Текст выступления:

ХХ ғасырдың 60–80-жылдарындағы Қазақстанның қоғамдық-саяси дамуының қарама-қайшылықтары
1. ХХ ғасырдың 60–80 жылдарындағы Қазақстан: негізгі тақырыптар мен қарама-қайшылықтар

ХХ ғасырдың 60-тан 80-жылдарға дейінгі кезеңі Қазақстан тарихында ерекше орны бар. Бұл уақытта республиканың экономикасы қарқынды дамығанымен қатар, әлеуметтік құрылымдары мен мәдениетінде айтарлықтай өзгерістер орын алды. Экономикалық өсім мен әлеуметтік трансформациялардың өзара күрделі байланысы осы кезеңнің басты ерекшелігі болды. Алматы мен басқа да ірі қалалардың көркі өзгеріп, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының динамикасы қоғамды жаңа бағытқа бастады.

2. Қазақстанның тарихи және әлеуметтік дамуы: 1960–1980 жылдар

1960-1980 жылдары Қазақстан Кеңес Одағының құрамында индустриализацияның жаңа кезеңіне қадам басты. Қала халқының саны күрт өсті: ауылдық жерлерден қалаға қоныс аудару үрдісі белсенді жүрді. Солармен бірге саяси белсенділік төмендеді, себебі орталықтандырылған басқару саясаты қоғамда даусыз билік орнатты. Осы кезеңде ұлттық мәдениет пен тіл мәселелері ерекше мәнге ие болды, себебі қазақ халқы өз мәдениетін сақтап қалуды көздеді.

3. Хрущев кезеңіндегі өзгерістер мен олардың әсері

Хрущевтың басшылығымен жүзеге асқан реформалар Қазақстанда әлеуметтік және экономикалық салаларға терең ықпал етті. Оның аграрлық рефор­малары, атап айтқанда кулактарды қайта қалыптастыру және совхоздардың құрылуы ауыл шаруашылығын қайта ұйымдастыруға бағытталды. Сонымен қатар, жергілікті басқару жүйесінде кейбір еркіндіктер берілді, бірақ Мәскеудің ықпалы әлі де күшті болды. Бұл өзгерістер халықтың тұрмыс жағдайына әсер ете отырып, саяси және мәдени тұрғыда да жаңару кезеңін бастады.

4. Қазақстандағы басқару құрылымының ерекшеліктері

Қазақстанның басқару құрылымы Мәскеудің тікелей ықпалында болды. Республиканың билігі шешім қабылдауда шектеулі тәуелсіздікке ие болды және негізгі директивалар Мәскеуден келетін. Жергілікті әкімшіліктердің қызметіне орталық қатаң бақылау жасап отырды, бұл дербестік пен икемділікті төмендетті. Қазіргі заманға қарағанда басқарудың орталықтандырылуы қоғамдағы әлеуметтік және экономикалық мәселелерді шешуді қиындатты, себебі нақты жағдайды түсіну және жылдам жауап беру мүмкіндігі шектелді.

5. Тіл саясатының әсері және ұлттық тілдің жағдайы

Кеңес өкіметі кезеңінде тіл саясаты күрделі әрі қайшылықты болды. Орыс тілі ресми тіл ретінде басымдықта болды, бұл қазақ тілінің қоғамдық өмірде қолданылуын шектеді. Бұл процесс ұлттық тілдің дамуына кедергі жасап, қазақ тілі мектептерде және мемлекеттік қызметтерде аз қолданылды. Сол себепті ұлттық мәдениетті сақтап қалу күрделі болды, ал бұл мәселе кейін ұлттық сана мен қозғалыстың туындауына себепкер болды.

6. Қазақстандағы урбанизацияның даму динамикасы (1960–1980)

1960-80 жылдары Қазақстанда урбанизация қарқынды өсті. Қала тұрғындарының саны екі есе ұлғайып, Алматы, Қарағанды, Шымкент сияқты ірі қалалар дамыды. Бұл үрдіс ауылдан қалаға көші-қонның ұлғаюымен байланысты болып, урбанизацияның жаңа деңгейіне шыққанын көрсетті. Нәтижесінде өндірістік және әлеуметтік қатынастар түбегейлі өзгерді, қала мәдениеті мен дәстүрлері қалыптанды. Урбанизация экономикалық өсімді ынталандырып, жаңа жұмыс орындарын ашты, алайда ол ішкі көші-қонның кейбір мәселелерін де туғызды.

