Текст выступления:

Қазақстан «жылымық» кезеңінде (1953–1964 жж.)
1. 1953–1964 жж. Қазақстандағы «жылымық» кезеңіне жан-жақты шолу және негізгі тақырыптар

1953 жылы КСРО-да Иосиф Сталиннің қырылып қалуы мемлекет өмірінде ірі өзгерістерге жол ашты. Осыдан кейінгі кезеңді «жылымық» деп атайды, өйткені бұл кезеңде саяси өмірде, мәдени және әлеуметтік салада жұмсару байқалды. Қазақстанда да бұл жылдар елдің дамуында ерекше сәт болды, себебі саяси тұтқындар ақталып, мәдениет пен ауыл шаруашылығында жаңалықтар көбірек көрінді.

2. КСРО-дағы «жылымық» кезеңінің бастауы және оның Қазақстанға әсері

1953 жылы Сталин қайтыс болған соң, Кеңес Одағы жаңа басшылық — Никита Хрущёвтің жетекшілігінде жұмсару саясатынан бастау алынды. Бұл саясат бостандық пен әділдікке көбірек орын ашылды. Қазақстанда, әсіресе, саяси тұтқындар ақтеліп, ауылшаруашылығы саласында тың және тыңайған жерлерді игеру арқылы реформалар жүргізілді, бұл халықтың тұрмыс жағдайына елеулі өзгерістер әкелді.

3. Н.С. Хрущёвтың Қазақстандағы рөлі мен жаңа бағыттары

Никита Хрущёв Қазақстан тарихында маңызды тұлға болды. Ол саяси тұтқындарды босату арқылы әділеттілік орнатудың алғашқы қадамдарын жасады. Сонымен қатар, тың және тыңайған жерлерді игеру бағдарламасын қолға алып, ауыл шаруашылығы дамуын жеделдетуге бағыттады. Бұл іс-шаралар арқылы елдің азық-түлік қауіпсіздігі мен экономикалық жағдайы жақсарды.

Сонымен бірге, Хрущёвтің өнеркәсіп пен ғылымға салған инвестициялары Қазақстанның дамуына зор септігін тигізді. Сол кезеңде индустрия мен білім саласында іргелі өзгерістер болды, бұл талай ғылым мен өндірісті түрлендіріп, жаңа мүмкіндіктерді ашты.

4. Саяси тұтқындарды ақтау мен репрессия құрбандарын босату

«Жылымық» кезеңінде Кеңес Одағы саяси тұтқындарға қатысты қатал саясатынан бас тартып, көптеген адамды ақтап, құрбандарды босату бойынша шаралар қабылданды. Бұл іс КСРО-ның өз тарихымен бетпе-бет келуінің, әділдік пен адам құқықтарын бағалаудың дәлелі болды. Қазақстанда да ондаған мың адам жазасын өтеуден босатылып, олардың абыройы қалпына келтірілді, бұл қоғамдағы сенім мен тұрақтылықты арттырды.

5. Репрессия құрбандарын ақтау динамикасы (1954–1959 жж.)

1954 мен 1959 жылдар арасында репрессия құрбандарын ақтау қарқынды жүрді. Бұл деректер Кеңес өкіметінің саясатында жұмсару саясатынан айқын көрініс табады. Ақтау динамикасының өсуі халықтың әділетке деген сенімінің артуына жол ашты.

Жыл сайындағы ақтау саны саяси тұтқындарға қатысты қысымның азайғанын және қоғамдағы әділеттілік орнатудың нақты дәлелі болды. Қазақстандағы архивтік мәліметтер осы үрдісті нақты көрсетеді.

6. Қазақстан халқы санының өсуі (1950–1960 жж.)

1950 мен 1960 жылдар аралығында Қазақстан халқы тұрақты түрде өсті. Осындай өсу көрінісі халықтың әлеуметтік тұрақтылығын, сондай-ақ көші-қонның артуын аңғартады. Көбінесе еңбек мигранттарының келуі мен ауыл халқының қалаларға қоныс аударуы халық санының ұлғаюына әсер етті.

Бұл көрсеткіштер елдегі әлеуметтік жағдайдың жақсаруын, тұрғындардың өмір деңгейінің өсуін білдіреді және Қазақстанның кеңестік экономикадағы орнының нығаюын айқындайды.

7. Тың және тыңайған жерлерді игеру бағдарламасының жүзеге асуы

1954 жылдан бастап Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игеру басталды. Бұл ауқымды жоба аясында 25 миллион гектар аумақ жаңа егіншілік аймағына айналды, ауыл шаруашылығы өнімдері көлемі артты.

Аталған бағдарламаға екі миллионнан астам адам тартылып, олардың көбісі Қазақстаннан тыс өңірлерден келген мигранттар болды. Осындай көші-қонның арқасында астық өндірісі екі есеге көбейді, бұл елдің азық-түлік қауіпсіздігі мен экономикалық қуатын арттыруға мүмкіндік берді.

