызметін атқарды. Әр мал түрі өз табиғи ортасына, климаттық жағдайға және шаруашылық қажеттіліктерге қарай бейімделген. Мұндай салыстырмалық көшпелі шаруашылықтың тиімділігін арттырып, жан-жануарлар ресурсын дұрыс пайдалану негізінде дамыды.

6. Маусымдық көшу жүйесінің ұйымдастырылуы

Көшпелі малшаруашылығы маусымдық көшулерге негізделген. Жазды жайлау маусымы – бұл уақытта мал шөпті кең жайылымдарға шығарылады. Күзде малды жайылымнан асырып, қыстауға дайындау үшін күзеу кезеңі ұйымдастырылады. Қыстау маусымында мал жылы әрі қорғалған жерге қонып, азық-түлікпен қамтамасыз етіледі. Көктеу — көктемде малды қайта жайылымға оратып, жаңа шөп шыққанша күтетін кезең. Бұл кезеңдер малдың жем-шөп алуын тиімді ұйымдастыру арқылы көшпелі өмірдің үздіксіздігін қамтамасыз етеді.

7. Көш жолының маусымдық циклінің кезеңдері

Дәстүрлі көшпелі шаруашылықта маусымдық қоныс ауыстыру тәртібі негізінде төрт негізгі кезең орын алады. Бірінші кезең – көктеу, онда жайылымға оралып, шөптің өсуін күтеді. Екінші кезең – жайлау, жайлы уақыт малға шөптің мол болуымен сипатталады. Үшінші кезең – күзеу, малды қысқа дайындап, азық жинау кезеңі. Төртінші кезең – қыстау, малды қысты жылы жерге жинау. Бұл фазалардың бәрі уақыт пен табиғаттың өзгерістеріне бейімделіп, көшпелі шаруашылықтың табысты болуын қамтамасыз етеді.

8. Көшпелі өмірдің тұрмыстық құралдары

Көшпелі өмір салтына арналған құралдар — өмірдің ыңғайлы және тиімді өтуіне септесетін заттар. Киіз үйдің құрылысында ағаш шатыры мен киіз жабын қолданылды, бұл жылуды сақтап, жел мен суықтан қорғады. Қолөнер құралдары: жүн иіру, киіз тоқу, ат жабдықтары мен шапан тігу сияқты жұмыстар күнделікті қажеттілікті қамтамасыз етті. Сондай-ақ, от жағу үшін арнайы пештер мен ыдыстар қолданылды, олар көшпелі тұрмысқа өте ыңғайлы болды. Бұл заттар көшпенділердің мәдениеті мен шаруашылығын айқын танытты.

9. Киіз үйдің құрылымы және артықшылықтары

Киіз үй — көшпелі қазақтардың негізгі баспанасы. Ағаштан жасалған қаңқасы киізмен қапталып, сыртқы жағынан қатты жел мен суықтан қорғаныс қамтамасыз етеді. Онымен қатар, бұл құрылым жылуды тиімді ұстайды, сол арқылы қыстың қытымыр суығында жайлы болады. Киіз үйді жинау және тарату жылдам жүреді, бұл көшпелі малшылардың жыл сайынғы көш-қонысын жеңілдетті. Сонымен қатар, киіз үй жеңіл және икемді болғандықтан, көшпелілердің өмір сүру жағдайларын оңтайландырып, ата-бабадан берілген мәдени мұра ретінде сақталды.

10. Көшпелі қоғамның әлеуметтік негіздері

Көшпелі қоғамның негізгі әлеуметтік бірлігі – отбасы. Онда ұрпақ сабақтастығы мен әдет-ғұрыптық құндылықтар берілді. Қауымдық құрылымда балалар мен қарттар үлкен құрметке ие болды, әсіресе еңбек бөлінісі мен қолдау жүйесі жақсы дамыды. Ру мен тайпа араларындағы ынтымақтастық және үлкендерді сыйлау дәстүрі қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етіп, көшпелі өмір салтының ұстанымдарын нығайтты. Бұл әлеуметтік негіз көшпелі халықтың біртұтастығы мен мәдени дамуына үлкен әсер етті.

