Текст выступления:

Үйсіндер мен қаңлылардың археологиялық ескерткіштері
1. Үйсіндер мен қаңлылардың археологиялық ескерткіштеріне жалпы шолу

Қазақстан жеріндегі ежелгі мәдениеттердің алтын таңбалы тарихына көз жүгіртейік. Үйсіндер мен қаңлылар – қазақ даласының көне кезеңдерінің маңызды тайпалары, олардың қоғамы мен өмір салтын археологиялық мәліметтер арқылы ашып көрсету бүгінгі зерттеу еңбектерінің басты бағыты болды.

2. Үйсіндер мен қаңлылар: тарихи және географиялық контекст

Үйсін тайпасы Зәуреш Жетісу мен Іле аңғарына дейінгі кең аймақта негізделіп, б.з.б. III ғасырдан бері дамыды. Қаңлылар Сырдарияның төменгі ағысы және қазіргі Ташкент маңына орналасты, б.з.б. II ғасырдан б.з. IV ғасырға дейін өмір сүрді. Бұл жерлерде олардың тұрмысы мен әлеуметтік құрылымы археологияның көмегімен зерттелуде, ежелгі қоғамдардың даму жолдары анықталып келеді.

3. Үйсіндердің мекені және таралу аймақтары

Үйсіндердің негізгі өмір сүру аймағы Жетісу болып табылады, оның ішінде Іле аңғары олардың мәдени және шаруашылық орталығы болды. Алматы, Жамбыл және Шығыс Қазақстан облыстарының археологиялық қазбалары үйсіндердің ескерткіштері мен қорымдарын анықтай отырып, олардың кең таралғанын көрсетті. Бұл жерлерде жүздеген қоныстар, обалар және басқа да құрылымдар табылып, олардың ежелгі тайпалардың кең ауқымды өрісі болғанын дәлелдейді.

4. Бесшатыр қорымы: Үйсін дәуірінің көрнекті ескерткіші

Бесшатыр қорымы Үйсін мәдениетінің жарқын өкілі. Бұл қорымда қабірлердің ерекше құрылысы мен түрлі археологиялық табылдылар – қару-жарақ, зергерлік бұйымдар мен тұрмыстық заттар сақталған. Қазба жұмыстары кезінде табылған жәдігерлер үйсіндердің әлеуметтік мәртебесі, діни нанымдары мен өнердегі жоғары деңгейін ашып көрсетті. Бұл қорым Қазақстанның ежелгі мәдени мұрасын зерттеуде маңызды рөл атқарады.

5. Ақтас және Қызылауыз қорымдарындағы табыстар

Ақтас пен Қызылауыз қорымдары да Үйсін дәуірінің маңызы зор ескерткіштері. Олардан табылған түрлі мәрмәр мен металдан жасалған заттар, әсіресе қару-жарақ пен зергерлік бұйымдар, үйсіндердің қолөнерінің жетілгенін көрсетеді. Сонымен қатар, бұл қорымдарда жерлеу рәсімдерінің ерекшеліктері мен діни рәсімдерге қатысты кезектеқабілеттері анықталған.

6. Үйсін обаларындағы артефакт түрлері (салыстырмалы кесте)

Меркі, Ақтас және Бесшатыр қорымдарынан табылған артефактілердің салыстырмалы кестесі олардың әртүрлі мәдени элементтерін түсінуге мүмкіндік береді. Қазба жұмыстарының материалдары Үйсіндердің қолөнер және әскери техника саласында айтарлықтай дәрежеде дамығанын айқындайды. Бұл археологиялық куәліктер ежелгі тайпалардың әлеуметтік құрылымы мен экономикалық жағдайын зерттеуде аса маңызды.

7. Үйсіндердің тұрғын үйлері мен құрылыс ерекшеліктері

Үйсіндер табиғи ортаға үйлескен жартылай жертөле және ағаш үйлерде тұрды, бұл олардың қоршаған ортаны тиімді пайдаланғанын көрсетеді. Киіз үйлердің кең таралуы көшпелілердің тұрмысының ыңғайлығын дәлелдейді. Археологиялық қазбалардан табылған үйлердің табаны мен пештер үй шаруашылығының маңызды бөлшегі болғанын айқындайды. Сондай-ақ, үйлердің климаттық жағдайларға бейімделуі олардың тұрақтылығы мен өмір сүру сапасының жоғары болғанын білдіреді.

8. Қызыл Аңақ – Үйсін астанасының археологиялық кешені

Қызыл Аңақ – Үйсіндердің үлкен астаналық орталығы, археологиялық зерттеулер арқылы үйсін тарихы мен мемлекеттілігінің дамуы айқын көрініс тапты. Кешеннің құрылысы мен қоршаған орта жағдайлары, сондай-ақ табылған заттар мәдениет пен экономика деңгейінің жоғары екенін дәлелдейді. Қызыл Аңақ көптеген қоғамдық және діни ғимараттарға толы, бұл оның саяси және рухани орталық болғанын көрсетеді.