8. Қазақстандағы мәдени жаңару және ұлттық рухтың көтерілуі

«Жылымық» жылдары мәдениет саласында айтарлықтай ілгерілеу болды. Қазақ әдебиеті мен өнері жаңа тыныс алып, ұлттық рух жаңғырды. Қазақтың танымал ақындары мен жазушылары өз шығармаларын еркін жариялап, халық арасында танымалдыққа ие болды.

Бұл кезеңде театр, кино және халық өнері дамып, ұлттық мәдениеттің қайта түлегені байқалды. Кәсіби мәдени орындар көбейді, ал жастар ұлттық мұраны зерттеп, оны қалыптастыруға белсенді қатысты.

9. Экономикалық және өнеркәсіптік даму серпіні

1950–1960 жылдар аралығында Қазақстанның ірі өнеркәсіптік орталықтары – Қарағанды, Теміртау және Өскемен қалалары қарқынды дамыды. Өндіріс көлемдері айтарлықтай артты, бұл халықтың жұмысқа орналасуын қамтамасыз етті.

Көмір, мұнай және металлургия секілді салаларға инвестициялар салу арқылы жаңа жұмыс орындары ашылып, адамдардың тұрмыс деңгейі жақсарды. Жаңа зауыттар мен фабрикалар құрылып, елдің экономикалық әлеуеті айтарлықтай күшейді, бұл Қазақстанды КСРО экономикасының маңызды буынына айналдырды.

10. Ғылымның дамуы және жаңа институттардың ашылуы

«Жылымық» кезеңінде Қазақстанда ғылым саласы да айтарлықтай өркендеді. Елде жаңа ғылыми институттар мен зерттеу орталықтары ашылып, зерттеушілердің мүмкіндіктері кеңейді.

Бұл институттар ауыл шаруашылығы, металлургия, медицина және басқа да салаларда инновациялық шешімдер мен технологияларды алға жылжытуға ықпал етті. Ғылымның дамуы экономиканы жаңарту мен халықтың өмір сапасын арттыруға бағытталды.

11. Қазақстандағы оқушылар санының өсуі (1953–1964 жж.)

1953 жылдан 1964 жылға дейін Қазақстанда оқушылар саны едәуір артты. Бұл көрсеткіш білім беру жүйесінің кеңеюін және мемлекеттік тілдегі мектептердің көбеюін айқындады.

Оқушылар санының көбеюі – елімізде білімге, ғылымға деген сұраныстың артып, жас ұрпақтың болашағына көңіл бөлінгенінің белгісі. Бұл процесте қазақ тілінің қолданылуы мен ұлттық мәдениеттің дамуы маңызды рөл атқарды.

12. Сөз және баспасөз еркіндігінің өсуі

1950–1960 жылдары Қазақстанда газеттер мен журналдар қоғамдық мәселелерді ашық талқылауға мүмкіндік алды. Бұл кезеңдегі баспасөз еркіндігі қоғамдағы пікір алмасу мәдениетін арттырды.

1958 жылдан бастап жастар мен студенттер арасында пікір-сайыстар белсенді түрде өтеді. Бұл оқиғалар қоғамдық сананың өсуіне және білім деңгейінің көтерілуіне үлкен септігін тигізді. Қазақ әдебиеті мен поэзиясы да ұлттық рухты көтеріп, кең аудиторияға жетті.

13. Жылымық кезеңіндегі реформалар тізбегі

Кеңестік деректер бойынша, «жылымық» кезеңіндегі реформалар бірнеше маңызды сатыдан өтіп, кезең-кезеңімен жүзеге асырылды. Алдымен саяси тұтқындардың ақталуы басталды, одан кейін ауыл шаруашылық реформалары қолға алынып, өнеркәсіп пен ғылымға инвестициялар тартылды.

Бұл реформалардың үйлесімді тізбегі Қазақстанның экономикалық, әлеуметтік және мәдени дамуын жылдамдатып, елдің төзімді әрі заманауи болуына ықпал етті.

14. Дін мен ұлттық санадағы өзгерістер

1950–1960 жылдар кезеңінде дін саласында да өзгешеліктер болды. Бірқатар діни мекемелер қайта ашылып, халықтың діни сана-сезімі жаңғырды.

Ұлттық сана да жаңа деңгейге көтеріліп, қазақ халқының дәстүрлері мен мәдени мұрасы қайта бағаланды. Адамдардың дінге деген көзқарасы мен ұлттық өзін-өзі тануы күшейе түсті.

15. Қоғамдағы әлеуметтік өзгерістер мен гендерлік белсенділік

«Жылымық» жылдары жұмыссыздық төмендеп, халықтың еңбекке қатысуы артты. Бұл кезеңде көп адам тұрақты жұмысқа орналасып, экономикамызда еңбек нарығы жанданды.

Сонымен қатар, әйелдердің білім алу мен қоғамдық өмірге араласуы күшейді. Олар басшылық қызметтерге сайланып, әйелдердің құқықтары мен әлеуметтік белсенділігі артты. Қалаларда урбанизация қарқынды жүріп, жаңа әлеуметтік құрылымдар қалыптасты.

