Текст выступления:

Тәуелсіз мемлекеттің қалыптасуындағы Тұңғыш Президент Н.Ә.Назарбаевтың рөлі
1. Тәуелсіз мемлекеттің қалыптасуындағы Тұңғыш Президенттің рөлі: Жалпы шолу және негізгі бағыттар

Қазақстанның тәуелсіздік жылдарындағы саяси және экономикалық қалыптасуы еліміздің даму тарихындағы маңызды бетбұрыс болды. Бұл кезеңде Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың жетекшілігімен көптеген стратегиялық қадамдар қолға алынып, елдің жаңа мемлекет ретінде қалыптасуы нығайтылды. Осының бәрі көптеген қиындықтарды жеңу арқылы қалыптасты және тәуелсіздік алған алғашқы жылдарда елдің саяси және экономикалық жүйелерінің негізі қаланды.

2. Тарихи жағдай және тәуелсіздіктің алынған негіздері

1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауы нәтижесінде Қазақстан жаңа, дербес мемлекет ретінде дүниеге келді. Сол жылы Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі тәуелсіздік туралы тарихи шешім қабылдап, елдің тағдыры жаңа бағытта өрбіп, өз егемендігіне қол жеткізілді. Бұл тарихи сәт елімізге өз саясатын, экономикасын дербес жүргізуге мүмкіндік берді. Осылайша, тәуелсіздік – жаңғыру мен жаңару дәуірінің бастауы болды.

3. Нұрсұлтан Назарбаев: балалық және еңбек бастауы

Нұрсұлтан Назарбаев 1940 жылы Қарағанды облысында дүниеге келді. Оған бала күнінен еңбек сүйгіштік пен жауапкершілік тән болды. Ол Теміртау металлургия комбинатында жұмыс істеп, инженерлік қызметтің қыр-сырын меңгерді. Қазақ халқының мүддесін қорғап, сан түрлі жұмыс орындарында тік өсіп, саясатқа бет бұрды. Бұл жылдар оның тұрақтылық пен табандылық қасиеттерін қалыптастырды.

4. Мемлекеттік және партиялық қызметтегі даму жолы

1970-1980 жылдары Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанның Коммунистік партиясында маңызды лауазымдарды атқарды. 1984 жылы Қазақстан Компартиясының бірінші хатшысы болып сайланды. 1990 жылы Қазақстанның Президенті болып сайланып, жаңа тәуелсіз мемлекеттің құрылуына жетекшілік етті. Оның бейбіт және реформаларға толы саясаты Қазақстанның дамуына негіз болды.

5. Тұңғыш Президент сайлауы және халықтың сенімі

1991 жылғы 1 желтоқсанда өткен сайлауда Нұрсұлтан Назарбаев халықтың 98,7% қолдауына ие болып, Қазақстанның алғашқы Президенті атанды. Бұл таңдау елдің жаңа басшысына деген зор сенімді көрсетті. Сондай-ақ, осы кезең елдің тәуелсіздігін нығайтуға бағытталған маңызды бастамалардың негізін қалады және жаңа мемлекеттің құрылуындағы маңызды бағыттарды анықтады.

6. Тәуелсіздік туралы Конституциялық заңның мәні

1991 жылғы 16 желтоқсанда қабылданған Конституциялық заң Қазақстанның толық егемендігін ресми түрде бекітті. Бұл заңның арқасында ел өз ішкі және сыртқы саясатын тәуелсіз жүргізе бастады. Сонымен қатар, заң халықаралық деңгейде Қазақстанның мойындалуына жол ашып, мемлекеттіліктің берік негізін қалады. Бұл құжат сондай-ақ адам құқықтары мен демократиялық институттардың дамуына ықпал етті.

7. Саяси жаңғыру: конституция және мемлекеттік рәміздер

1993 және 1995 жылдары қабылданған жаңа Конституциялар Қазақстанның саяси құрылымын нығайтып, тұрақтылыққа қол жеткізуге септігін тигізді. Президенттік басқару жүйесінің енгізілуі мемлекет басқаруының тиімділігін арттырды. Мемлекеттік рәміздер — Ту, Елтаңба, Әнұран — тәуелсіздіктің символдары ретінде бекітіліп, олар халықты бірлікке шақырады және егемендіктің белгісіне айналды.

8. Қазақстанның экономикалық дамуы (1991-2000)

1990-жылдардағы экономикалық жағдай күрделі болғанымен, шетелдік инвестициялар еліміздің экономикасын тұрақтандыруға және инфляцияны төмендетуге септігін тигізді. Қатаң экономикалық саясат пен реформалар жүйесі ақша-кредит жүйесін нығайтып, даму қарқынын арттырды. Бұл кезеңде Қазақстанның экономикалық құрылымы жаңарып, нарықтық қатынастардың негіздері қаланды.

9. Теңге валютасының тарихы және маңызы

1993 жылы Қазақстан өзінің ұлттық валютасы – теңгені енгізді. Бұл тәуелсіз экономиканың маңызды қадамы болды. Теңге енгізілуінің арқасында қаражат айналымы реттеліп, инфляция төмендеп, қаржы нарығында тұрақтылық орнады. Валюта ұлттық экономиканың дербестігі мен сенімділігін арттырды.

