Текст выступления:

Әуезді Марғұланның ашқан археологиялық жаңалықтары
1. Әлкей Марғұланның археологиялық жаңалықтарына жалпы шолу

Археология ғылымы қазақ халқының ежелгі тарихы мен мәдениетін түсінудің құралы ретінде аса маңызды рөл атқарады. Бұл ғылымның дамуына ерекше үлес қосқан тұлғалардың бірі — Әлкей Марғұлан. Оның ізденістері мен ашқан жаңалықтары елдің тарихи санасын жаңартуында айрықша орын алды. Алдағы сөзімізде археология саласындағы негізгі жаңалықтар мен үлгілер арқылы Қазақстанның бай мәдени мұрасының айқындаушы рөлін танытамыз.

2. Әлкей Марғұлан: ғалым және зерттеуші

20-шы ғасырдың ұлы ғалымдарының бірі Әлкей Марғұлан қазақ археологиясының негізін қалаушылардың бірі ретінде тарихта орны бар. 1904 жылы дүниеге келген ол, 1985 жылға дейін өмір сүріп, өзінің жан-жақты зерттеулері арқылы ежелгі мәдениеттерді зерттеуге тың серпін берді. Оның еңбектері ел тарихын жаңғыртып, кейінгі ұрпаққа бағалы мұра қалдырды.

3. Алғашқы археологиялық зерттеулердің бастауы

Әлкей Марғұланның алғашқы археологиялық зерттеулері елдің түрлі аймақтарындағы көне қорымдар мен ескерткіштерді қамтыды. Бұл бастапқы ізденістер Қазақстанның ежелгі тарихын тереңірек тануға жол ашып, археология саласының дамуына себеп болды. Ғалым ескерткіштердің арғы тамырын зерттеп, олардың этнографиялық және мәдени маңызын анықтады.

4. Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ашылуы

Бұл мәдени жолдарды зерттеу барысында Әлкей Марғұлан мен оның командасы Беғазы-Дәндібай мәдениетін анықтады. Осы археологиялық мәдениет Қазақстандағы тас және мыс дәуірлерінің арасындағы ерекше орынды білдіреді. Оның ашылуы халқымыздың ежелгі өркениет тарихын толықтыруға алып келді, осы мәдениеттің ерекшеліктері мен даму кезеңдері ғылыми айналымға енгізілді.

5. Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің саны (1940-1970)

1940-1970 жылдар аралығында археологиялық зерттеулер қарқынды дамып, ескерткіштердің саны тұрақты түрде өсті. Бұл кезеңде көптеген жаңа қорымдар мен тарихи орындар табылып, зерттелді. Мұндай өсім Әлкей Марғұлан басқарған экспедициялардың жоғары тиімділігі мен елдегі археология саласының жедел дамуын айғақтайды.

6. Тасмола қорғандарының ашылуы және маңызы

Тасмола қорғандары — ежелгі сақ дәуірінің беделді ескерткіштері саналады. Марғұлан мен оның зерттеушілері бұл қорғандарды ашып қазу арқылы сақтардың мәдениеті мен рухани өмірін түсінудің терең қырларын ашты. Қорғандардағы жәдігерлер қазақ даласының тарихындағы ерекше этапқа куәлік етеді.

7. Сақ дәуірі археологиялық жаңалықтары

Сақ дәуіріне қатысты археологиялық табыстар көпқырлы мәліметтер береді. Олар — қару-жарақтардың, әшекейлердің, тұрмыстық заттардың байлығы. Бұл жаңалықтар қазақ халқының ежелгі дәуірдегі өркениеттік жетістіктерін, сондай-ақ Қазақстан территориясындағы көшпелі мәдениеттің гүлденуін дәлелдейді.

8. Марғұлан қазбаларынан табылған жәдігерлер саны

Марғұланның жетекшілігімен жүргізілген археологиялық экспедициялар еліміздегі мәдени мұраны толық тануға септігін тигізді. Табылған жәдігерлер — құрал-саймандардан бастап, сәндік бұйымдарға дейінгі кең ауқымды қамтыды. Бұл мәліметтер ежелгі қоғамдағы технологиялық және өнеркәсіптік дамуды нақтылы көрсетті.

