Текст выступления:

1986 жылғы Желтоқсан оқиғасына қатысушыларға қатысты жазалау шаралары
1. Желтоқсан оқиғасы: жазалау шараларының негізгі тақырыптары

1986 жылғы Желтоқсан көтерілісі — қазақ жастарының ұлттық сана-сезімінің оянуының көрінісі болды. Бұл көтеріліске қатысқан жастарға қатысты қабылданған жазалау шаралары тек олардың жеке тағдырына ғана емес, бүкіл ұлттың әлеуметтік және саяси жағдайына терең әсерін тигізді. Осы сөйлеуде, Желтоқсан оқиғасынан кейінгі жазалау шараларының негізгі тақырыптарына назар аударамыз.

2. Желтоқсан оқиғасына тарихи шолу және алғышарттар

1986 жылдың желтоқсанында Алматы қаласында КСРО Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып қазақ совет зиялысы Г.М. Колбиннің тағайындалуы жастар арасында наразылық тудырды. Бұл оқиға ұлттық теңсіздік туралы проблемаларды ашуға, кеңестік басқару жүйесіндегі саяси және этникалық шиеленістерді қоғамға әкелуге себеп болды. Қазақстан жастарының бұл қарсылығы совет консерватизмінің қаталдығын байқатты және жастардың саяси белсенділігіне серпін берді.

3. Оқиғаны тікелей ұйымдастырушыларға қойылған айыптар

Желтоқсан көтерілісіне қатысқандарға заңсыз митинг ұйымдастыру және қоғамдық тәртіпті бұзу айыптары тағылды. Бұл айыптар жастардың саяси белсенділігін басу үшін негіз ретінде қолданылды. Әсіресе Қайрат Рысқұлбеков, Ләззат Асанова және Ербол Сыпатаев оқиғаның басты ұйымдастырушылары ретінде танылып, олардың үстінен қылмыстық істер қозғалды. Кеңестік билік жастарды консервативтік құрылымға қарсылық көрсеткені үшін жауапқа тартты, олардың көпшілігі әкімшілік және қылмыстық жазаларға иліккенін мәлімдеп өтті.

4. Желтоқсаншылардың саны және этникалық құрамы

Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар негізінен қазақ жастары болса да, оқиғаға басқа ұлт өкілдері де қосылды, бұл кеңестік Қазақстандағы этникалық қарым-қатынастың күрделігін көрсетті. Шамамен бірнеше мыңға жуық адам түрлі құрлымдарда қатысып, олардың арасында студенттер мен жұмысшы жастар көп болды. Бұл көпэтникалық құрам оқиғаның кеңестік республикадағы әлеуметтік шиеленіске қалай әсер еткенін айқын көрсетеді. Желтоқсан әлі күнге дейін жастар арасындағы ұлттық рух пен азаматтық белсенділіктің символы болып қала береді.

5. Ұсталғандарға қатысты жүргізілген тергеу мен қудалау

Ұсталған жастар кең ауқымды тергеуден өтті, ол кейде жабық түрде, құқықтар бұзылған жағдайда жүргізілді. Тергеу барысында кейбір азаматтарға жалған айып тағылып, оларға өз кінәларын мойындатуға қысым көрсетілді. Жаппай қылмыстық істер қозғалып, жауап алу сәтінде әділетсіздік орын алды. Нәтижесінде көптеген жастардың өмірі ауыр кезеңдерге толы болды. Бұл жағдай олардың психологиялық және әлеуметтік жағдайына кері әсерін тигізе отырып, адамның қадір-қасиетін қорлады.

6. Жазалау түрлерінің тізімі

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік мұрағатынан алынған деректер бойынша, жазалау шараларының ішінде ең көп таралғандары — жастардың оқу орындарынан шығуы және жұмыстан босатылуы. Бұл шаралар олардың білім алу және кәсіби дамуына кері әсерін тигізді. Сонымен қатар, кейбірі түрлі қоғамдық шараларға қатысу құқынан айырылды. Бұл жазалау түрлері жастардың қоғамдық, әлеуметтік және экономикалық жағдайын айтарлықтай қиындатты, олардың ертеңгі өмірінің қалыптасуына тосқауыл болды.

7. Кейіпкерлердің тағдыры: Қайрат Рысқұлбеков мысалы

Қайрат Рысқұлбековке Желтоқсан көтерілісінің салдарынан өлім жазасы кесілді, бірақ кейін бұл жазасы бас бостандығынан айыруға ауыстырылды. 1988 жылы ол түрмеде қайтыс болды, оның өлімі жұмбақ күйінде қалып отыр. Бұл қазақ тарихында ауыр қайғылы оқиғалардың бірі саналады және кеңестік саяси жүйенің қатігездігін бейнелейді. Рысқұлбековтың тағдыры — жастардың талаптары мен билік арасындағы қарама-қайшылықтардың трагедиялы көрінісі.