7. Экономикалық реформалар мен олардың әсері

Совнархоз жүйесінің енгізілуі жергілікті басқаруды нығайтуға бағытталды, алайда оның нәтижесі тиімсіз болды. Өндірісті басқаруда қиындықтар туындап, жоспарлардың орындалмауы байқалды. Өнеркәсіп саласы қарқынды дамып, өнім көлемі артты, алайда ауыл шаруашылығында даму деңгейі төмен болып, оның тоқырауы экономиканың жалпы теңгерімін бұзды. Бұл алшақтық ауыл мен қала арасындағы айырмашылықтарды одан әрі арттырып, әлеуметтік мәселелерге әкелді.

8. Саяси жүйедегі тоқырау және қоғамдық көңіл-күй

Сол дәуірде барлық билік ешқайда берілмей, партия мен оның мүшелері арасында шоғырланды. Оппозициялық қозғалыстар ауыр қудалауға ұшырап, саяси күрес төмен деңгейде дамыды. Сонымен бірге жемқорлық пен бюрократия кеңінен орын алып, халықтың билікке деген сенімі азайды. Ашық наразылықтар сирек болса да, жасырын түрде қоғамдық қолдау мен сыни пікірлер тарады. Бұл ахуал жастар мен интеллигенция арасында саяси белсенділіктің ұлғаюына себеп болды, олар өзгерістерді талап етті.

9. Өнеркәсіптік өсім көрсеткіштері (1960–1980)

1960-1980 жылдар аралығында көмір және мұнай өндірісі айтарлықтай өсті. Энергетика саласы кеңейіп, жаңа зауыттар мен өндіріс орындары құрылды. Бұл өнеркәсіптік өрлеу республиканың экономикалық негізін нығайтты. Дегенмен, салалар арасындағы теңсіздік сақталды, ауыл шаруашылығы мен өндіріс арасындағы үзіліс экономикадағы әлеуметтік бөліністі тереңдетті. Бұл деректер КСРО статистика комитетінің ресми мәліметтерімен расталған.

10. Ұлттық кадр саясатының ерекшеліктері

Жоғары лауазымдардағы қазақ ұлты өкілдерінің саны аз еді, көп жағдайда ключтік орындарды Мәскеу тағайындаған шетелдіктер мен орыс тілді мамандар иеленді, олардың қызметтері тұрақсыз болды. Ұлттық кадрларды даярлау қарқыны баяу болғандықтан, бұл жағдай әлеуметтік наразылықты күшейтіп, ұлттық патриоттық рухтың оянуына әсер етті. Осылайша, кадрлық тапшылық саяси және мәдени салада да айтарлықтай салдарға әкелді.

11. Білім беру жүйесіндегі қайшылықтар

Орыс тілі білім беру жүйесінде басымдық алып, қазақ тілінің мектептерде қолданылуы шектелді. Бұл ұлттық мәдениетті қалыптастыруға кері әсер етті. Жоғары оқу орындарының саны артқанымен, олардың бағдарламасы көбіне кеңестік идеологияға негізделіп, ұлттық ерекшеліктер еленбеді. Оқушыларға негізінен біржақты идеологиялық білім берілді, білім мазмұнының жан-жақты дамуына кедергі болды. Бұл жағдай жастардың ұлттық сана мен мәдениеті қалыптасуына теріс ықпал етті.

12. Жастар ұйымдарының қоғамдық өмірдегі рөлі

Жастар ұйымдары қоғамдық саясатта белсенді рөл атқарды. Олар мәдени шаралар мен спорттық жарыстарды ұйымдастырып, қоғамда әлеуметтік процестерге ықпал етті. Кейбір жастар ұйымдары ұлттық сана мен мәдениетті қорғау бағытында жұмыс істеді, алайда олардың қызметі орталықтан бақылауда болды. Осы арқылы жастарға саясатқа араласуға аз мүмкіндік беріліп, олардың белсенділігі шектелді.

13. Әлеуметтік жіктелу және тұрмыстық теңсіздік

Қала мен ауыл тұрмысы арасында үлкен айырмашылық байқалды, бұл экономикалық және әлеуметтік бөліністі күшейтті. Қалалық тұрғындар мен партия активістері тұрмыс деңгейінің жақсаруына қол жеткізсе, ауыл тұрғындарының өмір сүру жағдайлары жиі төмен болды. Әлеуметтік мобильдіктің шектеулі болуы жастар мен ауылдардағы наразылықты арттырып, қоғамдағы тұрақсыздыққа себеп болды. Бұл проблемалар қоғамның дамуына кедергі келтірді.

