Текст выступления:

Үйсіндер мен қаңлылардың мәдениеті
1. Үйсіндер мен қаңлылар мәдениетіне жалпы шолу

Қазақ даласының көне тарихи тыныс-тіршілігінен сыр шертетін Үйсіндер мен қаңлылар тайпаларының мәдениеті – ерте кезеңдегі түркілік және өзге де халықтардың өмір сүру ерекшеліктерін анықтаудың алтын кілті болып табылады. Бұл тайпалардың тұрмысы, шаруашылығы, әдет-ғұрыптары мен өнері олардың Қазақстан тарихындағы орны мен маңызын көрсетеді.

2. Тарихи негізі және географиялық ауқымы

Үйсіндер б.з.б. III–I ғасырларда Жетісу, Шу-Талас аңғарында мекендескен, ал қаңлылар б.з.б. III ғасырдан б.з. V ғасырға дейін Сырдария жағалауында қоныстанған. Бұл аймақтар қазіргі Алматы, Жетісу, Түркістан және Қызылорда облыстарының аумақтарымен сәйкес келеді. Осы таулы және өзен алқаптарындағы мекендеген халықтар сауда, мәдени және саяси байланыстарды дамыта отырып, ортағасырлық Шығыс пен Батыс арасындағы көпір қызметін атқарды. Олар Ұлы Жібек жолының маңызды бөлімшелері ретінде ортаазиялық өркениет тұжырымдамасына үлкен үлес қосты.

3. Үйсіндердің қоныстану аймағы туралы мақалалар

Үйсіндер Жетісу мен оның маңындағы таулы орындарда қалыптасқан тайпа болды. Археологиялық зерттеулер осы өңірде олардың отырықшы және көшпелі тұрмыстарының белгілерін анықтады. Мазарлар мен көлденең қондырғылар Үйсіндердің жергілікті табиғатпен үйлесімді өмір сүргенін көрсетеді, сондай-ақ олардың жоғары дамыған металл өңдеу және зергерлік өнерге ие болғанын дәлелдейді. Бұл мақалада Үйсіндердің қоныстану тарихы мен олардың аймақтық мәдени байланыстары кеңінен қарастырылады.

4. Қаңлылардың тарихи мекендеріне шолу

Қаңлылар негізінен Сырдария өзені бойында өмір сүріп, оның бойындағы таулы және жазық жерлерді мекен етті. Олар суармалы егіншілік пен мал шаруашылығына маманданған, әсіресе суармалы жер өңдеу ісі олардың экономикасының маңызды саласы болды. Қаңлылардың тарихи мекендері араб және түрік деректерінде жиі аталып, олардың әскери ұйымдастырылуы мен әлеуметтік құрылымының күрделілігі туралы мәліметтер бар.

5. Тұрғын үйлер мен құрылыс ерекшеліктері

Қоныстарда іргетасы тас пен балшықтан жасалған үйлер байқалады. Үйсіндер мен қаңлылардың тұрғын үйлері көбінесе төртбұрышты пішінде, қатты балшық пен ағаш каркастары бар құрылыс әдісі қолданылды. Үйлердің шатырлары терімен немесе жамылғымен жабылған, жел және су тасуына төзімді болды. Олардың тұрғын үй салу дәстүрлері климаттық жағдайларға бейімделген әрі әлеуметтік мәртебеге сәйкес өзгеріп отырды.

6. Киім үлгілері және әшекей бұйымдары

Үйсіндер мен қаңлылардың киімдері жібек пен жүннің үйлесімімен ерекшеленді, бұл материалдар күнделікті және салтанатты киімдердің түрлілігін қамтамасыз етті. Балшық, тері және әртүрлі түсті жіптерді пайдалану олардың шеберлік деңгейін көрсетті. Әйелдер алтыннан, күмістен және асыл тастардан жасалған әшекейлерді сән ретінде ғана емес, сондай-ақ әлеуметтік мәртебенің белгісі ретінде де қолданды. Бұл әшекейлер қазақтардың қазіргі ұлттық киімдерінің алдын ала нұсқалары ретінде бағаланады.

7. Кәсіп және шаруашылықтың негізгі салалары

Үйсіндер мен қаңлылардың жұртшылықтары негізінен мал шаруашылығымен айналысты. Жылқы, қой, сиыр мен түйе өсіру оларға азық-түлік пен киім материалдарын қамтамасыз етті. Қаңлылар суармалы егіншілік пен аңшылық арқылы азық-түлік қорын көбейтті, бұл экономиканың тұрақты дамуына септігін тигізді. Сонымен бірге, Ұлы Жібек жолы арқылы сауда кідіріссіз жүріп, қоғамның байлығы мен мәдени байлықтарының артуына мүмкіндік жасады.

8. Мал түрлері мен олардың сандық арақатынасы

Археологиялық қазбалар мал басының шамамен сандық қатынасын көрсетті: жылқы – 50%, қой – 30%, сиыр мен түйе қалған үлес. Жылқының басым болуының себебі – оның көшпелі өмір салтына икемділігі мен әскери қажеттіліктерге сай болуы. Бұл деректер Үйсіндер мен қаңлылардың экономикалық негізінің негізінен мал шаруашылығына бағытталғанын нақтылайды. Мал басының мұндай теңгерімі олардың әлеуметтік құрылымына да ықпал етті.