9. Ұлытау өңіріндегі тарихи ескерткіштерді зерттеу

Ұлытау өңірінде Марғұлан зерттеген көне мазарлар мен тас мүсіндер жергілікті мәдени мұраны ашуына үлес қосты. Бұл зерттеулер аймақтың тарихи маңыздылығын айшықтап, өңірдегі ежелгі өмір салты мен дін көріністерін тереңірек түсінуге мүмкіндік берді. Жартас суреттері мен басқа ескерткіштердің ашылуы Қазақстанның орта ғасырлар тарихын байытты.

10. Түркі дәуіріндегі Орхон-Енисей жазулары

Марғұлан зерттеген Орхон-Енисей жазулары түрік қағанаты дәуірінің маңызды құжаттары болып табылады. Олар көне түркілердің мемлекеттік құрылымын, мәдени-тілдік ерекшеліктерін айқын көрсетті. Ғалымның бұл жазуларды жүйелеуі ерте түркі мемлекеті мен оның мәдениеті туралы білімімізді кеңейтіп, қазақ тарихында жаңа ғылыми дәуірдің басталуына әсер етті.

11. Қола дәуіріндегі металл өндеу өнері

Қола дәуірінде металлургия өнері қарқынды дамыды. Марғұлан тапқан арнайы металл балқыту пештері мен кен орындары ежелгі қазақстандықтардың металл өңдеу технологиясын айқын көрсетті. Бұл өнердің дамуы шабуылдасу мен еңбек құралдарын жетілдіруге жол ашып, сол заманның қоғамының әлеуметтік құрылымына ықпал жасады.

12. Жезқазған ауданындағы ерекше табыстар

Жезқазған аймағындағы археологиялық іздестірулер метал өндірудің ежелгі дәуірлерден бастау алатынын дәлелдеді. Табылған шекемтас құралдар мен керамикалық заттар сол кезеңдегі өнеркәсіптің жоғары деңгейін көрсетіп, өңірдің тарихында металл өндірісінің маңызды орталық болғанын айғақтайды.

13. Археологиялық зерттеулердің негізгі кезеңдері

Марғұланның экспедициялық әдістемесі бірнеше маңызды кезеңнен тұрды: алғашқы зерттеу жұмыстары, экспедицияларды жоспарлау, қазба жұмыстары, табылған материалдарды сақтау және талдау. Әр кезең археология ғылымының дамуына және мәдени мұраны сақтауға бағытталды. Бұл жүйелі әдіс Қазақстандағы археологиялық зерттеулердің негізін қалады.

14. Этнографиялық зерттеулердегі жаңалықтар

Марғұлан қазақ халқының көшпелі тұрмысын жан-жақты зерттеп, оның мал шаруашылығы, киіз үй мен қыстаудың құрылыс ерекшеліктері, сондай-ақ қолөнер дәстүрлері жайлы мол мәлімет жинады. Оның зерттеулері халықтың күнделікті тұрмыс салтын жан-жақты ашып көрсетіп, көшпелілердің рухани мәдениетін сабақтастыра зерттеуге үлкен үлес қосты.

15. Берел мен Тасмола қорғандарының салыстырмасы

Берел және Тасмола қорғандары — ежелгі Қазақстандағы көне мәдениеттердің маңызды ескерткіші. Марғұлан бұл қорғандардың ерекшеліктері мен айырмашылықтарын анықтап, олардың тарихи және мәдени мәнін тереңірек ашты. Салыстыру екі қорғанның қалыптасу ерекшеліктерін және кең аумақтағы мәдени өзара ықпалдастықтарын түсінуге мүмкіндік берді.

16. Жартас суреттерінің археологиялық құндылығы

Жартас суреттері ежелгі адамдардың аңшылық пен тұрмыстық әрекеттерін бейнелейді, бұл олардың өмір сүру салты мен қоршаған ортаны тану деңгейін айқын көрсетеді. Үрей мен қуаныш, табыс пен қауіптің бейнесі ретінде өнер туындылары өткен мәдениеттердің айнасы іспеттес. Сонымен қатар, бұл суреттер ежелгі адамдардың діни нанымдары мен тұрмыстық салт-дәстүрлерін түсінуге маңызды мәліметтер береді, олар қоғамның құрылымы мен дүниетанымын ашуға септігін тигізеді. Мысалы, Қазақстанның көптеген аймақтарындағы жартас суреттері қола дәуіріндегі символикалық ойлау мен өнер дамуының айқын белгілері болып табылады. Әсіресе қола дәуірінде өркениеттің дамуы мәдениеттердің арасындағы өзара байланыстарды күшейтіп, тарихты терең зерттеуде маңызды дереккөзге айналды.