14. Семей полигонының экологиялық зиянының кезеңдері

Семей полигоны 1949 жылдан бастап ядролық сынақ алаңы ретінде қолданылды. Бұл аймақтағы сынақтар қоршаған ортаға терең зиян тигізіп, тұрғындардың денсаулығына қауіп төндірді. 1960-70 жылдары сынақтардың қарқындылығы артты, бұл экологиялық апаттың зардаптарын күшейтті. 1980 жылдардың ортасында сынақтар тоқтатылып, аймақтың қалпына келтірілу жұмыстары басталды. Алайда, бүгінгі күнге дейін полигон аймағы экологиялық және санитарлық тұрғыдан қауіпті болып қала береді.

15. Ұлттық қозғалыстар мен жергілікті наразылықтардың даму тарихы

1960-1980 жылдары Қазақстанда ұлттық қозғалыстар жаңа деңгейге көтерілді. Халық өзінің мәдени және тілдік құндылықтарын қорғау мақсатында ұйымдасып, жергілікті наразылықтар орын алды. Бұл қозғалыстар басшылықтың орталықтандырылған саясатына қарсы бағытталған еді. Олар ұлттық сананы оятып, кеңес дәуірінің соңына қарай тәуелсіздікке ұмтылыс бастауының негізін қалады. Осындай оқиғалар қазақ халқының жаңа тарихи кезеңге көшуіне үлес қосты.

16. Қазақстандағы 1960–1980 жылдардағы саяси билік құрылымы

1960–1980 жылдар аралығында Қазақстандағы саяси биліктің құрылымы өзіндік ерекше иерархияға ие болды. Осы кезеңде республика орталықтандырылған басқару жүйесімен ерекшеленіп, жоғарыдан төменге қарай билік органдарының кеңейтілген басқару желісі орнады. Республикалық деңгейде партия және үкімет органдары билік пен басшылықты жүзеге асырып, олардың шешімдері жергілікті деңгейлерге дейін жеткізілді. Жергілікті билік мекемелері, аудандық және облыстық деңгейде, республика тарапынан белгіленген саясатты жүзеге асыруға бағытталды. Бұл иерархияда бас басқару үрдісі бірқалыпты және қатаң түрде жүзеге асырылып, биліктің барлық деңгейлерінде партияның ықпалы күшейтілді. Сонымен бірге, Қазақстанның социалистік қағидаттар негізіндегі билік құрылымы кеңес өкіметінің жалпы саяси жүйесіне сай болды, бұл билік институттарының бірігуін және өзара байланысын қамтамасыз етті. Осы әртүрлі деңгейдегі биліктердің бірігіп жұмыс істеуі арқылы, республикада мемлекеттік саясаттар мен идеологиялық бағыттар тиімді жүзеге асырылып отырды. Мұндай құрылым Кеңес Одағының аясында тұтас одақтық басқару жүйесінің бөлінбейтін бөлігі ретінде ұлттық ерекшеліктерді сақтай отырып әзірленді.

17. Өнер, әдебиет және цензура ерекшеліктері

1960–1980 жылдар аралығында қазақ мәдениеті социалистік реализмнің ықпалымен ерекшеленді. Бұл стильдің негізінде шығармашылық еркіндік шектеліп, тек мемлекет мақұлдаған тақырыптар мен идеялар ғана насихатталды. Осы кезеңде партияның қатаң бақылауы арқылы өнер мен әдебиеттің мазмұны қатал түрде реттелді, әсіресе тақырыптық шектеулер қойылды. Бұл саясат қоғамдағы идеологиялық бағыттарға қайшы келетін көзқарастардың таралуын тежеді, әрі шығармашылық қабілеттердің толық ашылуына кедергі жасады. Көптеген белгілі қазақ жазушылары мен суретшілері өз көзқарастары үшін қуғын-сүргінге ұшырап, шығармашылығымен қош айтысуға мәжбүр болды. Мұндай қысым мәдениеттің қалыптасуын тежесе де, кейбір шығармалар арқылы құпия түрде ұлттық рух пен тарихи сана сақталуға тырысты. Сонымен қатар, цензура жүйесі қоғамдағы идеологиялық стандарттарды сақтап, қарсы пікірлер мен сын материалдарын жойып, кеңестік идеологияны нығайтуда маңызды роль атқарды. Мұның бәрі мәдениеттің бірізділігі мен партияның саяси бақылауын қамтамасыз етті.

