Текст выступления:

Кеңестік Қазақстандағы ғылымның дамуы
1. Кеңестік Қазақстандағы ғылым: Негізгі мәселелер мен тақырыптар

Қазақстан тарихының бір ерекше дәуірі — кеңестік кезең, ғылымның дамуына тың серпін берді. Бұл кезеңде Қазақстанда ғылыми-зерттеулер жүйесі құрылып, ғылымның негізгі бағыттары айқындалды. Кеңестік ғылым еліміздің ғылыми әлеуетінің қалыптасуына, техника мен білім саласының өсуіне негіз болды.

2. Қазақстандағы кеңестік ғылымның даму тарихына кіріспе

1920-1930 жылдары кеңестік Қазақстанда ғылым мен техника саласында негіз қалаған ғылыми-зерттеу институттары пайда болды. Бұл кезеңді ғылыми кадрлар даярлаудың бастауы деп қарастыруға болады. Ғылым ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің дамуына ықпал етіп, қоғам өмірінің барлық саласына кеңінен әсер етті. Кеңестік саясат ғылымды мемлекеттік даму құралы ретінде қолдады.

3. Қазақ КСР Ғылым академиясының құрылуы және рөлі

1928 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясы құрылды, бұл оқиға еліміздің ғылыми қызметінің дамуына айрықша серпін берді. Академияның негізгі мақсаттары – ғылыми зерттеулерді ұйымдастыру, кадрларды даярлау және ұлттық ғылымды дамыту болды. Қазақстанның бай табиғи ресурстарын зерттеуге бағытталған жұмыстар осы академияның қолдауымен жүзеге асырылды. Академияның жұмысы барлық салаларда ғылыми зерттеулердің кең ауқымын қамтыды.

4. Қаныш Сәтбаевтың ғылыми мұрасы

Қаныш Сәтбаев — қазақтың көрнекті ғалымы, Жезқазған мыс кен орнын ашуда негізгі рөл атқарды. Бұл жаңалық Қазақстанның минералдық байлығын зерттеу мен оны пайдалану тарихында маңызды бетбұрыс болды. Ол минералдық қорларды ғылыми зерттеу арқылы басқарды, ел экономикасының негізін қалап, ғылымның сапасын арттырды. Сонымен қатар, Сәтбаев қазақ жастарын ғылыми және инженерлік мамандықтарға оқыту арқылы ұлттық ғылымның дамуына зор үлес қосты.

5. Қазақстандағы алғашқы ғылыми институттардың ашылуы

Қазақстанда 1920-1930 жылдары алғаш рет бірнеше ғылыми институттар құрылды. Мысалы, 1929 жылы Қазақ гидрометеорология институты ашылып, ауа райы мен климатты зерттелді. 1932 жылы Қазақ мал шаруашылығы институты еңбек етті, ол ауыл шаруашылығын жетілдіруге мүмкіндік берді. Бұл институттар арқылы ғылыми зерттеулер кеңінен дамып, еліміздің әр саласының өсіп-өркендеуіне үлкен қолдау болды.

6. Сауатсыздықты жою және білім жүйесінің дамуы

Кеңес үкіметі білім беру саласында тың реформалар жасап, жалпыға бірдей міндетті оқу жүйесін енгізді. Ауылдық жерлерде көптеген мектептер ашылып, халықтың білім деңгейі күрт көтерілді. Бұл шаралар сауаттылықты арттыруға бағытталды, соның нәтижесінде 1926 жылы 10% ғана болған сауаттылық 1959 жылы 75%-ға жетті. Жастарға арналған арнайы бағдарламалар мен оқулықтар ғылым мен техниканың иелері болуға шақырды.

7. Қазақстан ғалымдарының санының динамикасы (1930-1970 жж.)

1930 жылдан 1970 жылға дейін Қазақстандағы ғалымдар саны айтарлықтай өсті. Бұл өсім ғылыми мекемелердің ашылуы мен жаңа кадрларды даярлаудың нәтижесі болды. Индустрияландыру мен ғылыми институттардың құрылуы үлкен ғалымдар легін қалыптастырды, олар еліміздің ғылымының дамуына маңызды үлес қосты. Бұл кезеңде ғылым халық шаруашылығының қажеттіліктерін шешуде белсенді және тиімді қызмет етті.

8. Қазақстандық ғалымдардың өнертабыстары мен жаңалықтары

Кеңестік кезеңде қазақ ғалымдары түрлі өнертабыстар жасап, ғылымның дамуына елеулі үлес қосты. Мысалы, ауылшаруашылық техникасы мен пайдалы қазбаларды өңдеу саласында бірқатар жаңалықтар енгізілді. Өнертабыстар көбінесе практикалық маңызы бар және экономикаға күшті әсер етті. Ғалымдардың бұл жетістіктері Қазақстанның технологиялық жаңғыруына жол ашты.