9. Әлеуметтік құрылым мен басқару жүйесі

Үйсіндерде билік 'гуньмо' деген басшының қолында болды, ол кеңесшілер мен ақсақалдардан құралған жоғарғы топтың қолдауымен басқарды. Мұндай құрылым қоғамның біртұтастығын сақтауға ықпал етті. Қаңлыларда 'қаған' атты патша билік жүргізіп, ру мен тайпа иерархиясын және әскери құрылымдарды басқарып отырды. Бұл басқару тәсілі қаңлылардың саяси тұрақтылығын сақтауға септесіп, оларды сыртқы қауіп-қатерден қорғатты.

10. Тұрмыстық бұйымдардың салыстырмалы кестесі

Үйсіндер мен қаңлылардың тұрмыстық заттары археологиялық қазбалардан анықталды. Үйсіндер жеңіл әрі көркем бұйымдар жасауды ұнатса, қаңлылардың заттары көбірек практикалық сипатқа ие, соқпалы әдіспен жасалатын болды. Бұл айырмашылықтар олардың күнделікті өмірі мен мәдени ерекшеліктерін ашып көрсетеді. Осы тұрмыстық заттар екі тайпаның қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді.

11. Археологиялық жаңалықтар

XX ғасырдың ортасынан бастап Жетісу және Сырдария аймақтарында Үйсіндер мен қаңлылардың сәулеті мен тұрмысын зерттеуге бағытталған қазбалар жүзеге асырылды. 1950–1970 жылдары табылған мәліметтер олардың мәдениетін терең әрі жан-жақты зерттеуге жол ашты. Соңғы онжылдықта жүргізілген бейне және сандық талдаулар олардың шаруашылығы мен әлеуметтік құрылымын толықтыра түсуде. Осы жаңалықтар тарихи кезеңдердің нақты уақытын және халықтардың даму динамикасын анықтауға көмектесті.

12. Діни нанымдар мен жерлеу дәстүрлері

Үйсіндер мен қаңлылардың діни сенімдері табиғатқа — күнге, отқа және аспан денелеріне табынуды қамтыды. Олар арнайы рәсімдер мен құрбандық арнау арқылы рухани дүниетанымдарын көрсетті, бұл ежелгі түркі халықтарының космогониялық түсініктеріне ұқсас. Мәйіттерді шығысқа қарап жерлеу дәстүрі кең таралған; қорымдардан табылған тотемдік және құрбандық белгілері олардың өмірден кейінгі әлемге деген сенімін айқын көрсетеді.

13. Әдеби деректер мен аңыздар

Қытай тарихнамаларында Үйсіндердің батырлары туралы аңыздар кездеседі, әсіресе Әмеңгер деген тұлға олардың ерлігі мен көшбасшылығын бейнелейді. Қаңлылар туралы эпостық аңыздарда Шауғар есімді қаһарманның ерлігі халық жадында сақталған. Ежелгі аңыздарда Үйсіндер мен қаңлылар аспаннан тікелей тараған деп айтылады, бұл олардың қасиеттілік тұжырымдамасын көрсетеді. Бұл әдеби деректер ежелгі халықтардың дүниетанымы мен әлеуметтік құрылымын түсінуде маңызды дерек көзі ретінде бағаланады.

14. Сауда және халықаралық байланыстар

Үйсіндер мен қаңлылар Ұлы Жібек жолының негізгі сауда түйіндерінің бірі болды, бұл олардың мәдени және экономикалық дамуына зор үлес қосты. Олар Қытай, Парсы мемлекеттері және Бактриямен сауда-саттық жүргізіп, бұл халықтар арасындағы мәдени ықпалдастықты арттырды. Саудадағы басты тауарларға жібек, зергерлік бұйымдар, асыл тастар және мал шаруашылығы өнімдері жатады, бұл олардың экономикасының әртараптандырылғанын көрсетеді.

15. Үйсіндер мен қаңлылар мәдени ықпалдастығы кезеңдері

Қазақ археологиясы және тарихы саласындағы зерттеулерге сәйкес, Үйсіндер мен қаңлылар арасындағы мәдени ықпалдастық кейінгі кезеңдерде бірнеше сатыдан өтті. Біріншіден, олардың байланысы экономикалық және сауда жолдары арқылы басталды. Одан кейін саяси-әлеуметтік интеграцияның дамуы көрініс тапты. Соңғы кезеңде мәдениет пен дін саласындағы өзара ықпал саяси күшейу мен әлеуметтік құрылымның конвергенциясына алып келді. Бұл үрдістер қазіргі Қазақстан жеріндегі ежелгі халықтардың мәдени тарихын байыта түсті.