11. Басшылық құрылым: би, ақсақал, көш көсемі

Көшпелі қауымда би мен ақсақалдар жетекшілік етті. Олар дау-жанжалдарды әділ шешіп, халық арасында татулық пен келісімді сақтауға ат салысты. Ал көш көсемі малшаруашылықтағы маусымдық көшулерді ұйымдастырып, жайылым ресурстарын тиімді пайдалану мен қорғанысты басқарды. Басшылық құрылымда көпшілік пікіріне сүйену маңызды болды, бұл қауым үшін әділ және тұрақты шешімдерді қабылдауға мүмкіндік берді. Мұндай басқару дәстүрі көшпелі қоғамның келешегіне ұрпақтан ұрпаққа берілді.

12. Балалар мен әйелдердің еңбектегі рөлі

Көшпелі қоғамда балалар жас кезінен малға күтім жасап, қозы мен құлынды бағып, еңбек мәдениетін игерді. Бұл олардың қоғамдағы рөлін қалыптастырып, жауапкершілікті сезінуіне алып келді. Әйелдер болса, сүт қорларын теріп, тұрмыстық тағамдар әзірлеп, киіз үй тігіп, үй шаруашылығын ұйымдастырып көшпелі өмірдің тірегіне айналды. Олар дәстүрлі өмір салтын сақтап, ұрпақ тәрбиесінде маңызды қызмет атқарды, қоғамдық өмірдің ажырамас бөлігі болды.

13. Экономикалық өсім және айырбас сауда

Көшпелі малшының шаруашылығы отбасылық қажеттіліктерді қанағаттандырып, артық өнімдерді нарыққа шығаруға мүмкіндік берді. Мал мен оның өнімдерін айырбастауда көрші елдер мен қалалардан тұз, астық, түрлі маталар мен құралдар әкелінді. Осындай сауда айналымы көшпелілердің экономикалық байланысын арттырып, сонымен бірге мәдени және әлеуметтік алмасуға да ықпал етті. Айырбас сауда арқылы халықтың күнделікті тұрмысы әрленіп, тұрақты дамуға жол ашылды.

14. Мал басының жыл бойғы өзгерісі

Жыл бойы мал санының өзгерісі маусымдық климаттық жағдайларға сәйкес жүреді. Жылы маусымдарда жайылым мол болғандықтан, мал басы көбейсе, қыстарда ауа райының қолайсыздығынан және азық тапшылығынан мал саны азаяды. Бұл көрсеткіштер маусымдық талаптардың мал шаруашылығын реттеудегі маңыздылығын дәлелдейді. Сонымен қатар, бос жайылымдарды тиімді пайдалану және мал азығын алдын ала дайындау ауыл шаруашылығын тұрақты жүргізуге септігін тигізеді.

15. Көшпелі мәдениеттің салт-дәстүрлері

Көшпелі қазақ қоғамында ауыз әдебиеті мен жыраулық өнер тарихи тәжірибені ұрпаққа жеткізудің маңызды құралы болды. Наурыз мерекесі табиғаттың оянуын, жаңа жылдың басталуын білдіріп, ынтымақтастық пен бірлікті бекітті. Саятшылық пен ат жарыстары көшпелі дәстүрдің ерекше мәдени символдарына айналды, рухани және фізикалық күштің көрінісі болды. Сондай-ақ, көкпар тәрізді ұлттық ойындар қоғамда бірігу мен рухты көтерудің тиімді құралы ретінде ойын мәнінен тыс құндылыққа ие болды.

16. Табиғатпен үйлесім мен кеңістіктік қозғалыс

Қазақстанның ұлы даласында көшпелі өмірдің негізгі ерекшелігі — адам мен табиғат арасындағы үйлесімділік пен кеңістіктік еркін қозғалыс болды. Көшпелілер жыл мезгілінің өзгеруіне сай мал жайылымдарын ауыстырып, табиғаттың ресурстарын мұқият пайдалануды үйренді. Бұл олардың тіршілік етуі мен мәдениетінің негізінде жатқан маңызды қағидалардың бірі еді. Мысалы, жаздың ыстығында мал басы тауларға немесе шөлейт далаларға көшіп, қыста жылы аңғарларға оралу арқылы табиғатпен тығыз байланыста болды. Осылайша көшпелілер табиғат заңдарын құрметтеп, оны өз пайдасы үшін мейлінше тепе-теңдікте пайдаланды. Бұл кеңістіктік қозғалыс пен табиғатқа бейімделу қоғам өмірінің барлық саласында – шаруашылықта, тұрмыста, мәдениет пен дәстүрде көрініс тапты.

