Текст выступления:

Қазақстанның 1997 жылдан бастап экономикалық дамуы
1. Қазақстан экономикасының 1997 жылдан бастап даму бағыттары

Қазақстанның тәуелсіздігінің алғашқы жылдарындағы қиындықтар мен кейінгі экономикалық даму үрдістерін қарастырамыз. 1997 жылдан кейін еліміздің экономикасы бірқатар маңызды реформалар арқылы жаңа белестерге көтерілді.

2. Тәуелсіздік пен экономикалық қиындықтар кезеңі

1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан ауыр экономикалық дағдарысқа тап болды. Өнеркәсіп өндірісі үштен бір бөлігінен төмендеп, экономикалық өсім тоқтап, орнына құлдырау басталды. Бұл кезеңде халықтың тұрмыс деңгейі түскенін ескерсек, ел экономикасы жаңарту мен дамуды қажет етті. 1997 жылдан бастап экономиканың жаңаша даму бағыттары құрылып, реформалар қолға алынды.

3. «Қазақстан-2030» стратегиясының маңызы

1997 жылы қабылданған «Қазақстан-2030» дамудың ұзақ мерзімді стратегиялық бағдарламасы еліміздің экономикалық, әлеуметтік және саяси бағыттарын анықтады. Бұл құжат Қазақстанды дамыған 30 елдің қатарына қосу мақсаттарын ұстанды. Стратегия экономиканы әртараптандыру, инновацияларды енгізу, әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету сияқты басты міндеттерді белгіледі. Оның нәтижесінде елімізде тұрақты өсу жолы қалыптасты.

4. Экономикалық реформалардың негізгі бағыттары

1997 жылдан бастап Қазақстанда экономиканы либерализациялау және жекешелендіру үрдістері белсенді жүрді. Мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру арқылы өндіріс тиімділігі артты, нарықтық қатынастар орнықты. Сонымен бірге, қаржы нарығы дамыды: биржалар құрылып, банктер қаптап, қаржы жүйесі тұрақтана түсті. Экономикалық реформалар шеңберінде салық жеңілдіктері мен шетелдік инвестицияларға қолайлы жағдай жасалынды, бұл шетелдік капиталды тартуға ықпал етті.

5. Қазақстан ЖІӨ-сінің өсу динамикасы (1997-2023)

Бұл кезеңдегі ЖІӨ өсуі 1997 жылдан басталған реформалардың, сондай-ақ әлемдік экономикадағы өзгерістердің тікелей әсерінен қалыптасты. Дегенмен, экономикалық дағдарыстар мен пандемия бұл өсудің қарқынын бәсеңдетті. Өсу үрдісі тұрақты болса да, ол сыртқы және ішкі факторларға икемделуді талап етті. ЖІӨ-нің өсуі Қазақстанның сыртқы нарықтарға интеграциялануы, инвестициялық климаттың жақсаруы және өндіріс салаларының жаңаруымен байланысы бар.

6. Мұнай және газ секторындағы серпіліс

Қазақстанның экономикалық дамуына мұнай мен газ секторы ерекше серпін берді. Бұл сектор елдің экспорттық әлеуетін арттырып, бюджеттік кірістердің негізгі көздеріне айналды. 1990-2000 жылдары кең көлемде шетелдік инвестициялар тартылып, кен орнында жаңа технологиялар мен инфрақұрылым құрылды. Мұнай өнімдерінің өндірісі мен өсуі елдің әлемдік нарықтардағы беделін нығайтты, экономиканың жалпы өсуіне оң әсер етті.

7. Шетелдік инвестициялар және инвестициялық климат

1997 жылдан бері Қазақстанға 380 миллиард АҚШ долларынан астам тікелей инвестиция енгізілді, бұл ел экономикасына ауыртпалықсыз даму мүмкіндігін берді. Мемлекет салықтық жеңілдіктер мен құқықтық кепілдіктер ұсыну арқылы инвесторларға сенімділік сыйлады. Және BDO, Chevron, Agip сияқты ірі халықаралық компаниялар белсенді түрде жұмыс істей бастады. Инвестициялардың өсуі жаңа жұмыс орындарын ашып қана қоймай, технологиялық жаңартулар мен инновацияларға жол ашты.

8. Банк секторы және қаржы реформалары

Экономикалық реформалар кезеңінде банк секторы да жаңартылып, қаржы институттарының қызметі әртараптанды. Жаңа заңнамалар мен реттеуші шаралар қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етті. Бір жағынан, тәуекелдерді басқару және кредиттеу механизмдері жетілдіріліп, нарықтық қарым-қатынастар нығайтылды. Екінші жағынан, электрондық төлем жүйелері мен банк өнімдері дамыды, бұл кәсіпкерлік пен тұтынушылық секторға оң әсер етті.