16. Археологиялық ескерткіштер саны

Қазіргі Қазақстан аумағында табылған археологиялық ескерткіштердің саны алғаш рет нақты жүйелі түрде каталогталды. Бұл мәліметтер музейлер мен археологиялық экспедициялардан жиналып, ежелгі мәдениеттердің кең ауқымды таралуын дәлелдейді. Мәселен, Үйсін және Қаңлы мәдениетінің көптеген орындары еліміздің оңтүстік және орталық аймақтарында кездеседі. Бұл өз кезегінде, сол дәуірлердегі қоғамның өмір сүруіне, сауда байланыстарына және өркениет деңгейіне терең талдау жасауға мүмкіндік береді. ҚазҰМ, 2023 жылғы зерттеулері көрсеткендей, бұл мәдениеттердің тыныс-тіршілігі айтарлықтай дамыған әрі көпқабатты әлеуметтік құрылымды білдіретіні анықталды. Осы деректер тарихшыларға орта ғасырға дейінгі Қазақстанның мәдени және тарихи дамуы туралы толық картинасын жасауға негіз болуда.

17. Бейнелеу өнері және ою-өрнек түрлері

Үйсін мен Қаңлы қалдықтарындағы бұйымдардың бетінде жануарлар мен табиғат элементтерінен алынған зооморфтық өрнектер жиі кездеседі. Бұл өрнектер ежелгі адамдардың қоршаған ортамен деген үйлесімділігін, табиғатқа деген құрметі мен сенімін бейнелейді. Сонымен қатар, геометриялық ою-өрнектер де кеңінен таралған, олар бұйымдардың көркемдігін арттырып қана қоймай, олардың мәдени символикасын ашады. Бұл элементтер қазіргі қазақ ұлттық нақыштарының негізін құрайды және халықтың рухани әлемінің көрінісі ретінде қарастырылады. Ұлттық киімдер мен қолөнердің қазіргі заманғы үлгілерінде бұл дәстүрлі ою-өрнектердің нақыштары сақталып, жаңаша интерпретацияда жалғасуда.

18. Ескерткіштер мен тарихи мұраның маңызы

Кез келген мемлекеттің мәдениетін терең түсіну үшін оның тарихи ескерткіштері мен ұлттық мұрасын зерттеу аса маңызды. Мысалы, археологиялық ескерткіштер арқылы сол тұстағы тұрғындардың тұрмысын, дүниетанымын көруге болады. Бұлар — өткеннің айнасы әрі бүгінгі ұрпаққа сабақ, болашаққа бағыт. Қазақстандағы Үйсін-Қаңлы мұралары ежелгі дәуірлердің мәдениеттерін байыта түсіп, халықтың тарихи санасын қалыптастыруда негіз болады. Олардың сақталуы мен оқыту бағдарламаларына енгізілуі тарихи-мәдени құндылықтардың кемел ұсталуын қамтамасыз етеді.

19. Үйсін-қаңлы мұрасының қазіргі маңызы

Үйсін мен Қаңлы мәдениеті — бүгінгі Қазақстанның ұлттық ерекшелігінің маңызды құрамдас бөлігі. Бұл мәдениеттер тарихи сабақтастықтың дәлелі және елдің рухани байлығын арттырады. Тәуелсіздік кезеңінде археология саласында айтарлықтай ілгерілеушіліктер болды, тарихи мұраларды зерттеу мен сақтау жұмыстары күшейді. Мұндай еңбектер бастауыш сынып оқушыларына ежелгі мәдениеттер туралы терең түсінік беріп, ұлттық сананы қалыптастыруда маңызды роль атқарады. Сонымен қатар, жастардың рухани тәрбиесін нығайтуда патриотизмді арттыра отырып, тарихи мұраны зерттеу оқушылар арасында ұлттық pride өсуіне ықпал етеді.

20. Үйсіндер мен қаңлылар – ұлттық мәдениеттің негізі

Үйсіндер мен қаңлылардың мәдени мұрасы — қазақ халқының рухани және тарихи ошағы. Бұл мұра халықтың мәдени дамуының қайнар көзі ретінде қызмет етеді және оның зерттелуі әрі сақталуы — болашақ ұрпаққа аманат. Тарихи жәдігерлер арқылы ұлттық сананы қалыптастырып, елдің мәдени құндылықтарын арттыру — ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын маңызды міндет.

Дереккөздер

Петров А.И. История и культура племён Средней Азии. Алма-Ата, 1985.

Смирнова Н.М. Археологические исследования Жетысу. Алматы, 2003.

Бекмұхамедов Қ.Қ. Қазақ тарихындағы Үйсіндер мен Қаңлылар. Астана, 2014.

Johnson, M. Silk Road Cultures: The Interactions of Ancient Societies. Cambridge University Press, 2012.

Абдурахманов В.К. Этнические и культурные процессы в Средней Азии. Ташкент, 1999.

Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі. Археологиялық зерттеулер 2023 жыл.

Мұратова А.С. Қазақстандағы Үйсін мен Қаңлы мәдениетінің бейнелеу өнері. Алматы, 2021.

Жұбанов К.А. Тарихи мұра және оның білім жүйесіндегі маңызы. Астана, 2022.

Омарова Л.Т. Ұлттық нақыштардың тарихы мен қазіргі көрінісі. ҚазҰӨУ, 2020.