16. Бостандық пен шектеулер: қайшылықтар мен қиындықтар

1950-60 жылдардағы Қазақстандағы өзгерістер белгілі бір деңгейде сөз бостандығы мен өнердегі еркіндікті кеңейтті, бірақ мемлекеттік цензураның күшін жою мүмкін болған жоқ. Бұл кезеңде шығармашылыққа және ақпаратқа қатысты шектеулер сақталып, кейбір тақырыптар қатаң бақылауда тұрды. Басқа жағынан, қазақ тілін дамыту бағытындағы шаралар қолға алынғанымен, толық қолдау мен Кеңес одағының барлық салаларында тең құқықтар әлі жетілдірілмеді. Ұлттық кадрларды жоғары лауазымдарға баяу тағайындау елдің саяси өміріндегі өкілдіктің шектелуіне әкелді. Бұл жағдай ұлттық мүдденің саяси аренада толық таныла алмауына себеп болды. Сонымен қатар, қоғамдағы өзгерістерге қарамастан, идеологияға қатысты бақылаушылар мен цензураның кейбір нұсқалары өз күшінде қалса да, бұл билік пен халық арасындағы күрделі қарым-қатынастың айқын көрінісі болды.

17. Семей ядролық полигоны: сынақтар мен зардаптар

1950–1960 жылдары Семей полигонында жүздеген ядролық сынақ өткізу Қазақстан мен оның тұрғындары үшін ауыр сынақ болды. Полигоның жұмысы аймақ тұрғындарының денсаулығына терең зиян келтіріп, қоршаған ортаға аса қауіпті экологиялық мәселелер туғызды. Солтүстік Қазақстан аймағында осы ядролық сынақтардың нәтижесінде әлеуметтік дағдарыс та пайда болды. Экологиялық және адам денсаулығына байланысты дағдарыстар қазірге дейін шешімін таппай келеді, бұл Семей полигонының әсерін толықтай бағалаудың қажеттілігін көрсетеді.

18. Ғарыш және техника саласындағы жетістіктер

Бұл кезеңде Қазақстан ғарыш және техника салаларында маңызды жетістіктерге жетті. Қазақ ғарышкерлері мен инженерлері әлемдік ғылыми қауымдастықта танылып, еліміздің атағын шығарды. Кеңес Одағының ғарыш бағдарламаларында Қазақстанның үлесі үлкен болды, мысалы, Байқоңыр ғарыш айлағы арқылы ұшырылған алғашқы ғарыш аппараттары осы өңірден шықты. Сонымен қатар, техника саласында да үздік жетістіктерге қол жеткізілді, бұл экономикалық дамуды және жаңа технологияларды енгізуді жеделдетті.

19. Қазақстан үшін «жылымық» кезеңінің тарихи маңызы

Бұл кезең ұлттық сана-сезімнің оянуына, мәдениет пен білім саласында айқын серпіліске себеп болды. Ұлттық бірегейлік нығайып, халық өзінің тарихы мен тілін дамытуға ерекше көңіл бөлді. Экономика мен өнеркәсіп саласында қарқынды даму байқалып, заманауи инфрақұрылым құрылды. Бұл кезең ғылым мен техникада да маңызды жетістіктерге бай болды. Қазақстан осы жетістіктер арқылы әлемдік аренада өз орнын нығайтып, болашақ тәуелсіздікке дайындалды. Осы кезеңнің тарихи мәні үлкен әрі ол еліміздің ұлттық дамуындағы маңызды кезең ретінде саналады.

20. Жылымық кезеңінің тарихи нәтижелері

1953-1964 жылдар аралығында Қазақстанда орын алған өзгерістер саяси, мәдени және экономикалық дамудың негізін қалады. Бұл кезең елдің тәуелсіздікке ұмтылу жолында шешуші маңызы бар тарихи кезең болды. Ол еліміздің ұлттық идентификациясының қалыптасуына, қоғамдық санадағы өзгерістерге және мемлекеттілікке бет бұруға ықпал етті. Жылымықтың тарихи нәтижелері қазіргі Қазақстанның дамуына тұрақты іргетас болып қызмет етті.

Дереккөздер

Қазақ КСР-нің мемлекеттік архиві. (1960 жж). Репрессия құрбандарын ақтау деректері.

Қазақстан Республикасының қоғамдық статистика агенттігі. (1961). Халық санының өсімі туралы есеп.

Қазақстан Республикасының статистика комитеті деректері. (1964). Білім беру көрсеткіштері.

Сталиннен кейінгі КСРО-ның саяси тарихы. Москва, 1970.

Жвижнук И.П. Қазақстанның мәдени дамуы 1950-60 жылдары. Алматы, 1985.

Қазақстан тарихы. 20 ғасыр ортасы. Алматы, 2010.

Семей полигоны және оның зардаптары. Экологиялық зерттеулер журналы. 2015, №3.

Ғарыш саласының дамуы Қазақстанда. Ғылым және техника, 2012.

Қазақстанның саяси және мәдени тарихы. Алматы, 2008.