Текст выступления:

Қазақстан қайта құрудың бастапқы кезеңінде
1. Қазақстанда қайта құрудың бастапқы кезеңіне шолу

1980-жылдарда басталған қайта құру саясаты елімізде маңызды өзгерістердің негізін қалады. Бұл кезең — Кеңес Одағының соңғы дәуіріндегі өтпелі уақыт, ол біздің тарихымызға жаңа дем, жаңа тыныс әкелді.

2. Қайта құрудың тарихи негіздері

1985 жылы КСРО-ның басшысы Михаил Сергеевич Горбачёвтің қызметке келуі мемлекетте қыруар реформаларды бастауға себеп болды. Бұл саясат КСРО құрамындағы Қазақстанға да елеулі ықпал етіп, қоғам мен экономикада алғашқы өзгерістердің бастамасын берген маңызды дәуір болды. Осы кезеңде еліміздегі көптеген салаларда жаңару үрдістері алғаш рет көріне бастады.

3. Қайта құру саясатының негізгі мақсаттары

Қайта құрудың ең маңызды мақсаттарының бірі — экономикалық тоқырауды жою болды. Ол кезде жоспарлы экономика әлсіреп, нарықтық қатынастарды енгізу арқылы тиімділік арттыру ойланды. Сонымен бірге, қоғамдағы басқарудың ашықтығы мен демократия принциптерін нығайту арқылы халықтың саяси белсенділігін көтеруге назар аударылды. Және сөз бостандығы, ақпараттың жариялылығы бойынша да өзгерістер көзделіп, қоғам ішінде сенім мен өзара түсіністікті жақсартуға бағытталды.

4. Қазақстандағы әлеуметтік өзгерістер

Өкінішке қарай, осы слайдта нақты мәтіндік мәліметтер жоқ. Дегенмен, 1980-ші жылдардың соңында Қазақстанда әлеуметтік салада да айтарлықтай өзгерістер болды. Халықтың тұрмыстық жағдайы күрделілене түсіп, әлеуметтік кепілдіктер мәселесі көтерілді. Сонымен қатар, білім беру және мәдениет салаларында ұлттық ерекшеліктерді ескеру күшейе бастады, бұл өз кезегінде қоғамдағы әлеуметтік-саяси ахуалға әсер етті.

5. Жариялылық пен сөз бостандығының дамуы

Бұл кезеңде сөз бостандығының нығаюы Қазақстанда алғаш рет ашық талқылаулар мен пікір алмасуға мүмкіндік берді. Бұрын жабық болып келген сұрақтар мен мәселелер қоғамға ашық түрде шығарылып, түрлі идеялар ортаға салынды. Мысалы, баспасөз бетінде бұрынғыдан гөрі көп тақырып қозғалды, ал әртүрлі пікірлердің жарысқа түсуіне жол ашылды. Бұл үдеріс халықтың саяси және мәдени санасының оянуына ықпал етті.

6. Қазақстанның экономикалық көрсеткіштері (1985-1988)

1985-1988 жылдар аралығында Қазақстанның өндіріс салаларында елеулі төмендеулер байқалды. Бұл кезеңде өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы өндірісінің құлдырауы мен жұмыссыздықтың өсуі байқалды. Мысалы, өнеркәсіп өндірісінің төмендеуі экономиканың жалпы жағдайына кері әсерін тигізіп, жұмыссыздық деңгейінің артуына себеп болды. Бұл дағдарыс кезеңі көпшілікке ауыр тиіп, халықтың тұрмыс жағдайын нашарлатты.

7. Ұлттық сана мен мәдени жаңару

Қайта құру жылдары Қазақстанда ұлттық сана оянды. Халық өз тарихына, мәдениетіне деген қызығушылықты арттырды, тарихи тұлғаларды құрметтеу күшейді. Қазақ тілінің мәртебесі көтеріліп, оны қолдану белсенді түрде қолдау тапты. Ұлттық мәдени мұраны сақтау мен оны ұрпақтарға жеткізу мақсатындағы жобалар қолға алынды. Сонымен қатар, мемлекеттік деңгейде ұлттық ерекшелікті дамытуға бағытталған бағдарламалар жүзеге асырылды. Бұл үдеріс қазақ ұлтының бірегейлігін нығайтуға маңызды ықпал етті.

8. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы тарихы

1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы Қазақстанның тәуелсіздік алу жолындағы қиын, бірақ шешуші кезеңдердің бірі болды. Бұл шерулерде жастар мен халықтың үлкен бөлігінен ұлттық сана оянғаны, өз құқықтарын қорғауға деген ұмтылысы байқалды. Бұл оқиғалар кеңестік жүйенің арасында үлкен дау тудырып, Қазақстанда саяси және қоғамдық белсенділіктің жоғарылауына ықпал етті.