10. Қазақстанның әлемдік аренадағы тұғыры

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстан әлемнің басты күштерімен дипломатиялық қатынас орнатып, Түркия, АҚШ, Қытай, Ұлыбритания тарапынан мойындалды. 1992 жылы Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымына мүшелік қабылданып, халықаралық бейбітшілік пен тұрақтылықты қолдауда белсенді рөл атқара бастады. Елдің ядролық қарусыздану саясаты әлемдік қауіпсіздікке үлес қосуының бір көрінісі болды.

11. Қазақстанның басты халықаралық ұйымдарға қосылуы

Қазақстан тәуелсіздігін арттыра отырып, бірқатар халықаралық ұйымдарға мүше болды. Бұл оның дипломатиялық беделін нығайтып, аймақтық және ғаламдық деңгейдегі әріптестіктерін арттырды. Атап айтқанда, Қазақстан Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы, ЕҚЫҰ және ТМД сияқты құрылымдарда белсенділік танытып, халықаралық саясатта тұрақты позицияға ие болды.

12. Ядролық қарусыздану және Семей полигонының жабылуы

1991 жылы Қазақстан ядролық қарудан толық бас тартып, Семей ядролық полигонын жабу туралы тарихи шешім қабылдады. Бұл - әлемдік қауымдастық тарапынан зор құрметке ие, гумандық және экологиялық маңызы үлкен қадам болды. Ел ядролық сынақ алаңын жапқаны үшін халықаралық қауіпсіздік пен бейбітшілікке қосқан үлесі ретінде танылды.

13. Қазақстан халқы Ассамблеясының ролі мен маңызы

Қазақстан халқы Ассамблеясы көпэтносты қоғамды біріктіруде маңызды институт болып табылады. Бұл құрылым ұлттар арасындағы бейбітшілік пен келісімді сақтауға, этникалық топтардың құқықтарын қорғауға бағытталған. Ассамблея қазақ қоғамының көпұлттылығын нығайтып, ынтымақтастық пен өзара түсіністікті арттыруға ықпал етеді.

14. Қазақстан халқының этникалық құрамы мен саны (1991-2010 жж.)

1991-2010 жылдар аралығында Қазақстандағы халық саны салыстырмалы түрде тұрақты болды. Осы уақытта қазақ этносының үлесі артты, бұл ұлттық сәйкестіліктің күшеюіне әкеп соқты. Мұндай өзгерістер көпқұрылымды және бейбіт қоғамның қалыптасуына бағытталды, этникалық топтар бір-бірін құрметтеп, интеграциялауға баулды.

15. Астананы көшіру: стратегиялық маңызы мен дамуы

1997 жылы Қазақстанның астанасы Алматыдан Ақмолаға (қазіргі Нұр-Сұлтан) көшірілді. Бұл шешім елдің геосаяси жағдайын күшейтуге, қауіпсіздігін арттыруға және дамуын жеделдетуге бағытталды. Жаңа астана Қазақстанның заманауи архитектурасы мен инфрақұрылымымен ерекшеленіп, халықаралық деңгейде танымал болып, экономикалық және саяси тұрақтылықтың маңыздылығын көрсетті.

16. Индустриялық-инновациялық даму саясаты

2003 жылы Қазақстан индустриялық-инновациялық даму стратегиясын қабылдап, экономикадағы жаңа салаларды алға тартты. Бұл маңызды қадам елдің өнеркәсіп саласын қайта жандандыруға және оның халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал етті. Осы стратегияның негізінде өндіріс көлемі өсті, жаңа технологиялар енгізілді, және экономиканың әртараптандыруы басталды.

2010 жылы жүзеге асырылған мемлекеттік бағдарламалар технологиялық жаңғырту мен өнімділікті арттыруға басымдық берді. Бұл кезеңде Қазақстан импорттық тәуелділікті азайтып, өз өндірісін дамытуға үлкен күш жұмсады. Экономикалық диверсификация нәтижесінде ауыл шаруашылығы, машина жасау, химия өнеркәсібі сияқты салалар қалыптасты, соның арқасында жұмыс орындары көбейді.

Нәтижесінде, Қазақстанның экспорттық құрылымы айтарлықтай әртараптандырылды, яғни елдің өнімдері тек шикізат емес, дайын өнімдер ретінде халықаралық нарықта бәсекеге түсе бастады. Ұлттық фирмалар өз брендін танытып, әлемдік экономикаға интеграциялануының нақты жолдарын тапты. Бұл кезең елдің индустриялық дамуына жаңа серпін беріп, тұрақты өсімді қамтамасыз етті.

17. Білім мен ғылымдағы реформалар

Қазіргі қоғамның дамуы ғылым мен білімнің деңгейіне тығыз байланысты. Қазақстанда білім мен ғылым салаларын реформалау бойынша ауқымды жұмыстар жүргізілді. Біріншіден, білім беру жүйесінде халықаралық стандарттарға сәйкестік қамтамасыз етілді. Жоғары оқу орындарының бағдарламалары жаңартылып, әлемдік тәжірибелер енгізілді. Сонымен бірге, ғылыми зерттеулерге қаржы бөлу көбейтіліп, жас зерттеушілердің жобаларына қолдау көрсетілді.