9. Қазақстан экспортының құрылымының өзгерісі

Қазақстанның экспорттық құрылымында мұнай өнімдерінің үлесі айтарлықтай артты, бұл экономиканың мұнайға тәуелділігін күшейтті. Ал басқа тауарлар, мысалы ауыл шаруашылығы өнімдері мен жеңіл өнеркәсіп заттарының үлесі төмендеді. Бұл жағдай экономикадағы әртараптандыру мәселесін күн тәртібіне қойып, басқа салаларды дамыту қажеттігін көрсетті. Мұнай өндірісінің өсімі бюджетті нығайтса да, елдің экономикалық тұрақтылығын әртараптандыру маңызды болып отыр.

10. Ауыл шаруашылығы: жаңғыру мен өсу

Ауыл шаруашылығы саласында да маңызды жаңғырту шаралары жүргізілді. Жер реформалары, жаңа технологияларды енгізу және мемлекеттік қолдау нәтижесінде өнімділік артты. Мысалы, егіннің өнімділігі мен ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорттық мүмкіндіктері кеңейді. Сонымен қатар, кооперативтер мен аграрлық кәсіпорындар құрылып, ауылдық жерлерде әлеуметтік-экономикалық жағдай жақсарды. Бұл саладағы даму ауыл халқының әл-ауқатын көтеруге бағытталды.

11. Өнеркәсіптің әртараптануы және индустрияландыру

Индустрияландыру бағдарламасының мақсаттары көпжақты болды: шикізатқа тәуелділікті азайту, жаңа өндірістерді ашу және өнеркәсіпті әртараптандыру. 2000-жылдардың басынан бастап металлургия, химия өнеркәсібі, жеңіл және тамақ өнеркәсіптері қарқынды дамыды. Бұл үрдістер елдің экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, жұмыс орындарын көбейтті. Сонымен қатар, өндірістердің технологиялық деңгейін арттыруға баса назар аударылды.

12. Инфрақұрылымдық дамудың мемлекеттік бағдарламалары

«Нұрлы жол» бағдарламасы аясында автомобиль және теміржол инфрақұрылымы жаңғыртылды, логистикалық жүйе жақсарды. 2015-2019 жылдары 2500 км жаңа жол және 1500 км теміржол желісі салынды, бұл халықаралық көлік дәліздерінің талаптарына сәйкес келетін жолдарды қамтамасыз етті. Инфрақұрылымдық жетістіктер экономиканың барлық салаларына оң әсер етті және елдің аймақаралық экономикалық байланыстарын күшейтті.

13. Шағын және орта бизнестің дамуы

2005 жылдан бастап шағын және орта бизнес Қазақстанның экономикасында айтарлықтай маңызға ие болды. Бұл сектордың жалпы ішкі өнімдегі үлесін 32 пайызға дейін ұлғайтуы кәсіпкерліктің дамуының айқын көрсеткіші болып табылады. Экономикалық әртараптандырудағы бұл бағыт халықтың жұмыспен қамтылуын арттырып, жаңа экономикалық мүмкіндіктер ашты.

14. Жұмыссыздық деңгейінің динамикасы (1997-2022)

Жұмыссыздық деңгейі 1997 жылдан 2022 жылға дейінгі кезеңде тұрақты түрде төмендеуді көрсетеді. Әсіресе жастар арасындағы жұмыссыздықтың азаюы еңбек нарығының жандануын және экономиканың дамуын айқындайды. Бұл жағдай еңбек сақтандыруы мен кәсіптік оқыту жүйелерінің жүйелі жүргізілуінің нәтижесі. Жұмыссыздықтың төмендеуі халық тұрмыс сапасының жоғарлауына ықпал етті.

15. Ұлттық валютаның тұрақтануы мен инфляция деңгейі

1999 жылы ұлттық валюта девальвацияға ұшырап, экономикалық тұрақсыздық кезеңі басталды. Бұл кезеңнен кейін, 2007 жылы инфляция деңгейі 10%-ға дейін төмендеді, банк жүйесінде тұрақтандыру шаралары қабылданды. 2015 жылы қайта девальвация болды, бірақ 2022 жылы инфляция 13% деңгейінде тұрақтанды. Ұлттық валюта мен инфляцияның тұрақтылығы экономиканың жалпы сенімділігін көтеруге септігін тигізді.

16. Қазақстанның негізгі сауда серіктестері мен тауар үлесі (2022 ж.)

Қазақстанның экономикалық қатынастарының негізгі құрамдас бөлігі – оның сауда серіктестері мен экспорт салалары. 2022 жылы Қазақстан негізгі сауда серіктестері ретінде Ресей, Қытай, Германия, Түркия және Өзбекстанмен белсенді қарым-қатынаста болды, олардың әрқайсысы сыртқы саудадағы маңызды рөл атқарды. Экспорттағы басым тауарлар қатарына мұнай-химия өнімдері, металл кендері мен аграрлық өнімдер кірді. Бұл әртараптандырылған сауда географиясы еліміздің экономикасының тұрақтылығын күшейтіп, салалық тәуекелдерді азайтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, әріптестердің кең спектрі Қазақстанның халықаралық экономикалық аренадағы орнының нығаюының белгісі болып табылатындығын көрсетеді.