17. Көшпелі өмірдің артықшылықтары мен қиындықтары

Көшпелі өмірдің басты пайдасы — табиғатқа жақындық пен еркіндік сезімін беруінде. Бұл өмір салты ресурстарды тиімді пайдаланып, малдың жайылымдарын үнемі ауыстырып, жердің өнімділігін арттырды. Бірақ сонымен қатар, көшпелі өмір ауыр климаттық жағдайлар мен табиғаттың қаталдығына төтеп беруді талап етті. Қыстың суық аяздары мен жаздың жауын-шашынсыз кезеңдері малдың жұту қаупін тудырып, қиындықтар туғызды. Сонымен қатар, көшудің тұрақсыздығы, маусымдық орын ауыстырулар мен алыс қоныстар арасындағы қатынастарды қиындатты, бұл көші-қон мәселелеріне әкелді. Дегенмен, осы барлық қиындықтарға қарамастан, көшпелі образ өмірі ұлт мәдениетін сақтап, оны дамытудың негізі болды.

18. Көшпелілер мен отырықшылар өміріндегі айырмашылықтар

Көшпелілердің өмірі ежелден тұрақты мекен - тұратын орынсыз болды. Олар негізінен мал шаруашылығымен айналысып, жыл мезгілдеріне қарай жайылымдарды ауыстырып, табиғатқа бейімделді. Бұл қозғалыс оларға еркіндік пен табиғатпен үйлесімділік сыйлады. Ал отырықшылар керісінше, тұрақты ауылдар мен үйлерде тұрды, егіншілікпен айналысқан. Олардың өмір салты жерді өңдеуге негізделіп, ауыл шаруашылығы негізінде құрылды. Осылайша, екі топтың өмір сүру тәсілі олардың экономикасы мен мәдениетінің түп-тамырында әртүрлілік пен ерекшеліктер бар екенін көрсетеді.

19. Көшпелі малшаруашылығы — қазақ халқының тарихи негізі

Көшпелі малшаруашылығы қазақтың этностық мәдениеті мен тұрмысын қалыптастырған маңызды экономикалық негіз болды. Бұл шаруашылық түрі қазақ даласының кеңдігі мен табиғатының ерекшеліктерін тиімді пайдалана отырып, адамдарға еркіндік пен кеңістік берді. Еркіндік пен ұлы даланы пайдалану дәстүрі көшпелі мәдениеттің бойында терең тамыр жайып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасты. Көшпелі өмір салты қазақ халқының ұлттық бірегейлігін сақтауда маңызды рөл атқарып, әлеуметтік байланыстың нығаюына ықпал жасады. Қазақтың ата-баба қоныстары мен көшпелі тұрмыс жағдайлары өзара тығыз байланыста болып, тарихи қағидалардың негізін құрады.

20. Көшпелі малшаруашылығының тарихи және мәдени мұрасы

Көшпелі малшаруашылығы қазақ халқының рухани және мәдени байлығының басты негізі ретінде қазіргі ұрпаққа тарихи сабақтастық пен ұлттық құндылықтарды жеткізуге үлкен қызмет атқарады. Бұл шаруашылық формасы қазақтың еркіндігі мен табиғатпен үйлесімді өмір сүру дәстүрлерін сақтап, ұлттық мәдениеттің дамуында маңызды рөл ойнады. Қазіргі Қазақстанның мәдени дамуы көшпелі малшаруашылығының ұрпақтан ұрпаққа берілген құндылықтарын терең түсіне отырып, оларды заман талабына сай жаңа мәнде жалғастыруды қажет етеді.

Дереккөздер

Мұхамеджанов С.Т. Қазақстанның көшпелі малшаруашылығы. – Алматы: Жаңалық, 2015.

Қазақ этнографиясы. – Алматы: Қазығұрт, 2018.

История Казахстана. Учебник для средней школы. – Нұр-Сұлтан: Мектеп, 2023.

Абай Қ. Қазақтың көшпелі мәдениеті мен салт-дәстүрлері. – Алматы: Ана тілі, 2019.

Жұмекен Нұрқасов. Қазақ қоғамының тарихи негіздері. – Алматы: Рауан, 2020.

Бейсенов А.Т. Қазақ көшпелі мәдениеті. Алматы, 2015.

Құрманғазы Қ. Қазақстан тарихы. Шымкент, 2018.

Садықов Ж. Қазақ халқының шаруашылығы. Нұр-Сұлтан, 2020.

Мұхамедқұлов М. Қазақтың этникалық тарихы. Алматы, 2017.

Нұрпейісов Ж. Ұлы даланың рухани мұрасы. Алматы, 2019.