Текст выступления:

"Есік обасы. ""Алтын адам"""
1. Есік обасы мен «Алтын адам»: Қазақ тарихының қазынасы

Қазақстанның тайқазы ұрпақтарына үлкен мұра болып келе жатқан археологиялық табыстар, әсіресе алтын бұйымдар мен ежелгі қорғандар, халқымыздың бай мәдениеті мен ертеден келе жатқан тарихын танытады. Осы баяндамамызда еліміздің тарихын айшықтайтын және әлемдік деңгейде танылған Есік обасы мен «Алтын адам» туралы сыр шертілетін болады.

2. Кіріспе: Археологиялық мұралардың тарихы мен мәні

Археология — өткен заманның айнасы іспеттес. Қазақстан аумағынан табылған ежелгі ескерткіштер мен қорғандар біздің ата-бабаларымыздың өмір сүру салты, дүниетанымы, әлеуметтік ұйымдасуы туралы нақты деректер әкеледі. ХХ ғасырдағы белсенді қазба жұмыстарының нәтижесінде ашылған Есік қорғаны ерекше маңызды орын алады, бұл зерттеу қазақ тарихын тереңірек түсінуге зор үлес қосты.

3. Есік қорғанының тарихи маңызы мен орналасуы

Есік қорғаны Алтай тауларының етегінде, Алматы облысында орналасқан. Оның маңызы — ортағасырлық сақ мәдениеті мен Қазақстанның көне өркениеттерінің дамуын көрсететін әмбебап тарихи кешен болуы. Бұл қорған ежелгі көшпелі тайпалардың әлеуметтік құрылымы мен дүниетанымына нақтылы куәлік ететін орын ретінде ерекше танылған.

4. Есік қорғанының құрылысы мен ерекшеліктері

Есік қорғанының диаметрі шамамен алпыс метрге жетіп, оның биіктігі алты метрге жуықтайды. Қорғанның құрылысында тас пен ағаш қабаттары қатар қолданылып, олардың кешенді инженерлік шешімдері ерекше назар аударады. Бұл құрылыс көшпелі халықтардың жерлеу салттарына қатысты терең дәстүрлер мен өнер шеберлігін көрсетеді, олардың рухани нанымдары мен тұрмыс-тіршілігін бейнелейді.

5. Есік қорғанындағы маңызды археологиялық табылулар

Есік қорғанынан шыққан археологиялық жәдігерлер біздің өткеніміз туралы нақты тарих ретінде көрініс тапты. Соның ішінде, алтын әшекейлер мен қару-жарақтар, оның ішінде «Алтын адам» киімі мен сауыттары ерекше орын алады. Сондай-ақ, қорғаннан табылған құралдар мен тұрмыстық заттар сол кездегі халықтың өмір салты туралы мол мағлұмат береді.

6. Алтын адамның киім үлгісі мен декоры

Бірінші, «Алтын адамның» бас киімі екі жүзге жуық алтын әшекей элементтерімен безендірілген. Оның биік айдары мен төбеті ерекше сән-салтанатты білдіреді және мәртебенің белгісі болып саналады. Екінші, киімінде сауыт құрамына қылыш, қанжар, алтын белбеу және жануарлар бейнесі бар сәндік пластиналар кіреді. Арыстан, тұлпар мен бұғы суреттері аң стилінің сәндік элементтерін көрсетеді, бұл көшпелі мәдениеттің айшықты көрінісі.

7. Есік жазуы – көне түркі жазба мәдениетінің куәсі

Есік қорғанынан табылған жазбалар көне түркі жазба мәдениетінің бірегей үлгілерінің бірі саналады. Бұл жазулар ежелгі көшпелі халықтардың тілді қолдану мәдениетін, жазба түріндегі ақпаратты сақтаудың маңыздылығын көрсетеді. Осы жазбалар арқылы зерттеушілер сол дәуірдегі тарихи оқиғалар мен мемлекеттік құрылымды тереңірек түсінуге мүмкіндік алды.

8. Сақ қоғамы және оның құрылымы

Сақ тайпалары әскери және әлеуметтік құрылымымен кеңінен танылды. Олар қатты ұйымдасқан қоғамды қалыптастырған, яғни үлкен әскери күш ретінде ерекшеленген. Жоғары билеушілер алтыннан жасалған сауыттар мен әшекейлер арқылы өз құқықтары мен мәртебесін айқындаған. Осылайша, сақтардың мәдениеті және тұрмысы археологиялық зерттеулер арқылы айқындалып, олардың ерекше өнер стилі мен әлеуметтік ұйымдасуы анықталды.