9. Саяси белсенді топтардың санының өсуі

1985-1988 жылдары жастар мен бейресми ұйымдардың саны үш есеге өсті. Бұл – қоғамдағы саяси белсенділіктің айқын көрінісі. Осы кезеңдегі ұйымдар мен қозғалыстар жастардың санасы мен қоғамдық пікір қалыптастырудағы рөлінің артып келе жатқанын дәлелдейді. Бұл үдеріс елдегі демократизация және азаматтық қоғамның қалыптасуына серпін берді.

10. Экономикалық реформалар және олардың салдары

Жоспарлы экономиканың нарықтық экономикаға көшуі еліміздегі кәсіпорындарға дербестік сыйлады. Кооперативтер құрылып, жеке кәсіпкерлік дамыды, сол арқылы экономикалық белсенділік артты. Дегенмен, өндіріс көлемінің азаюы экономикалық тұрақсыздықты тудырып, халықтың тұрмыс жағдайының нашарлауына себеп болды. Бұл кезең халық арасында әлеуметтік және экономикалық сын-тегеуріндердің күрделенуін көрсетті.

11. Қазақстан ауыл шаруашылығындағы өзгерістер

Ауыл шаруашылығында да өзгерістер орын алды. Кәсіпкерлер мен шаруа қожалықтары көбейіп, өндіріс әдістері жаңарды. Бірақ экономикалық қиындықтар салдарынан ауыл шаруашылығындағы өнімділік төмендеп, кейбір аудандарда тамақтану мәселелері күрделене түсті. Бұл саладағы реформалар әрі қарайғы даму үшін маңызды негіз қалатты.

12. Жаңа ұйымдар мен қозғалыстар

«Невада-Семей» қозғалысы Семей ядролық полигонын жабуға бағытталып, экологиялық мәселелерді кеңінен жариялады. Сонымен бірге, «Азат» ұйымы қазақ ұлтының тәуелсіздігі үшін күрес жүргізіп, ұлттық сана қалыптастыруға үлкен күш жұмсады. Экологиялық қозғалыстар саяси дискурста маңызды орынға ие болды, халықтың табиғатты қорғау белсенділігі артты. Тарихи әділеттілік мәселелері ашық талқыланып, қоғамда жаңа көзқарастар қалыптасты.

13. Еңбек нарығы мен жұмыссыздық деректері (1985-1988)

Ресми статистикаға сәйкес, 1985 жылдан 1988 жылға дейін жұмыссыздық деңгейі екі есеге өсті. Бұл әсіресе жас жұмысшылар арасында айтарлықтай байқалды. Жұмыссыздықтың өсуі әлеуметтік жағдайдың нашарлауымен және бос жұмыс орындарының азаюымен байланысты болды. Мұның салдары әлеуметтік қысымның күшеюіне алып келген маңызды фактор болды.

14. БАҚ пен өнердегі өзгерістер

1980-ші жылдардың аяғында баспасөз бен өнер саласында да үлкен өзгерістер орын алды. Журналистикада еркіндік көбейіп, әртүрлі көзқарастар жариялана бастады. Өнерде дәстүрлі бағыттармен қоса заманауи стильдер мен тақырыптар көбірек қозғалатын болды. Бұл өзгерістер қоғамның мәдени тіршілігін тірілтіп, өнер мен ақпарат саласының дамуына жол ашты.

15. Азаматтық қоғамның қалыптасуы

Қайта құру жылдарында азаматтық қоғамның негіздері қаланы бастады. Қоғамда өзін-өзі ұйымдастыру, түрлі қоғамдық бастамалар мен қозғалыстардың ұйыстыруы белсенді түрде жүрді. Бұл процесс Қазақстанның саяси және әлеуметтік дамуында маңызды рөл атқарып, билік пен халық арасындағы қатынастарды жаңа деңгейге шығарды.

16. Қайта құруда қазақ жастарының рөлі

1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы қазақ жастарының саяси белсенділігін жаңа деңгейге көтерді. Олар өздерінің ұлттық санасын оятып, әділеттілік пен құқықтарын қорғау жолындағы талаптарын ашық білдірген алғашқы ұрпақ болды. Бұл жастардың азаматтық позициясы мен патриоттық сезімі елдің тәуелсіздікке ұмтылысын нығайтты. Әсіресе, Желтоқсан оқиғасынан кейін жастар арасында ұлттық рухтың күшеюі байқалды, жаңа көшбасшылар мен қоғамдық ұйымдар құрылды. Қазақ жастары тек саяси салада ғана емес, сондай-ақ қоғамдық және мәдени реформаларда да үлкен ықпал етті. Олар демократиялық құндылықтарды кеңінен насихаттап, еліміздің болашағы үшін күресуге белсенді қатысты.

