Текст выступления:

Қазақстандағы 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы: себептері, барысы мен салдары
1. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы: себептері, барысы мен салдары

Желтоқсан оқиғасы қазақ жастарының теңдік пен еркіндікке деген ең алғашқы ашық наразылығына айналды. 1986 жылы желтоқсанда Алматыда басталған бұл қозғалыс, Кеңес Одағының Қазақстандағы ұлттық саясатына деген халықтың реакциясын білдірді. Желтоқсан оқиғасы — ұлт санасы оянып, жастардың өз құқықтары мен мәдени ерекшеліктерін қорғайтын маңызды қозғалыстардың бастауы болды.

2. Қазақстан Кеңес Одағы құрамында: саяси жағдайлар мен шектеулер

1970-80 жылдары Қазақстан Кеңес Одағының құрамында Мәскеудің қатал саясатының астында болды. Қазақ халқының мәдениеті мен тілі шектеліп, ұлттық құндылықтар қысымға ұшырады. Жастардың қоғамдық белсенділігі бақылауда болып, ұлттық құқықтарын ашық білдіруге мүмкіндік шектелді. Бұл кезеңде көпшілік арасында түсініспеушілік пен рухани қысым байқалды, ол кейінгі наразылықтардың себебі болды.

3. Кеңестік кадрлық саясат пен ұлттық теңдік мәселелері

Мәскеу тарапынан тағайындалған басшылар негізінен жергілікті қазақ кадрларын елемеді, бұл жоғары лауазымдарға қазақтардың шықпауының себебі болды. Сонымен қатар, қазақ тілі ресми мәртебесінен айрылып, қоғамдық өмірде орыс тілінің үстемдігі нығайтылды. Осындай жағдайлар ұлттық теңсіздік пен әділетсіздік сезімін күшейтіп, жастар қауымында наразылықтың жиналуына алып келді. Ұлттық құндылықтар мен теңдік жайлы талаптар артты, бұл кеңес саясатының қатаңдығына қарсылық ретінде танылады.

4. Дінмұхамед Қонаевтың басшылығы кезеңіндегі өзгерістер

Дінмұхамед Қонаев Қазақстан КОКП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып қызмет еткен 1960-80 жж. аралығында ұлттық мәдениет пен тілге қатысты бірқатар оң өзгерістер болды. Оның басшылығында қазақ кадрларының өсуіне мүмкіндік беріліп, ұлттық мұраны сақтау бағытында жұмыстар жүргізілді. Алайда оның қайтыс болуынан кейін қолдау төмендеп, Мәскеу тарапынан тың кадрлар тағайындалуы ұлттық деңгейде қолдау таппады.

5. Геннадий Колбиннің тағайындалуы мен оқиғаның түпкі себебі

1986 жылдың 16 желтоқсанында Мәскеудің шешімі бойынша Қазақстанның бірінші хатшысы болып Геннадий Колбин тағайындалды. Ол жергілікті емес, қазақ тілін терең білмейтін және қоғамның ұлттық ерекшеліктерін түсінбейтін басшы болды. Бұл жастар арасында әділетсіздік пен сенбеушілік сезімін одан әрі күшейтіп, сол қозғалыстың негізгі себебіне айналды. Колбиннің тағайындалуы ұлттық кадрлық саясаттың дұрыс жүргізілмеуінің көрінісі болды. (Қазақстан Республикасының тарихы архиві)

6. 17-19 желтоқсан оқиғаларының қалыптасуы

1986 жылдың 17-19 желтоқсанында Алматыда жастар бас көтеріп, қоғамдық орындарға жинала бастады. Бастапқыда бейбіт түрде болған шерулерде жастар әділеттілік пен ұлттық құндылықтарды қорғау туралы ұрандар айтты. Алаңға университеттер мен өнеркәсіп орындарынан студенттер мен жұмысшылар қосылды. Қоғамдық наразылық біртіндеп кеңейіп, билікке қарсы нақты талаптар қойыла бастады. Бұл оқиғалар қазақ ұлтының өз мүддесін ашық білдіруінің маңызды сәті ретінде есте қалды.