17. Марғұланның ғылыми еңбектері

Әлкей Марғұлан – археология мен этнография саласындағы қазақ ғылымының көрнекті қайраткері, оның ғылыми мұрасы ғасырлар бойы бағалануда. Ол 200-ден астам ғылыми мақалалар мен 12 монография жазып, Қазақстанның ежелгі мәдениеті мен тарихын зерттеуге зор үлес қосты. Оның еңбектері бойынан тарихи қазыналарды сақтау мен зерттеу әдістерінің жаңа деңгейге көтерілгенін байқауға болады. Академияның ресми деректері бұл оның ғылыми қауымдастықта кеңінен танылғандығын дәлелдейді. Әлкей Марғұланның шығармашылығы жаңа зерттеу бағыттарын ашып, кейінгі ғалымдардың еңбектеріне бағыт-бағдар берді.

18. Қазақстан археологиясына Марғұлан ықпалы

Әлкей Марғұланның еңбектері Қазақстан археология мектебін қалыптастыруда негіз болды, ол ғылыми кадрларды дайындау мен зерттеу әдістемесін жетілдіруде шешуші рөл атқарды. Оның жүргізген экспедициялары мен жаңашыл әдістері жергілікті зерттеушілердің шеберлігін арттырды және археология ғылымының даму қарқынын жеделдетті. Осылайша, ол өз елі үшін ғылымның жаңа базасын қалыптастырып, мәдени мұраны тиімді қорғау мен зерттеуге бағытталған саланы дамытты. Оның тәжірибелері басқа өңірлік және халықаралық жобаларға да үлгі болды.

19. Марғұлан мұрасын мектеп бағдарламасында зерттеудің маңызы

Әлкей Марғұланның ғылыми еңбектерін мектеп бағдарламасына енгізу оқушыларға байырғы мәдениетіміздің тереңдігін сезінуге үлкен мүмкіндік береді. Бұл білім жастардың патриоттық сезімін оятып, ұлт болмысына деген құрметті арттырады. Сонымен бірге, мұндай ақпарат оқушылардың ғылыми жұмыстарға қызығушылығын арттырып, зерттеу дағдыларын дамытуға ықпал етеді. Марғұланның мұрасын зерттеу нәтижесінде жас ұрпақ ғылыми ойлау қабілетін арттырып, танымдық мәдениетін кеңейтеді, бұл өз кезегінде қоғамның интеллектуалды потенциалын көтереді.

20. Әлкей Марғұлан мұрасы: тәуелсіз Қазақстанның мәдени қазынасы

Әлкей Марғұланның ашқан деректері мен ғылыми жаңалықтары Қазақстан тарихының байлығын арттырып, археология саласын жаңа белеске көтерді. Ол жас ұрпақты өз ата-бабаларының тарихы мен мәдени мұрасымен таныстырып, зерттеуге ынталандырады. Бұл мұра біздің тәуелсіз еліміздің мәдени қазынасы болып қала отырып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіледі. Сондықтан Марғұланның ғылыми еңбегі Қазақстанның болашағына жарқын бағыт беретін маңызды үлес ретінде бағаланады.

Дереккөздер

Марғұлан Ә.М. Қазақстан археологиялық ескерткіштері: Монография. Алматы, 1979.

Исабеков А.Т. Археология және этнография. Алматы, 1985.

Қазақ КСР Ғылым академиясының еңбек жинағы. Том 12. Алматы, 1968.

Өмірзақов Б.Е. Археология әдістемесі мен тарихы. Астана, 2003.

Мұқатаев Ж.С. Көшпелі дәуір мәдениеті. Алматы, 1990.

Абдужанов Ә.Е. Қазақстан археологиясының негізін қалаушы Әлкей Марғұлан: өмірі мен еңбектері. Алматы, 2015.

Қазақстанның ұлттық ғылым академиясы. Әлкей Марғұланның ғылыми мұрасы туралы материалдар жинағы. Алматы, 2018.

Тоқмурзаев С.А. Қазақстанның ежелгі мәдениеті: археологиялық зерттеулер. Нұр-Сұлтан, 2020.

Қасенов Б.К. Тарих және археология ғылымындағы этнографиялық көзқарас. Алматы, 2017.