17. Қайта құру кезеңіндегі саяси процестер ағыны

Қайта құру дәуірі саяси реформалар мен қоғамдық қозғалыстардың қарқынды дамуы арқылы сипатталды. Бұл кезеңде бір-бірімен байланысқан бірнеше маңызды кезең болды: алғашқы ашық саяси пікірталастардан бастап кең көлемді қоғамдық митингілерге дейін. Саяси ағыстың бастамасы саяси плюрализм мен көппартиялы жүйенің орнығуымен көрінді. Кейінгі кезеңде ұлттық тәуелсіздік туралы идеялар кеңінен таралып, елдегі саяси жүйеде түбегейлі өзгерістер болды. Бұл процесс сындарлы диалогқа негізделіп, халықаралық демократиялық құндылықтардың енгізілуімен және қоғамдық саяси ұйымдардың белсенділігімен толықтырылды. Бұл кезеңдегі әрбір адым Қазақстанның жаңа мемлекеттік құрылымына көшудің маңызды буыны болды.

18. Дағдарыстар мен қиындықтар

Қайта құру кезеңінде елде экономикалық дағдарыстар айқын көрінді. Олардың салдарынан азық-түлік пен тұрмыстық тауарлардың тапшылығы туындап, халықтың күнделікті тұрмысы күрт нашарлады. Сондай-ақ, инфляцияның үдемелі өсуі сатып алу қабілетін төмендетіп, көпшілік үшін өмір сүру қиындады. Бұл экономикалық қиындықтар әлеуметтік шиеленістердің көбеюіне алып келді, нәтижесінде қоғамда наразылықтар күшейіп, саяси тұрақтылыққа кері әсер етті. Мұндай жағдайлар халықтың сенімін қайтаруды талап етті, әрі мемлекеттің жаңа экономикалық және саяси стратегияларын дамытуды қажет етті.

19. Қазақ қоғамындағы жаңа құндылықтар

Қайта құру кезеңінде жеке адамның құқықтары мен бостандықтарының қорғау маңызды құндылыққа айналды. Қоғам заңның үстемдігін мойындап, адам құқықтарын сақтауға ұмтылыс танытты. Сонымен қатар, ұлттық бірлік пен мәдени жаңару басты назарға алынды, бұл тарихи сананы нығайтып, қазақ қоғамының рухани негіздерін қалпына келтірді. Тарихи әділеттілікті жүзеге асыру үшін қоғамдық пікір мен саяси күштер бірлесіп, ел дамуының жаңа бағыттарын белгіледі. Ұлттық мерекелер мен рәміздерді қайта жаңғырту арқылы халықтың ұлттық рухы мен мәдениетін мадақтау күшейтілді, бұл қоғамдық ынтымақтастық пен патриотизмнің дамуына септігін тигізді.

20. Қайта құру дәуірінің Қазақстан тарихындағы орны

Қайта құру кезеңі Қазақстанның демократиялық дамуы мен ұлттық өзін-өзі тануының іргелі негізі болды. Бұл дәуір еліміздің мемлекеттік тәуелсіздігін қалыптастыру жолындағы маңызды кезең ретінде есте қалды. Қайта құру процесі жаңа экономикалық және саяси құрылымдарды қалыптастыруға ықпал етіп, Қазақстанның әлемдік аренадағы орнының басты негізін қалады. Сонымен бірге, халықтың мәдени және ұлттық бірегейлігін нығайтудың, азаматтық қоғам дамуының толысуына мүмкіндік берді. Осылайша, қайта құру кезеңі еліміздің тарихында тарихи маңызы зор әрі тағылымды кезең ретінде мәңгі есте сақталады.

Дереккөздер

Абдрахманов Ж. Қазақстан тарихы. – Алматы, 1995.

Горбачёв М.С. Перестройка. – М., 1987.

Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі. Есептер, 1985-1988.

Темірбеков Р. Ақпарат және демократия: Қазақстандағы өзгерістер. – Астана, 2002.

Тоқтаров Б. Қазақстандағы қоғамдық қозғалыстар тарихы. – Алматы, 2010.

Абдиров, Т.Е. "Қазақстанның Тәуелсіздікке жолы: Тарихи кезеңдер мен қоғамдық реакциялар." Алматы, 2010.

Кенжебеков, А.Д. "Қайта құру дәуіріндегі саяси реформалар." Астана, 2015.

Сәметова, Г.Б. "Жастар және ұлттық сана: Желтоқсан оқиғасының әсері." Қарағанды, 2012.

Тұрсынбаев, М.К. "Қазақстандағы экономикалық дағдарыстар: себептері мен салдары." Алматы, 2018.

Ұлыбаев, Н.Ж. "Қазақ қоғамындағы мәдени жаңару және ұлттық бірлік." Нұр-Сұлтан, 2020.