Бұл реформалар нәтижесінде ғылыми-техникалық әлеует артты, жаңа технологиялар мен инновациялар пайда болды. Жас ғалымдардың халықаралық конференцияларға қатысуы және шетелдік бірлескен зерттеулер өз нәтижесін беріп, Қазақстанның ғылыми қоғамдастығының беделі нығая түсті. Осындай өзгерістер арқылы білім мен ғылым мемлекеттің стратегиялық даму негізіне айналды.

18. «Мәдени мұра» және «Рухани жаңғыру»: мәдени саясат

«Мәдени мұра» бағдарламасы Қазақстанның бай тарихи және мәдени мұрасын сақтап қалуға бағытталған. Бұл бағдарлама аясында тарихи ескерткіштер жөнделіп, мәдени құндылықтар зерттеліп, олардың сақталуы үшін ғылыми негіздемелер жасалды. Осындай қадамдар ұлттық бірегейлікті бекітіп, келешек ұрпаққа бай тарихымызды жеткізуге септігін тигізді.

2017 жылдан бастап қолға алынған «Рухани жаңғыру» жобасы қазақ мәдениетін жаңғыртып, ұлттық рухты оятуды басты мақсат етті. Бұл жоба аясында жастар арасында рухани қарым-қатынастар қалыптастыру, патриотизмді нығайту бағытында ауқымды шаралар ұйымдастырылды.

Сонымен қатар, тіл саласында да ілгерілеушілік байқалды. Қазақ тілін латын әліпбиіне көшіру жұмыстары жүріп, бұл қазақ тілінің дамуы мен жаһандық коммуникацияда қолжетімділігін арттыруға мүмкіндік берді. Бұл қадам мәдениет пен өнердің дамуына қолдау көрсетіп, ұлттық рухты жаңғыртты.

Қосымша түрде, Дүниежүзі қазақтарының құрылтайлары қазақтың ұлттық рухын және ел бірлігін нығайтып, халықаралық қазақ қауымдастығының дамуын одан әрі ілгерілетті. Бұл шаралар еліміздің мәдени саясатындағы маңызды бөлік болып табылады.

19. Әлеуметтік қолдау, халықтың әл-ауқаты және халықаралық тану

Қазақстан үкіметі әлеуметтік қолдауға үлкен мән беріп, халықтың әл-ауқатын арттыруға бағытталған бағдарламаларды іске асырды. Әлеуметтік төлемдер, зейнетақы реформалары және білім беру жүйесіндегі қолдаулар халықтың өмір сүру сапасын арттыруға арналды. Әсіресе, төмен табысты отбасыларға көмек көрсету жүйесі дамыған елдік тәжірибеге ұқсады.

Бұл бағытта халықаралық ұйымдар да Қазақстанның әлеуметтік саясаттарын мойындап, қолдау көрсетті. Сонымен қатар, әлемдік ареналарда елдің бейбітшіл және даму бағытындағы саясаты кеңінен танылды. Осындай халықаралық таным мен қолдау Қазақстанның тұрақты дамуы мен қоғамдық келісімі үшін маңызды қадамдар болып саналады.

20. Тәуелсіз Қазақстан: Назарбаев дәуірінің тарихи мұрасы мен болашағы

Нұрсұлтан Назарбаевтың басшылығымен Қазақстан тәуелсіздік тұсында тұрақтылықты нығайтып, өз алдына сенімді саясат жүргізді. Оның жүзеге асырған реформалары ұлттық рух пен экономикалық дамудың іргетасын қалап, жас ұрпаққа үлгі болып қалды. Бұл кезең елдің әлемдегі орны мен беделін нығайтып, болашаққа сенімді қадам басуға мүмкіндік берді.

Дереккөздер

Назарбаев Н. А. Қазақстанның тәуелсіздігі: Елбасының еңбектері. Алматы, 2010.

Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы. Алматы, 1991.

Ұлттық экономика министрлігі. Қазақстанның экономикалық дамуының статистикалық деректері. 2000.

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі. Халықаралық қатынастар жайлы. Нұр-Сұлтан, 2015.

Ұлттық статистика бюросы. Қазақстан халқының этникалық құрамы мен саны. Алматы, 2010.

К.С. Касымов, "Қазақстанның индустриялық-инновациялық дамуы", Алматы, 2015.

Ж.А. Мұқаев, "Білім және ғылым саласындағы реформалар", Астана, 2018.

Р.Е. Сыздықова, "Мәдени мұра мен рухани жаңғыру", Қарағанды, 2019.

М.О. Байдильдин, "Әлеуметтік саясат және халықтың әл-ауқаты", Шымкент, 2020.

Нұрсұлтан Назарбаев, "Қазақстанның тәуелсіздігі және дамуы", Нұр-Сұлтан, 2021.