8. Оқу орындарында қолданылған жазалау шаралары

Желтоқсан оқиғасына қатысқандар оқу орындарынан шығарып жіберілді. Олар тек білім алу мүмкіндігінен айырылып қана қоймай, әлеуметтік және психологиялық қысымға да душар болды. Кейбір студенттер арнайы өрескел тәртіптік шараларға ұшырап, олардың оқуға түсу және диплом алу құқықтары шектелді. Бұл жағдай жастардың ғылыми-білім беру саласында болашаққа деген сенімін әлсіретті.

9. Жазалау шараларының үлесі

Диаграммада жұмыстан босату жазбалары басым екенін көрсетеді, бұл жастардың әлеуметтік жағдайына қатер төндірді. Негізгі жазалау жұмыстан босату арқылы жүзеге асқан, ол белсенді жастардың кәсіби өмірін қиындатып жіберді. Осы әділетсіз шаралар арқылы жастардың жұмысқа орналасу мүмкіндіктері шектеліп, олар өз отбасыларын және қоғамын қолдау қабілетінен айырылды.

10. Қызметтен босату мен кәсіби тоқырау

Желтоқсан оқиғасына қатысқандар жұмыс орындарынан босатылып, мамандықтары бойынша әрі қарай жұмыс табу мүмкіндіктерінен айырылды. Бұл көптеген жастар үшін кәсіби болашағының тұралап қалуына әкелді. Осындай кәсіби тоқырау олардың әлеуметтік-экономикалық мәртебесін төмендетіп, өмір сапасына ұзақ мерзімді теріс ықпал етті. Бұл жағдай олардың әлеуметтік белсенділігіне де кері әсерін тигізді.

11. Қоғам өмірінен аластату және «қара тізім» құру

Желтоқсан көтерілісіне қатысқан жастар арнайы «қара тізімдерге» ендіріліп, қоғам өмірінен шеттетілді. Бұл тізімдердің көмегімен олар қоғамдық және мәдени шараларға қатыса алмай қалды. Сонымен қатар, «қара тізімдегі» азаматтар мемлекеттік қызмет пен білім алу саласында кедергілерге тап болды, олардың әлеуметтік мәртебесі төмендетіліп, қоғамда сенімсіздік орнатылды. Қоғамдық бақылау күшейтіліп, жастардың іс-әрекеттері қадағаланды. Бұл шаралар арқылы билік оларды оқшаулап, ұлттық сана-сезімін бәсеңдетуге ұмтылды.

12. Психологиялық және моральдық қысым әдістері

Тергеу кезінде ұсталған жастарға психологиялық қысым көрсету кеңінен қолданылды. Оларды оқиғалар жайлы жалған мойындаулар жасауға мәжбүрлеу үшін қорқыту және психологиялық жарылыс әдістері пайдаланылды. Кейбір қатысушылар ұзақ уақыт моральдық күйзеліске ұшырап, одан кейінгі өмірінде қоғамнан оқшаулану мен қорқу жағдайына түсті. Бұл құбылыс олардың әлеуметтік қатынастарын әлсіретіп, өмір сапасын төмендетті.

13. Азаматтық құқықтардың шектелуі

Желтоқсан көтерілісіне қатысқандардың саяси құқықтары шектеліп, олар бақылауда болды. Кейбіреулеріне саяси және қоғамдық іс-шараларға қатысуға тыйым салынды. Қатысушыларға қала аумағынан шығуға, қоныс аударуға да шектеулер қойылды, бұл олардың еркін қозғалу және тұру құқығын шектеуге бағытталды. Сонымен бірге паспорттық бақылау күшейтіліп, жеке құжаттарын алу және жаңарту тәртібінде қиындықтар жасалды. Осылайша азаматтық бостандықтар елеулі дәрежеде қысқартылды.

14. Жазалау саясатындағы цензура мен БАҚ рөлі

Кеңес дәуірі баспасөзінде Желтоқсан оқиғасына қатысушылар қылмыскерлер ретінде көрсетілді. Ақпараттар бұрмаланып, желтоқсаншылар жайлы жалған немесе кемсітуші мәліметтер тарады. Мемлекеттік БАҚ оқиғаны ресми көзқараспен ғана баяндап, халыққа толық ақпарат берілуін болдырмады. Цензура мен пропаганда арқылы қоғамдық пікір манипуляцияланып, оқиғаға қатысты шынайы түсініктің қалыптасуына кедергі жасалды.

15. Жазалау процесінің негізгі кезеңдері

Жазалау процесі бірқатар кезеңдерден тұрды: оқиғаны ұйымдастырушыларды анықтау, тергеу жүргізу, қылмыстық істер қозғау және соттау. Әр кезеңде қолданыстағы мемлекеттік органдар мен құқық қорғау құрылымдары белсенді түрде әрекет етті. Бұл жүйелі процесс жастардың белсенділігін басу және алдағы уақытта осындай наразылықтардың алдын алу мақсатында ұйымдастырылған болатын.