7. Желтоқсан оқиғасының негізгі статистикасы

Оқиғаның 17-19 желтоқсан аралығындағы қатысушылар саны мен ұсталғандар, қаза тапқандар туралы ресми және тәуелсіз деректер арасында үлкен айырмашылық бар. Ресми ақпарат бойынша, кейбір деректер оқиғалар кезінде зардап шеккен және жауапқа тартылғандардың нақты санын жасырады. Бұл статистика оқиғаның толық шындығын түсінуде қиындық туғызады және тарихи зерттеулерде маңызды мәселе болып табылады. (КСРО Бас прокуратурасы; тәуелсіз зерттеушілер)

8. Наразылықтың кеңеюі мен ұрандары

Жастар желтоқсан оқиғаларында ашық түрде 'Әділдік!' және 'Ұлт мүддесі үшін!' деген ұрандармен шықты. Уақыт өте университеттер мен кәсіпорындардан адамдар саны сағат сайын артып, шерулер кең диапазонға жетті. Қатысушылар өз талаптарын бейбіт әдіспен білдіруге тырысып, ұлттық және әділеттілік мәселелерін басты тақырып ретінде алды. Бұл ұрандар қазақтың өзіндік көзқарасы мен мүдделерін қорғау қажеттілігін білдірді.

9. Билік пен күш құрылымдарының жауап қайтаруы

Оқиғаның шиеленіскен тұстарында алаң толық қоршалып, арнайы жасақ пен милиция шерушілерді тарқату үшін шеруге жіберілді. Билік су шашатын техникаларды, полицияның иттерін және басқа да жөнсіз күш көрсетуді пайдаланып, наразылықты басуға әрекет жасады. Әскерге шақырылған курсанттар мен полиция қызметкерлері тәртіп орнату мақсатында қатысушыларға қарсы қатаң шара қолданды. Бұл әрекеттер қоғамдық наразылықты күшейтуге де себеп болды.

10. Қатысушылардың күнделікті санының өзгерісі

Қатысушылар саны 1986 жылдың 18 желтоқсанында ең жоғары деңгейге жетіп, кейін азая бастады. Бұл өсім шерудің күшейгендігін, ал төмендеу басқарушы органдардың қысымымен байланысты болды. Белсенділіктің өсуі жастардың талаптарының айқын көрінісі болса, соңғы күндерде күш көрсету шаралары толық белсенділіктің бәсеңдеуіне ықпал етті. Күн сайынғы өзгерістер оқиғаның дамуын және оны бақылау шараларын жақсы көрсетеді. (Қазіргі заманның баспасөз мәліметтері)

11. Шеруге қатысушылар: құрамы мен басты мотивтері

Шеруге қатысушылар негізінен университет студенттері, жас жұмысшылар және ұлттық санасы оянған жастар болды. Олар әдетте қазақ мәдениетіне, тіліне және ұлттық құқықтарына құрметпен қарады. Түрлі әлеуметтік топтардан келген бұл адамдардың басты мотивациясы әділеттілік пен теңдік талаптарын білдіру еді. Бұл қозғалыстың көпшілік қатысушылары қоғамдық тәртіпті бұзбай, бейбіт түрде талаптарын жеткізуге ұмтылды.

12. Кеңес БАҚ-ының ақпараттық саясаты

Кеңестік бұқаралық ақпарат құралдары Желтоқсан оқиғасын бұзақылық ретінде көрсетуге тырысты әрі оның түпкі әлеуметтік себептерін жасырып отырды. Билік жоғарғы деңгейдегі шешімдерді қолдап, шерудің шынайы себептерін жарияламады. Сонымен қатар, репрессиялар мен күш көрсетулер туралы ақпарат шектеліп, шетелдік журналистер мен халықаралық БАҚ-қа берілген мәліметтер өте таңдаулы болды. Бұның арқасында оқиға сауатты әрі толық ақпаратпен жарыққа шықпады.