9. Археологиялық зерттеу кезеңдері

Есік қорғанының қазба жұмыстары бірнеше кезеңнен өтті. Алғашқы зерттеулер 1950 жылдары басталып, 1969 жылы негізді ашылу орын алды. Осыдан кейінгі кезеңдерде табылған жәдігерлер мен сақталған деректер жүйелі түрде талданып, жарияланды. Бұл жұмыстар Қазақстанның көне тарихын тереңдетіп, әлемдік ғылыми қауымдастықта жоғары бағаға ие болды.

10. Есік, Шілікті, Бесшатыр қорғандарының салыстырмалы деректері

Үш қорғанның өлшемдері мен табылған алтын бұйымдарының саны олардың әртүрлі географиялық орналасуымен ерекшеленеді. Есік обасынан ең көп алтын әшекейлер табылған, бұл қазақ мәдениетінің сән-салтанатын айқындайды. Шілікті және Бесшатыр қорғандары да қазба жұмысында маңызды рөл атқарғанымен, Есіктің атағы ерекше төңірекке жайылған.

11. «Алтын адам» – Қазақстанның ұлттық символы

«Алтын адам» бейнесі тәуелсіз Қазақстанның мәдениетін ашып көрсетуге маңызды үлес қосты. Бұл образ Қазақстанның бай тарихын және қазақ халқының ұлы мұрасын мақтан тұтып, ұлттық бірліктің белгісі ретінде танылған. Елтаңбада, банкноттар мен монеталарда аталмыш бейнені жиі кездестіруге болады. 1992 жылдан бастап ол патриоттық шараларда басты тақырыпқа айналды.

12. Есік қорғанынан табылған басқа жәдігерлер

Есік қорғаны тек «Алтын адаммен» ғана ерекшеленбейді. Мұнда табылған дулатұрмыстық заттар, қару-жарақтар және сәндік бұйымдар көне көшпелілердің өмірін жан-жақты ашып көрсетеді. Әсіресе, өңделген тері бұйымдары, темір құралдар және алтыннан жасалған оюлар қазақ тарихының байлығын білдіреді.

13. Сақ мәдениетінде аң стилінің таралу үлесі

Сақ қорғандарынан табылған аң стиліндегі әшекейлер олардың өнеріндегі ерекше бағыт екенін көрсетеді. Бұл стиль жануарлардың бейнесі мен олардың қозғалысын айқындап, сәндеу өнерінің жоғары дәрежесін көрсетеді. Есік қорғанында аң стилінің үлесі өте жоғары, бұл оның мәдени ерекшелігін және сәндік өнерінің өркендеуін дәлелдейді.

14. Есік қорғанының Қазақстан тарихындағы орны

Есік қорғаны еліміздің ежелгі өркениет деңгейін көрсетеді. Бұл тарихи нысан Қазақстандағы көне мемлекеттілік пен мәдениеттің дамуына нақты дәлел болып табылады. Сонымен бірге, қорғаннан табылған жәдігерлер ұлттық мәдениеттің айшықты көрінісі ретінде қазақ халқының тарихын әрі қарай зерттеуге маңызды негіз болды.

15. Тарихшылар мен археологтардың пікірлері

Кемал Ақышев «Алтын адамды» қазақ тарихындағы ең маңызды ашылыс деп санайды, онда бұл археологиялық табыс халқымыздың мәдени мұрасын байытты. Жансейіт Қасымбаев бұл жәдігерді өркениеттің биігінен шыққан жаңғырық ретінде бағалайды. Қазақстандық археологтар Есік қорғанын әлемдік тарихи-мәдени нысан ретінде жоғары дәрежеде мойындайды. Олардың пікірі бойынша, бұл табылғылар Қазақстанның ғылыми қауымдастығының әлемдік деңгейдегі беделін арттырды.

16. «Алтын адам» – әлемдік археологиядағы феномен

«Алтын адам» – Қазақстанның ғана емес, әлем археологиясының да ең құнды жәдігерлерінің бірі. 1969 жылы Есік қорғанынан табылған бұл алтын балбалы мүсін қазақтың ежелгі тарихы мен мәдениетін айқын көрсетеді. Ғалымдар бұл жәдігерді орта ғасырлардан бұрынғы сақ дәуірінің символы ретінде қарастырады. Оның киім-кешегі мен әшекейлері сол дәуірдегі металлургия мен зергерлік өнердің жоғары деңгейін дәлелдейді. Сонымен қатар, «Алтын адам» қазақ халқының батырлық пен ерлікке деген құрметін көрсетеді, бұл оның аңыздар мен халықтық эпостарда орнын нығайтады.