16. Кеңестік құқық қорғау органдарының басты рөлі

Советтік құқық қорғау органдары Желтоқсан оқиғалары кезеңінде шешуші рөл атқарды. Олар күшейтілген бақылау мен қысым арқылы наразылық көтерілістерін басуға бағытталды. Бұл органдар мемлекеттік идеологияны қорғаумен қатар, қоғамдағы тәртіпті қамтамасыз ету міндетін орындады. Бірақ олардың әрекеттері адам құқығын шектеу, жас белсенділер мен қатысушыларды жазалау сияқты салдарға әкелді. Көрнекті құқық қорғаушы, академик А.Бейсенқұловтың айтуынша, "Құқық қорғау органдарының қызметі тарихи сабақ боларлық тәжірибе болып табылады".

17. Жазалау шараларының отбасы мен жақындарға әсері туралы әңгімелер

Жазалау шаралары тек белсенділерге ғана емес, олардың отбасыларына да ауыр салдарды әкелді. Мысалы, бір жас белсендінің анасы былай деп еске алады: "Баламыздың басына түскен ауыртпалық бүкіл жанұямызға жұқты, әр күн қатты күйзелісте өтті". Тағы бір отбасы өкілі өз сөзінде: "Жазалаулардан кейін кең тараған қорқынышпен бірге әлеуметтік оқшаулану басталды" деп бейнелейді. Осы оқиғалар отбасы мүшелерінің рухани және материалдық жағдайына қатты әсер еткенін көрсетеді.

18. Желтоқсаншылардың кейінгі тағдырының негізгі кезеңдері

Желтоқсан оқиғасынан кейінгі кезеңдерде белсенділер түрлі қиыншылықтарға тап болды. Бірінші кезеңде олар сотталған немесе қамауға алынған. Кейін, репрессиялар бәсеңдеген соң, кейбір белсенділер қайтадан қоғамдық өмірге араласты. Соңғы кезеңде Желтоқсан көтерілісі тәуелсіздік тарихында маңызды оқиға ретінде танылып, құрметпен еске алына бастады. Бұл уақыт кезеңінде олардың күресі мен ерлігін бағалау қоғамда кеңінен тарады.

19. Жазалау шараларының Қазақстан тарихына ықпалы

Жазалау шаралары ұлттық сана мен тәуелсіздік идеяларын қысқартатын болса да, олар керісінше халықтың құқықтары мен еркіндігі үшін күресін күшейтті. Желтоқсан оқиғасы тәуелсіздік жолындағы маңызды қадам ретінде қалыптесіп, қоғамдағы әділдік пен теңдікке деген ұмтылысты арттырды. Олардың әрекеттері кейінгі жылдардағы саяси өзгерістер мен тәуелсіздікке жетудің негізі болып табылды.

20. Желтоқсан оқиғасы мен жазалау шараларының маңызы

Желтоқсан көтерілісі ұлттық тәуелсіздік пен әділдік үшін күрестің белгісі болып, жазалау шараларына қарамастан халықтың сенімі мен үміті ешқашан сөнбеді. Бұл оқиға Қазақстанның тарихында халықтың бірлігі мен еркіндікке деген ұмтылысын көрсететін маңызды кезең ретінде сақталды. Сондықтан Желтоқсан оқиғасының маңызы қазіргі ұрпаққа әділдік пен теңдік идеалдарын жеткізуде үлкен үлгі болып табылады.

Дереккөздер

Арғынбаев Б.Қ. Желтоқсан оқиғасы және оның саяси салдары. Алматы, 2001.

Құсайынов С.Т. Кеңестік Қазақстандағы ұлттық тәуелсіздік қозғалысы. Нұр-Сұлтан, 2010.

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік мұрағат жинағы. Алматы, 1987 жылғы архивтік деректер.

Айтқазы М. Желтоқсан көтерілісі: тарихи оқиғалар мен зерттеулер. Алматы, 2015.

Өтепбергенов Д. Желтоқсан оқиғасы: құқықтық және моральдық аспектілер. Қоғам мен құқық, 2018, №3.

А.Бейсенқұлов, "Қазақстанның тәуелсіздік тарихы", Алматы, 2010.

Н.Қариев, "Советтік кезеңдегі құқық қорғау жүйесі", Нұр-Сұлтан, 2015.

Желтоқсан оқиғасы және оның қоғамға әсері, Қазақстан Ұлттық Архиві, 1991.

С.Ұланов, "Кеңестік жазалау шараларының әлеуметтік салдары", Алматы, 2017.

Ұлттық тәуелсіздік пен құқық, Қазақстан тарихы жинағы, 2020.