17. Әлеуметтік саланың дамуы және халықтың әл-ауқаты

Қазақстанның әлеуметтік дамуындағы оң үрдістер оның халқына нақты пайда әкелуде. 2021 жылы халықтың табысы 9 пайызға өсті, бұл экономикалық өсімнің халықтың күнделікті тұрмысына жағымды әсерін білдіреді. Сонымен қатар, зейнетақы мен әлеуметтік төлемдердің мөлшері артты, бұл қоғамның әлеуметтік қабаттарын қолдаудың сенімді жүйесін көрсетеді.

Білім беру мен денсаулық сақтау салаларындағы жетістіктер де назарға тұрарлық. Елде жаңа мектептер мен ауруханалар ашылған, бұл білім сапасы мен медициналық қызмет көрсету деңгейінің жақсаруына ықпал етті. Мұндай жаңғыртулар халықтың өмір сүру сапасын арттыруға және болашақ ұрпаққа білім мен денсаулықты нығайтуға бағытталған маңызды қадамдар ретінде бағаланады.

18. Қазақстандағы экологиялық мәселелер және тұрақты даму бастамалары

Экологиялық қауіпсіздік – Қазақстанның даму стратегиясындағы басты мәселелердің бірі. Арал теңізінің тартылуы әлі күнге дейін күрделі мәселе болып қала береді, ол табиғи ортаның деградациясына және әлеуметтік проблемаларға әкелді.

Сонымен қатар, өнеркәсіптік қалдықтардың көбеюі су мен топырақтың ластануына жайылуда, бұл ауыл шаруашылығы мен халық денсаулығына қауіп төндіруде. Қалалар мен өндіріс орындарындағы атмосфераның ластануы да – экологиялық теңгерімге кері әсерін тигізетін күрделі мәселе.

Дегенмен, 2013 жылдан бері «Жасыл экономикаға көшу» тұжырымдамасы қабылданып, көптеген экологиялық жобалар қолға алынған. Бұл бастамалар тұрақты даму қағидаттарын жүзеге асыруға және қоршаған ортаны қорғауды нығайтуға бағытталған.

19. Қазақстан экономикасының жаһандық интеграциясы

Қазақстанның жаһандық экономикаға интеграциясы – елдің халықаралық аренадағы негізгі жетістіктерінің бірі. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде Қазақстан Дүниежүзілік сауда ұйымына қосылу, Еуразиялық экономикалық одаққа мүше болу сияқты маңызды қадамдар жасады. Бұл халықаралық нарықтарға қолжетімділікті арттырып, инвестициялар мен технологиялық трансферті тартуға мүмкіндік берді.

2000-шы жылдары елде ашық экономикалық саясат жүргізіліп, шетелдік кәсіпорындармен серіктестіктер орнатылды. Қазір Қазақстан стратегиясында интеграция үрдістерін тереңдету және экономиканың жаңа нарықтарға бейімделу бағыты басым.

20. Қазақстанның экономикалық жетістіктері мен болашағы

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейінгі 25 жыл ішінде нарықтық реформаларды және жаңа технологияларды қабылдап, тұрақты экономикалық өсімнің негізін қалады. Елдің экономикалық құрылымы әртараптандырылып, инновациялар мен экспортқа бағытталған өндірістер дамыды. Болашақта Қазақстанның экономикасы тұрақтылық пен болжамдылыққа негізделіп, жаһандық үрдістерге лайықталып өсуді жалғастыратынына сенім мол.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі. Қазақстанның экономикалық даму тарихы. – Алматы, 2020.

Науменко Н.Ф. Экономика Казахстана: реформы и перспективы. – Астана, 2018.

Қазақстан Республикасының Статистика Комитеті. Жыл сайынғы экономикалық есептер. – Нұр-Сұлтан, 2023.

Иманғалиев Б.С. Қазақстандағы индустрияландыру және оның әсері. – Алматы, 2019.

Әлжанов Е.К. Қазақстан экономикасындағы инвестициялар. – Алматы, 2021.

Қазақстан Сауда және интеграция министрлігі. (2023). Қазақстанның сауда серіктестері туралы статистика.

Әлеуметтік даму министрлігі. (2022). Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік төлемдердің өзгерістері.

Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі. (2023). «Жасыл экономикаға көшу» тұжырымдамасының орындалуы.

Дүниежүзілік сауда ұйымы. (2015). Қазақстанның мүшелігі және экономикалық интеграция.

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі. (2022). Жаһандық интеграция және экономикалық өсім есептері.