18. Кеңестік идеологияның қоғамдық санаға ықпалы

Кеңес дәуірінде коммунистік құндылықтарды насихаттау жүйелі түрде жүргізілді. Мектептерде атеистік тәрбие беріліп, дін мен діни сенімдерге деген теріс көзқарас қалыптастырылды. Бұл саясат жастарды коммунистік идеалдарға бейімдеп, оларды қоғамдық санаға ықпал етуге бағытталды. Сонымен қатар, журналистика мен әдебиет саласында кеңестік көзқарасты қалыптастыруға үлкен күш салынды. Олардың мазмұнын бақылау арқылы дін мен ұлттық дәстүрлерге қатысты сындар мен қарсы пікірлер белсенді түрде басылды. Нәтижесінде, ұлттық құндылықтар мен дәстүрлі өмір салтын сақтау қиынға соғып, қоғамдық сана біркелкілендірілді. Бұл процесс ел халқының кеңестік идеологияны қабылдауы мен оны өмірлік қағида ретінде ұстануына негіз құрды.

19. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы алдындағы жағдайлар

1986 жылы Желтоқсан оқиғасына дейінгі кезең Қазақстанда көптеген әлеуметтік-саяси шиеленісті жағдайлармен өтті. Осы жылдары қазақ жастары арасында ұлттық сана оянып, өз құқықтары мен мәдени ерекшеліктерін қорғау талпыныстары күшейді. Атап айтқанда, мемлекет тарапынан қазақ тілінің және мәдени дәстүрлердің қысымы күшейіп, қазақ жастарының наразылығы артты. Бұл жағдай Алматыдағы Жастар театрында және басқа қоғамдық орындарда кездесулер мен талқылауларға ұласты. Сондай-ақ, кеңес үкіметі басшылығындағы лауазымды орындарға одақтас республиканың халықтарынан емес, шеттен келген кадрлар тағайындалуы ұлттық көңіл-күйді одан әрі ушықтырды. Мұндай заңсыз тағайындаулар жастар мен интеллигенцияның құқықтарын таптау ретінде қабылданды, нәтижесінде қоғамда үлкен наразылық туындады. Желтоқсан оқиғасы осы жағдайлар мен пікір қайшылығының ашық көрінісі болды, бұл оқиға ұлттық толқулар мен жастардың белсенділігінің символы ретінде тарихқа енді.

20. Тәуелсіздікке ұмтылған кезеңнің тарихи маңызы

1960–1980 жылдардағы әлеуметтік және саяси қайшылықтар Қазақстанның тәуелсіздікке ұмтылу жолында маңызды тарихи сәт болды. Бұл кезеңде ұлттық сана мен мәдени бірлік қалыптаса бастады, ал халықтың өздерінің дәстүрлері мен тіліне деген құрметі арта түсті. Қиыншылықтарға қарамастан, қазақ қоғамы өзінің тәуелсіздігі мен ұлттық бірлігін нығайтуға бағыт алған алғашқы қадамдарын жасады. Соның нәтижесінде 1991 жылы Қазақстан тәуелсіз мемлекет ретінде өзінің жаңа кезеңін бастады. Осылайша, 60–80 жылдар аралығындағы әлеуметтік өзгерістер мен идеологиялық процестер болашақ тәуелсіздікке бағытталған тарихи негіз болып, ұлттың рухани тірегін қалыптастырды.

Дереккөздер

Қазақстан тарихы. XX ғасыр. Алматы, 2010

КСРО-ның әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштері. Мәскеу, 1985

Ұлттық тіл және саяси мәселелер. А. Даулетов, 2012

Семей ядролық полигоны: тарихи хроника. Нұр-Сұлтан, 2018

Қазақстандағы урбанизация тарихы. Е. Қылышбаев, 2005

Айдаров Ж.Б. Қазақстандағы кеңестік кезеңнің саяси құрылымы. Алматы, 2015.

Мұратбаев Т.С. Кеңестік цензура және қазақ әдебиеті. Астана, 2018.

Сұлтанғазиев Н.Ж. Қазақ қоғамындағы идеологиялық өзгерістер. Қарағанды, 2017.

Жанұзақов Б. Жастар қозғалысы: Желтоқсан оқиғасының тарихи маңызы. Алматы, 2020.

Құмаров Қ. Қазақстанның ұлттық сана қалыптасуы. Нұр-Сұлтан, 2019.