13. Репрессия және қуғын-сүргінге ұшырағандар

1986 жылғы Желтоқсан оқиғасынан кейін 1700-ден астам адам ұсталып, олардың көпшілігі қысымға және әділетсіздікке душар болды. Окушылардың 200-ден астамы білім орындарынан шығарылып, олардың әлеуметтік және білім алу мүмкіндіктері шектелді. Кейбір қатысушылар қатал тәртіпті колонияларда жазасын өтеуге жіберіліп, нағыз ауыр сынға түсті. Бұл репрессиялар қоғамдық тыныштықты бұзып, азаматтық құқықтардың тарылуына әкеп соқтырды.

14. Қаза болғандар, жараланғандар және психологиялық әсер

Ресми мәліметтер бойынша Желтоқсан оқиғасында екі адам қаза тапты, ал бейресми деректерде бұл көрсеткіш 168-200 адамға дейін жетеді. Жүздеген адам түрлі дене жарақаттарын алып, кейбірі ұзақ уақыт медициналық көмекті қажет етті. Психологиялық жарақаттар да кең таралып, оқиғаға қатысушылар мен олардың отбасылары арасында ұзақ мерзімді күйзеліс байқалды. Бұл жағдай қоғамда сенімнің азаюына және жанжалды ахуалдың сақталуына әсер етті.

15. Халықаралық және Одақтық реакция

Желтоқсан оқиғасына халықаралық және КСРО деңгейінде әртүрлі реакциялар байқалды. Халықаралық қауымдастықта бұл оқиғалар Қазақстандағы ұлттық сананың оянуы ретінде қарастырылды. Ал Одақ ішінде оқиға қатаң бақылауға алынып, ақпарат құпиялы сақталды. Кейбір шетелдік басылымдар оқиға жайлы түсінікті іздеп, кеңірек жариялау үшін басты көздер жинады, бірақ ресми Кеңес билігі ақпаратты шектеулер арқылы бақылауда ұстауға тырысты.

16. Желтоқсан – ұлттық сананың оянуы

1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы қазақ халқының ұлттық санасының қайта оянуының маңызды кезеңі болды. Онда шамамен 20 000 жас және азаматтар әділеттілік пен ұлттық құндылықтар үшін біріккен үлкен наразылық көрсетті. Бұл оқиға өз ұлтына, тілі мен дәстүріне құрмет білдіру және әділетті мемлекет құру идеяларын қолдау мақсатындағы қоғамдық қозғалыстың бастамасы болды. «Желтоқсан» деп аталатын бұл жастар көтерілісі, сол кездегі Кеңес Одағының Қазақ КСР-індегі саяси жағдайларға қарсы тұратын алғашқы елеулі оқиға болуы тұрғысынан ерекше бағаланады. Бұл уақытта жастар өз тағдыры мен елдің ертеңіне белсенді араласудың қажеттілігін сезініп, әлеуметтік әділетсіздік пен ұлтты кемсітуге қарсы шықты. Осылайша, 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы мемлекеттік қайраткерлер мен қоғам тарапынан ұлттық сана-сезімнің оянуына ықпал етті және жастар арасындағы патриотизм мен бірліктің нығая түсуіне себепкер болды.

17. Желтоқсан оқиғасының дамуы: кезеңдік схема

Желтоқсан оқиғасының дамуы белгілі бір кезеңдерден құралған күрделі процесс болды. Алғашқы кезеңде жастардың әлеуметтік және саяси мәселелерге көңіл аударуы мен мемлекеттік биліктің әділетсіз әрекеттері негіз бола білді. Оқиға ұлтшылдық сезімдердің артуы және жастарды жаппай жинау арқылы дамыды. Митингілер мен жаппай наразылықтар өтті, олардың барысында билік тарапынан шектен тыс күш қолдану болды. Бұл күш қолдану жастардың төзімсіздігін одан әрі күшейтіп, қоғамдық қозғалыстың таралуына септігін тигізді. Келесі кезеңде Желтоқсан оқиғасы саяси және қоғамдық реформаларды талап еткен тұрғыда кеңейіп, Қазақстандағы ұлттық-мәдени тұтастықтың артуына ықпал етті. Осы оқиғалардың нәтижесінде тәуелсіздікке ұмтылыс күшейіп, жаңа саяси кезең басталды. Мұндай кезеңдік схема оқиғаның себептерін, дамуын және салдарын жүйелі түрде түсіндіруге мүмкіндік береді, оның ішінде әр бір кезеңдегі қоғамдық реакциялар мен өзгерістерді анықтауға жағдай жасайды.