17. Алтын адамның музейлік мұрасы

«Алтын адам» – жай ғана археологиялық нысан емес, ол музейлерде ұлттық мәдениеттің асқақ бейнесі ретінде сақталады. Қазақстанның бірнеше ірі музейлерінде өзгермелі көрмелер ұйымдастырылып, бұл жәдігердің алтыннан жасалған сызбалары мен киімдері әр түрлі аудиторияға таныстырылады. Мысалы, Алматыдағы Археология музейінде «Алтын адам» туралы интерактивті көрме ашылды, онда балалар мен жастарға оның тарихи маңызы түсіндірілді. Сонымен қатар, музейлік мұра әсіресе ұлттық бірлік пен патриоттық сезімді қалыптастыруға ықпал етеді, өйткені ол ұрпақтарды өз тамырларын тануға және бағалауға шақырады.

18. Есік қорғаны мен «Алтын адам» туралы аңыздар

Алтын адам жайлы аңыздар халқымыздың рухани байлығының айнасы. Бұл кейіпкер – батыр, халықтың қорғаушысы ретінде сипатталады, оның ерлігі мен даналығы ұрпақтарға үлгі болады. Есік обасы өңіріндегі аңыздарда бұл орын киелі, рухани орталық деп есептеледі, ол ұрпақтарға отанға деген махаббат пен ұлттық мәдениеттің маңызын жеткізеді. Бұндай аңыздар қоғамның ұлттық санасын қалыптастырып, тарихи жәдігерге деген құрмет пен мақтаныш сезімін арттырады, осылайша дәстүр мен тарихтың ұшан-теңіз мұрасын ұрпақтарға жеткізеді.

19. Тарихи жәдігерлердің жас ұрпақ үшін маңызы

Қазақстанда Есік қорғаны мен «Алтын адам» туралы мыңнан астам білім беру және мәдени іс-шаралар ұйымдастырылып жатыр. Бұл жобалар жасөспірімдер мен жастардың ұлттық тарих пен мәдени мұраға қызығушылығын оятады. Мысалы, музейлерде экскурсиялар, шеберлік сабақтары мен тарихи ойындар өткізіледі. Мұндай іс-шаралар арқылы жас ұрпақ өз елінің бай тарихымен танысып, патриоттық сезімдерін нығайтады. Сонымен қатар, білім беру министрлігі мен мәдениет ұйымдарының бірлескен еңбегі арқасында бұл бастамалар жыл сайын кеңейіп келеді.

20. Ұлттық мұра – ұрпаққа аманат

Есік қорғаны мен «Алтын адам» – ежелгі Қазақстан тарихының жазылмай қалған беттерін ашатын құнды мұралар. Олар ұлттық бірлікті қалыптастырып, болашақ ұрпаққа рухани азық боларлық үлгі болып табылады. Мұндай тарихи және мәдени ескерткіштер – елдің өткенін құрметтеп, оны сақтау арқылы ұлттық сананы жаңғыртудың негізгі құралы. Сондықтан біз бұл мұраларды қастерлеп, оны кейінгі буынға жеткізу – парызымыз.

Дереккөздер

Ақышев К.А. Қазақстанның археологиялық мұрасы.- Алматы, 1980.

Қасымбаев Ж.І. Ежелгі Қазақстан мәдениеті. – Астана, 1995.

Қазақстан археологиясының жинағы, 2021 ж.

Төлеубаев Н.Н. Сақ мәдениеті және оның тарихи маңызы. – Алматы, 2005.

Джунусов Б.А. «Алтын адам» және Қазақстан тарихы. – Алматы, 2010.

А.Қ. Мырзахметов, "Қазақстандағы сақ мәдениеті", Алматы, 2015.

Нұртай Әбдіжаппар, "Есік қорғаны мен Алтын адам", Астана, 2020.

Қазақстан Республикасының Мәдениет және білім министрлігі, "Тарихи мұраларды сақтау және дамыту бойынша баяндамалар", 2023.

С. Тұрлыбекова, "Алтын адамның символикасы және оның маңызы", Тарих ғылымдары журналы, №4, 2019.