9. Жоғары білім және кадр даярлау жүйесінің дамуы

Жоғары оқу орындары мен ғылыми кадрларды даярлау жүйесі қарқынды дамыды. 1930-1940 жылдары Алматы, Қарағанды және басқа қалаларда университеттер мен техникумдар ашылды. Бұл мекемелер инженерлік, агрономиялық және ғылыми бағыттағы мамандар шығарды. Кадрларды даярлау елдің экономикалық және ғылыми дамуын қамтамасыз етудің негізі болды, олардың сапасы мен саны жыл сайын артты.

10. Ғылыми институттардың негізгі бағыттары мен орталықтары

Кеңестік Қазақстанда ғылыми институттар түрлі сала бойынша құрылды және әрқайсысы өз орнымен ерекшеленді. Мысалы, минералогия институты Алматыда орналасып, минералдық ресурстарды зерттеді. Агрономия институты Қарағанды облысында ауылшаруашылықта жаңа технологияларды дамытты. Бұл орталықтар еліміздің әр аймағындағы ғылыми потенциалды арттырды және салалық даму стратегиясын жүзеге асырды.

11. Ғылыми зерттеулердің индустрияға әсері

Өнеркәсіптік кешендердің дамуы Қарағанды, Теміртау, Павлодар қалаларында ірі өндірістердің құрылуымен байланысты болды. Бұл өндірістер ғылыми зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, металлургия және көмір өнеркәсібін жетілдірді. Ғылыми жетістіктер химия және құрылыс материалдары саласында да өнім сапасын жақсартты. Автоматтандыру арқылы өндіріс тиімділігі артты, бұл экономикаға зор үлес қосты.

12. Қазақстандық әйел ғалымдар: ғылыми саладағы алғашқы қадамдар

Қазақстандық әйел ғалымдар кеңестік ғылым саласына белсенді қатысып, ғылыми зерттеулердің дамуына өз үлестерін қосты. Олар ғылым мен білім беру саласында жетекші қызметтер атқарып, жаңа идеяларды енгізді. Әйел ғалымдар әлеуметтік ғылымдар мен медицинада да маңызды жұмыстар жүргізді. Бұл кезең әйелдердің ғылымдағы рөлін нығайтып, басқару және зерттеу деңгейін арттырды.

13. Ғылым дамуына үлес қосқан тұлғалар

Қаныш Сәтбаев пен басқа да ғылым саласындағы көрнекті тұлғалар Қазақстанның ғылыми әлеуетін қалыптастырды. Олардың еңбектері минералдық-ресурс базасын зерттеу, ауылшаруашылығын жетілдіру, инженерлік кадрлар даярлау сияқты салаларды қамтыды. Бұл ғалымдар халыққа қызмет етіп, ғылыми-техникалық прогрестің жемісін елге жеткізді. Олардың есімдері бүгінгі күнге дейін Қазақстан ғылымының тарихында мәңгілікке қалды.

14. Кеңестік идеологияның ғылыми бағытқа ықпалы

Кеңестік идеология ғылымды өз көзқарасына бейімдеуге тырысты, бұл зерттеу тақырыптарын шектеуін тудырды. Марксизм-ленинизм идеологиясы ғылыми жұмыстарда басты ұстаным ретінде алынды, әсіресе әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдарда партия бақылауы күшейді. Осы талаптар кейбір салалардың дамуын тежеп, ғылыми пікір алмасуда шектеулер қосты. Нәтижесінде, шынайы ғылыми ізденістер кейде саяси ықпалдарға тәуелді болып, дамуы тежелді.

15. Кеңестік Қазақстан ғылымының даму кезеңдері: хронология

Қазақстанның кеңестік кезеңіндегі ғылым дамуы бірнеше кезеңнен тұрады. Алғашқы кезеңде 1920-1930 жылдары институттар мен кадрлар жүйесі құрылды. Кейінгі кезеңде индустрияландыруға бағытталған ғылыми зерттеулер кеңейді. 1950-1960 жылдары ғылыми кадрлардың саны артты, ғылымның салалық бағыттары нақты құрылды. Осылайша, ғылым еліміздің экономикалық және мәдени дамуына жол ашатын маңызды факторға айналды.

16. Ядролық ғылым дамуындағы Семей полигоны феномені

1949 жылдан 1989 жылға дейін созылған кезеңде Семей полигонында 456 ядролық сынақ жүргізілгені тарихи шындық. Бұл оқиға Қазақстанның ғылыми тарихында ерекше орын алады, себебі полигоның сынақтары экологияға ғана емес, тұрғындардың денсаулығына да ауыр зардаптар тигізді. Семей полигоны – жай ғана әскери нысан емес, бұл аймақ сонымен қатар ядролық жарылыстардың ғылыми-зерттеу тәжірибесінің маңызды алаңы болды. Ол кезеңде жүргізілген сынақтар заманауи ядролық физика мен радиациялық қауіпсіздік саласындағы зерттеулердің дамуына ықпал етті. Бұл феноменнің маңыздылығы ядролық технологияларды зерттеу, оларды қолдану қауіпсіздігін арттыру және радиация әсерін азайту бағытындағы жұмыстарда өзін көрсетті. Осылайша, Семей полигоны әлемдік ядролық ғылымның тарихи бетбұрысы болды.

17. Қазақстандағы ғылымға бөлінген қаржының өсуі (1950-1985 жж.)