9. Үйсін қорымдарындағы жерлеу әдістерінің үлесі (%)

Үйсіндердің жерлеу әдістерінің әртүрлілігі олардың әлеуметтік құрылымы мен діни нанымдарын бейнелейді. Бұл әдістерді талдап зерттеу қоғамдық жүйелер мен дәстүрлер туралы маңызды деректер береді. 2022 жылғы ҚР Археология Институтының мәліметтеріне сәйкес, қорымдарда жерлеу тәсілдерінің көбірек қанағаттану түрлері кездеседі, бұл діни сенімдер мен әлеуметтік статусқа тікелей байланысты.

10. Қаңлылардың негізгі қоныстану аймақтары

Қаңлылардың басты қоныстары Сырдарияның төменгі ағысы мен қазіргі Өзбекстанның шығыс бөлігінде орналасқан. Бұл аймақтар оларға ыңғайлы табиғи жағдайлары мен сауда жолдарына жақындығы арқылы қолайлы болды. Қаңлы мәдениетінің өркендеуі осы аймақтардың тұрақты дамуына ықпал етті, олар ежелгі дәуірде маңызды экономикалық және мәдени орталықтарға айналды.

11. Қауыншы және Отырар-қала қалашықтары

Қауыншы мен Отырар-қала қалашықтары қаңлы тайпаларының тарихи-мәдени өмірінің жарқын мысалдары. Бұл қалашықтарда табылған құрылымдар, тұрмыстық заттар мен қорғаныс құрылыстары олардың қоғамдық және экономикалық өмірінің кең ауқымды екенін дәлелдейді. Археологтар бұл қалашықтарды зерттей келе, қаңлылардың көшпелі және тұрақты тіршілік ерекшеліктерін ашып көрсетті.

12. Қаңлылар шаруашылығын зерттеудің кезеңдері

Қаңлы мәдениетін зерттеудің негізгі қадамдары бірнеше кезеңнен тұрады: бастапқы қазба жұмыстары мен материалдарды жинау, табылған жәдігерлерді талдау, шаруашылық құрылымын реконструкциялау, соңында мәдени ерекшеліктерін жан-жақты түсіндіру. Бұл жүйелі зерттеу әдісі қаңлылардың өмір салтын терең зерттеуге мүмкіндік береді.

13. Қаңлылардың жерлеу рәсімдері мен салт-дәстүрлері

Қаңлылардың жерлеу рәсімдері олардың рухани әлеміне және қоғамдағы тәртіпке қатысты маңызды мағлұмат береді. Табылған жерлеу орындары мен заттары бұл тайпалардың діни сенімдерін, әлеуметтік мәртебесін және мәдени ерекшеліктерін сипаттайды. Бұл салт-дәстүрлер археологиялық зерттеулердің негізінде қайта қалпына келтіріліп, тарихи шынайылықты аша түседі.

14. Қаңлы қоныстарындағы тұрмыстық бұйымдар

Қаңлы қоныстарында табылған құмыралар мен қоламталар олардың күнделікті тұрмысына жақын таныс заттар. Әсіресе су мен азық-түлік сақтау үшін қолданылған бұйымдар халықтың шаруашылық қажеттіліктерін айқын көрсетеді. Тастан жасалған аңшылық құралдар мен оюланған керамика олардың мәдени және эстетикалық талғамын білдіреді, бұл қаңлы қоғамының даму деңгейін дәлелдейді.

15. Қаңлы металл бұйымдарының арақатынасы (%)

Қаңлылардың металл өңдеу өнеріндегі әртүрлілік олардың қолөнерінің алуан түрлілігін көрсетеді. Қоладан бастап алтынға дейінгі бұйымдар олардың техникалық білімінің және шеберлігінің айқын белгілері. Қола мен темір құралдардың басым екені шаруашылық пен қорғанысқа мән бергенін көрсетсе, алтын әшекейлер әлеуметтік мәртебенің көрінісі ретінде әлеуметтік құрылымның аспектілерін ашады.

16. Көк-Мардан қалашығындағы археологиялық жаңалықтар

Көк-Мардан қалашығы Қазақстандағы археологиялық зерттеулердің маңызды нысаны болып табылады. Бұл тарихи орыннан табылған жәдігерлер оның ежелгі тұрғындарының мәдениеті мен тұрмысын айқын бейнелейді. Мысалы, қалашықтан шыққан керамикалық ыдыстар мен құрал-саймандар олардың өндіріс әдістері мен күнделікті өмірін терең түсінуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, осы аймақтан табылған ежелгі қалдықтар Ырыс пен мал шаруашылығына қатысты деректерді толықтырады. Археологтардың зерттеулері барысында Көк-Мардан қалашығындағы тұрғындардың әлеуметтік құрылымы мен сауда қатынастары жөнінде де тың мәліметтер ашылды, бұл ұшан-теңіз тарихтың бір бөлігін байыта түседі.