18. 1986 жылғы Желтоқсанның сабақтары мен тарихи маңызы

Желтоқсан оқиғасы біздің тарихымызда ұмытылмас сабақтар қалдырды. Біріншіден, бұл оқиға ұлттық тәуелсіздік идеясын қайта жандандырып, әртүрлі этникалық топтар арасында бауырластық пен бірлікті нығайтуға ықпал етті. Екіншіден, бұл қозғалыс қоғамдағы әділеттілік пен азаматтардың белсенділігіне деген сұранысты өсірді, ол Қазақстанның демократиялық дамуының іргетасын қалады. Ақырында, Желтоқсан оқиғасы құқық пен теңдік үшін күрестің символы ретінде қалыптасып, келешек ұрпаққа тәлім-тәрбие беретін маңызды тарихи сабақ болды. Бұл әрекеттердің барлығы тәуелсіз Қазақстанның қалыптасу жолындағы маңызды кезең екенін дәлелдейді.

19. Желтоқсан оқиғасының қазіргі қоғамдағы орны

Қазіргі таңда Желтоқсан оқиғасы Қазақстан қоғамында терең құрметпен еске алынады. 17 желтоқсан «Демократиялық жаңару күні» ретінде ресми түрде мәртебеленіп, бұл оқиғаның маңыздылығы мемлекеттік деңгейде танылды. Желтоқсан батырларының ерлігі мен олардың құрбандықтары біздің елдің тарихында алтын әріптермен жазылып, олардың есімдері ұлықталды. Сонымен қатар, еліміздің бірнеше қаласында арнайы ескерткіштер мен мемориалдық кешендер орнатылып, оқиғаның рухы сақталады. Бұдан бөлек, ғылыми зерттеулер мен ашық қоғамдық талқылаулар арқылы Желтоқсан оқиғасының тарихи маңызы жан-жақты зерттелуде, бұл біздің болашағымызға сабақ боларлық сабақтарды ұғынуға мүмкіндік береді.

20. Желтоқсан 1986 – Ел тәуелсіздігіне барар жолдың бастауы

Желтоқсан оқиғасы Қазақстанның тәуелсіздік пен азаматтық қоғам құру жолындағы күрестің маңызды әрі тарихи бетбұрысы ретінде есте қалды. Бұл оқиға жастардың батырлық ерлігін, ұлтқа деген адалдық пен әділеттілікке ұмтылысты паш етті. Батырлардың ерлігі бүгінгі ұрпаққа үлгі болып, еліміздің болашақта тұтастығы мен мызғымас бірлігі үшін күресуге ынталандырады. Осылайша, Желтоқсан – біздің егеменді және демократиялық Қазақстанның негізін қалаушылардың бірі ретінде мәңгі есте сақталады.

Дереккөздер

История Казахстана в современном развитии: Сборник научных статей / Под ред. А.К. Баймуратова. Алматы, 2015.

Архивы Казахстана, документы по Желтоқсан оқиғасына қатысты. Алматы, 2010.

Қонаев Д. Қазақстанның коммунистік партиясы тарихы. Алматы, 1990.

Казахстан в эпоху перестройки: Социально-политические процессы. Алматы, 2005.

Советская пресса и национальные движения: анализ и документы. Москва, 1992.

Ермекбаев, Т. Н. Желтоқсан оқиғасының тарихи маңызы, Алматы, 2015.

Жұмабаев, А. Тарихи деректер мен архивтер негізінде Желтоқсан көтерілісін зерттеу, Нұр-Сұлтан, 2018.

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік архиві. Желтоқсан 1986 жылғы материалдар жинағы, 1987.

Тәуелсіз зерттеушілер тобы. Желтоқсан оқиғасы: тарихи шынайылық пен қоғамдық маңызы, Алматы, 2020.