1950-1985 жылдар аралығында Қазақстандағы ғылымға бөлінген қаржының айтарлықтай өсуі байқалды. Кеңес Одағы кезінде ғылыми жобаларды қаржыландыру жүйелі түрде арттырылып, бұл зерттеу инфрақұрылымы мен ғылыми кадрларды даярлау сапасының жақсаруына септігін тигізді. Шалқар ғылыми мекемелер құрылып, лабораториялар мен зертханалар заманауи жабдықтармен қамтамасыз етілді. Сонымен қатар, бұл қаржы өсімі ғылым саласын кеңейтуге, жаңа бағыттарды дамытуға, сондай-ақ жоғары білім мен мамандар даярлау жүйесін жетілдіруге мүмкіндік берді. Қаржылық қолдау арқасында Қазақстанда маңызды ғылыми жобалар іске асырылып, олардың нәтижелері экономика мен өндірістің көптеген салаларына ықпал етті. Бұл мәліметтер Кеңес Одағының 1987 жылғы ресми статистикасында нақтыланған.

18. Халықаралық ғылыми ынтымақтастық және байланыстар

Кеңестік кезеңде Қазақстандық ғалымдар тек қана республика шеңберінде емес, сонымен қатар Кеңес Одағының басқа республикаларындағы ғылыми жобаларға белсенді түрде қатысып, тәжірибе алмасу мен ортақ зерттеулер арқылы өз әлеуеттерін арттырды. Бұл оларға заманауи әдістерді үйренуге және ғылыми жетістіктерді кең көлемде қолдануға септігін тигізді. Сонымен қатар, ғалымдар халықаралық ғылыми конференциялар мен көрмелерге қатысып, әлемдік ғылыми қауымдастықпен бай байланыстар орнатты. Бұл тек ғылыми біліктілікті арттырып қана қоймай, Қазақстан ғылымының халықаралық аренада танылып, беделінің өсуіне жол ашты. Мұндай ынтымақтастық ғылыми идеялардың алмасуын және жаңа зерттеу бағыттарының пайда болуына әкелді, нәтижесінде еліміздің ғылымы әлемдік деңгейге көтерілді.

19. Кеңестік Қазақстан ғылымының қазіргі ғылымға қалдырған мұрасы

Кеңес дәуірі барысында Қазақстанда құрылған ғылыми мектептер мен институттардың тәжірибелі мамандары тәуелсіз Қазақстанның ғылыми жүйесінің негізін қалап, еліміздің ғылымының дамуына негіз салды. Бұл ғылыми кадрлар жаңа заман талаптарына сәйкес білім мен дағдыларды меңгеріп, ұлттық ғылыми орталықтардың қалыптасуына үлес қосты. Сонымен қатар, сол кезеңде құрылып, дамыған ғылыми мекемелердің инфрақұрылымы қазіргі уақытта жаңартыла отырып, инновациялық зерттеулер мен жобалардың негізі болып табылады. Бұрынғы ғылыми дәстүрлер мен мектептер қазіргі заманғы зерттеулерде сәтті жалғасып, ғылымның әр түрлі салаларына ықпал етіп келеді. Мұның бәрі Қазақстан ғылымының даму жолындағы үлкен мұра және болашаққа сенімді қадам болып табылады.

20. Кеңестік ғылымның Қазақстан үшін маңызы мен болашағы

Кеңестік кезеңдегі ғылыми жүйе Қазақстанның индустриялық және әлеуметтік дамуына айтарлықтай үлес қосты. Бұл кезең ғылымның түрлі салалары бойынша зерттеулердің негізін қалыптастырды және жаңа технологиялар мен әдістердің енгізілуіне жол ашты. Қазақстан ғылымы осындай мұраның негізінде қазіргі уақытта да дамуын жалғастырып, әлемдік ғылыми қауымдастықта өз орынын нығайтуды мақсат етеді. Кеңестік ғылымның жетістіктерін негізге ала отырып, Қазақстан процестерді жаңғыртып, инновацияларды енгізу арқылы ғылымды заман талабына сай дамытуда. Осылайша, бұл тарихымыздың маңызды кезеңі еліміздің ғылымы мен технологиясының алдағы баспалдақтары үшін берік негіз болып табылады.

Дереккөздер

Иманбеков К.С. История науки в Казахстане. Алматы, 2005.

Сәтбаев Қаныш. Өмірбаяны және ғылыми еңбектері. Алматы, 2010.

Қазақстан Кеңестік дәуіріндегі ғылым дамуының статистикасы, 1975.

Ғылым және техника тарихы. Қазақ КСР Ғылым академиясының басылымдары, 1980.

Мұратова А.Ә. Кеңестік ғылымның даму мәселелері. Алматы, 1998.

Қазақ академиялық зерттеулері, 2022

Кеңес Одағы статистикасы, 1987

Айтбаев Д. "Қазақстанда ядролық сынақтардың экологиялық әсері". Алматы, 2019.

Нұрғалиев Т. "Кеңес Одағының ғылымы: даму тарихы". Астана, 2015.

Халықаралық ғылыми ынтымақтастық журналы, 2020