17. Үйсіндер мен қаңлылар археологиясындағы соңғы зерттеу нәтижелері

Қазіргі археология ғылымында жаңа технологиялардың көмегі айтарлықтай үлес қосып келеді. Үйсіндер мен қаңлылардың мәдениеті бойынша жүргізілген зерттеулерде 3D моделдеу әдісі археологиялық орындарды дәлірек және жан-жақты талдауға мүмкіндік берді. Бұл технология нысандардың көлемін, пішінін және құрылысын толық көруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, радиокөміртекті талдау арқылы заттардың жасын дәл анықтау археологиялық хронологияның нақтылығын арттырды. Жеке қазбалар да этникалық құрам жөнінде жаңа мәліметтер берді, мәдениеттер арасындағы өзара байланыстар мен әсерлерді айқындады. Мұндай жаңалықтар ғылыми мақалаларда жарияланып, бұрын белгісіз болып келген артефактілердің жаңа мағыналары мен интерпретацияларын ұсынды.

18. Археологиялық ескерткіштердегі жануар қалдықтары және олардың мәні

Үйсін мен қаңлы обаларынан табылған жануар сүйектері мал шаруашылығының дамығанын айқын көрсетеді. Айрықша жылқы, қой және сиыр сүйектері сол дәуірлердегі ауыл шаруашылығы мен көші-қон тұрмысын түсіндіруге көмектеседі. Зерттеушілер құрбандық белгілері мен рәсімдік ыдыстардың арқасында көшпелі халықтардың діни дүниетанымы мен тұрмыстық дәстүрлерін тереңірек зерттеуге мүмкіндік алды. Жануар қалдықтары олардың күнкөрісінің құрылысын ғана емес, сондай-ақ мәдени және рухани институттарының қалыптасуын да ашып береді, бұл заманның өмір салтын терең түсінуге жол ашады.

19. Табылған әшекейлердің техникасы мен маңыздылығы

Көк-Мардан қалашығынан табылған әшекейлер олардың жасаушыларының жоғары шеберлігін көрсетеді. Мысалы, зергерлік өнерінің нәзік техникасы және қоладан жасалған бұйымдардың күрделі өрнектері ежелгі шеберлердің кәсіби деңгейін айқындайды. Табылған сондай жәдігерлердің маңыздылығы олардың эстетикалық құнынан бөлек, ежелгі қоғамның әлеуметтік статусын және мәдени-этникалық ерекшеліктерін ашуда жатыр. Бұл әшекейлердің сақталу жағдайы мен әр түрлі техникалық тәсілдер арқылы жасалуы олардың бұдан бірнеше ғасыр бұрынғы дәуірдің көркемдік ойлауымен, техникасымен ерекшеленетінін дәлелдейді.

20. Үйсіндер мен қаңлылардың археологиялық мұрасы — Қазақстан тарихының негізі

Үйсіндер мен қаңлылардың қалдырған археологиялық ескерткіштері қазақ халқының түп-тамыры мен тарихи сабақтастығын нақты дәлелдейді. Бұл мұра біздің өткеніміздің байлығын айқындап, болашақ ұрпаққа мәдени құндылықтар мен тарихи түсініктерді жеткізуге көмектеседі. Әрбір тұтас зерттеу кезеңі қазақ тарихының жаңа беттерін ашып, оның түрлі қырларын меңгеруге мүмкіндік беріп, ұлттық сана мен мәдени жетілуге ықпал етеді.

Дереккөздер

Айдаров, Т. Е. «Қазақстанның ежелгі тайпалары: Үйсіндер мен қаңлылар». Алматы, 2019.

Муратов, Н. Б. «Археология және этнография: Үйсін мәдениеті». Астана, 2021.

Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы. «Археологиялық экспедиция материалдары», 2022–2023 жылдар.

Саттаров, Ж. М. «Қаңлылар мәдениеті және қоғамдық құрылымы». Шымкент, 2020.

ҚР Археология Институтының жылдық есебі. Алматы, 2022.

А.Жұмаділов, "Үйсіндер мәдениеті мен тарихы", Алматы, 2015.

Б.Тәжібаев, "Қаңлылар қоғамы: этникалық және мәдени аспектілер", Астана, 2018.

Г.Серікбаев, "Археология және жетілдірілген технологиялар", ҚазҰУ Журналы, 2021.

Д.Құрманбек, "Жануар қалдықтары және көне көшпелілердің тұрмыс-салты", Шымкент, 2019.

Е.Сағындықова, "Ежелгі әшекейлердің техникасы және маңызы", Алматы, 2017.