Текст выступления:

Н.Ә.Назарбаев — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті
1. Нұрсұлтан Назарбаев: негізгі мәліметтер және тақырыптың басты тақырыптары

Қазақстанның тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың өмірі мен қызметі – ел тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі. Оның өмірбаяны еліміздің тәуелсіздікке қол жеткізуі мен даму жолындағы ерекше кезеңдерді қамтиды.

2. Нұрсұлтан Назарбаевтың өмірі мен тарихи орны

1940 жылы дүниеге келген Нұрсұлтан Назарбаев еңбекқорлық пен қарапайымдылық арқылы өзінің өмір жолын бастады. 1991 жылы Қазақстанның тәуелсіздігін жариялап, елдің басшылығына келді, жаңа саяси дәуірдің негізін қалады.

3. Балалық шағы мен отбасылық тәрбиесі

Балалық шағында Нұрсұлтан Назарбаев ауыл өмірінің қарапайымдылығын және отбасының маңыздылығын терең сезінді. Оның ата-анасы еңбекке деген құрмет пен адалдықты дәріптеді, бұл болашақ көшбасшының бойында үлкен жауапкершілік пен тәртіптілік қасиеттерін тәрбиелеуге себеп болды.

4. Білім және алғашқы еңбек тәжірибесі

Нұрсұлтан Назарбаев өзінің білімін металлургия саласында алды және алғашқы еңбек қызметін зауытта бастады. Бұл еңбек жолы оның практикалық ойлау қабілетін қалыптастырып, мемлекеттік басқарудағы біліктілігін арттырды.

5. Саяси мансаптың алғашқы кезеңдері

1979 жылы Назарбаев Қазақ КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл оған мемлекеттік басқару жүйесін терең меңгеруге мүмкіндік берді. 1984 жылы Министрлер Кеңесінің төрағасы қызметіне көтеріліп, 1989 жылы Қазақстан Компартиясының бірінші хатшысы болды, бұл саясаттағы беделін арттыруға жол ашты.

6. Тәуелсіз Қазақстанның қалыптасуы

1991 жылдың 1 желтоқсанында Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанның тұңғыш Президенті болып сайланып, елдің жаңа басқару жүйесін қалыптастыруды бастады. 16 желтоқсанда Қазақстан тәуелсіздігін жариялап, әлемдік қауымдастықта дербес мемлекет ретінде мойындалды. Назарбаев мемлекеттілікті нығайтып, ұлттық бірлік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған жұмыстарды жүзеге асырды.

7. Қазақстан халқының динамикасы (1991-2019)

Тәуелсіздік кезеңінде халық саны бастапқыда сәл төмендеді, бірақ кейін тұрақты өсуге бет алды. Бұл өзгерістер елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайына тығыз байланысты. Халық санының динамикасы экономикалық даму мен әлеуметтік тұрақтылықтың көрсеткіші ретінде қарастырылады.

8. Экономикалық реформалардың негізгі бағыттары

1990-шы жылдары Қазақстан нарықтық экономикаға көшуді бастады және жекешелендіруді кеңейтті. 1993 жылы ұлттық валюта теңге енгізіліп, қаржы жүйесі нығайды. Шетелдік инвестиция тарту мен халықаралық сауданы дамыту елдің экономикалық дамуының басты бағыттары болды. Сонымен қатар индустриализация және кәсіпкерлікті дамыту арқылы экономиканы әртараптандыру жүзеге асты.

9. Назарбаев дәуіріндегі негізгі экономикалық көрсеткіштер

1991-2019 жылдар аралығында Қазақстанның ЖІӨ өсуі байқалып, экспорт көлемі артты, инфляция деңгейі тұрақтала түсті. Бұл экономиканың тұрақтылығын және дамуын көрсетеді. Экономикалық құрылымның өзгеруі мен қаржы тұрақтылығы елдің халықаралық нарықтағы орнының нығаюына септігін тигізді.

10. Астананың ел астанасы ретінде құрылуы

1997 жылы Қазақстанның елордасы Алматыдан Ақмола қаласына көшірілді, бұл шешім жаңа басқару орталығын құруға және елдің орталық бөлігін дамытуға бағытталды. 1998 жылы Ақмола қаласына «Астана» атауы беріліп, қала қарқынды дамып, заманауи архитектуралық құрылымдар мен халықаралық форумдардың өткізілуі арқылы еліміздің жаңа бейнесін қалыптастырды.

11. «Қазақстан-2030» стратегиясы және даму бағдарламалары

«Қазақстан-2030» стратегиясы – елдің ұзақ мерзімді дамуының негізі. Бұл бағдарлама экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету, білім мен технологияны дамыту, әлеуметтік әділеттілікті түзеу және халықаралық аренада Қазақстанның беделін арттыру мақсаттарын көздеді.

12. Ұлт бірлігі және қоғамдық келісім

Халықтардың татулығы мен бірлігі – Қазақстанның негізгі құндылықтарының бірі. Назарбаевтың тұсында түрлі этностар мен мәдениеттер арасындағы келісімді нығайтуға ерекше көңіл бөлінді. Бұл республиканың ерен дамуына және қоғамдағы тұрақтылыққа негіз болды.

13. Ядролық қарусыздану және әлемге үлгі

1991 жылы Семей ядролық полигоны жабылып, Қазақстан ядролық қарудан толық бас тартқан алғашқы мемлекеттердің бірі болды. Бұл қадам елдің бейбітшілік пен қауіпсіздік саласында жетекші рөлін нығайтты әрі халықаралық қауымдастық тарапынан үлкен құрметке ие болды.

14. Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар

Қазақстанның сыртқы саясаты бейбітшілік, көпвекторлыдық және халықаралық ынтымақтастыққа негізделген. Ел жаһандық, аймақтық және көршілес мемлекеттермен өзара тиімді байланыстарды дамытып, тұрақтылық пен қауіпсіздікті сақтауда белсенді рөл атқарды.

15. Әлеуметтік реформалар: Білім және медицина жаңғыруы

«Болашақ» стипендиясы елдің жастарына әлемдік деңгейдегі жоғары оқу орындарында білім алуға мүмкіндік беріп, кәсіби кадрлардың сапасын арттырды. Медицина саласында жаңа технологиялар енгізіліп, инфрақұрылым жаңартылып, халықтың денсаулығы мен өмір сүру сапасы жақсарды.

16. Мәдениет пен спорттың дамуы

Қазақстан тәуелсіздігін алған соң, мәдениет пен спорт салаларына ерекше көңіл бөлінді. Мемлекеттік тілдің мәртебесі артып, қазақ тілін дамытуға бағытталған бағдарламалар іске қосылды. Бұл бағдарламалар ұлттық мәдени құндылықтарды сақтау мен жаңғыртуға зор ықпал етті. Сонымен қатар, Қазақстандық өнер мен әдебиет әлем деңгейінде танылып, ұлттық туындылар шетелдік және дәстүрлі фестивальдарда кеңінен көрсетіліп, елдің шығармашылық әлеуеті әлемге танытылды. Мәдениет саласындағы бұл жетістіктер қазақ халқының рухани байлығын арттырып, ұлттық өзіндік болмысын қалыптастыруға мүмкіндік берді. Екінші жағынан, ұлттық спорт түрлерін дамытуға басымдық беріліп, жас спортшылар халықаралық ареналарда өздерін паш етті. Олар әлемдік жарыстарда Қазақстанның атын әйгіледі, бұл елдің спорт саласындағы абыройын көтерді. Осындай жетістіктердің барлығы мәдениеттің дамуы мен денсаулығы мықты ұлт қалыптастыруға ортақ әсер етті.

17. Назарбаев кезеңіндегі білім мен халықтың өмір сүру көрсеткіштері

1991 жылдан 2018 жылға дейінгі кезеңде Қазақстан білім беру және әлеуметтік салаларда елеулі өзгерістерге куә болды. Оқушылар мен студенттердің саны артты, бұл елдің білім деңгейінің өскенін білдіреді. Сонымен қатар, өмір сүру ұзақтығы ұзарып, халықтың денсаулық жағдайы жақсарды. Бұл көрсеткіштер Қазақстандағы дамудың әлеуметтік индикаторларының оң өзгерістерін дәлелдейді. Білім және ғылым министрлігі ұсынған деректерге сәйкес, ел жалпы білімі мен өмір сапасы жағынан үлкендеу көрсеткіштерге қол жеткізді. Бұл жетістіктердің негізінде білім саласындағы реформалар, медициналық қызметтің кеңеюі және халыққа қолжетімділігі тұр. Әсіресе, жастардың сапалы білім алуына жасалған жағдай қоғам дамуында тұрақтылық пен прогресті қамтамасыз ете түсті.

18. Назарбаевтың тарихи мұрасы мен орны

Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев мемлекеттілік институттарын нығайтуда зор үлес қосты. Оның басшылығында тәуелсіз Қазақстанның саяси және экономикалық тұғыры бекітілді, бұл еліміздің тұрақты дамуына негіз жасады. Назарбаев ұлттық бірлікті қалыптастыруға тиімді саясат жүргізді, этносаралық келісім мен тұрақтылықты сақтауға ерекше мән берді. Оның реформалары әлеуметтік-экономикалық және мәдени салаларды жаңғыртып, заманауи Қазақстанның бет-бейнесін қалыптастырды. Мұнымен қатар, Назарбаев өз елінің тарихында тұңғыш Президент ретінде тарихи мәртебеге ие болды. Ол елдің болашақ дамуының іргетасын қалап, ұлттың рухани және материалдық байлығын арттыруға бағытталған маңызды шешімдер қабылдады. Оның тарихи орны Қазақстан мемлекетінің іргесін бекіту және әлемдік ареналарда Қазақстанның беделін арттыру болып табылады.

19. Назарбаевтың халықаралық марапаттары мен мойындалуы

Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанның халықаралық деңгейде танылуында маңызды рөл атқарған тұлға ретінде бірнеше мәрте марапатталды. Бірнеше шетелдік мемлекеттердің құрмет грамоталары мен ордендері оның саяси көшбасшылық қабілетін және елдер арасындағы достық қатынастарды нығайтудағы үлесін мойындайды. Мысалы, Ресей Федерациясының Ұлы Отан соғысына қатысқан ардагерлерінің және қоғам қайраткерлерінің алғыс хаттары оның бейбітшілік пен ынтымақтастықты сақтаудағы табыстарына куәлік етеді. Сонымен қатар, Назарбаев БҰҰ мен ЕҚЫҰ сияқты халықаралық ұйымдардан да жоғары марапаттар алды. Бұл оның Қазақстанның әлемдік қауымдастықтағы рөлін күшейтіп, ұлттық мүдделерді қорғай білгенін көрсетеді. Оның халықаралық деңгейде мойындалуы Қазақстанның тұрақты дамуы мен бейбітшілік саясатының ажырамас бөлігі ретінде қарастырылады.

20. Назарбаевтың ұлттық және жаһандық маңызы

Нұрсұлтан Назарбаевтың көшбасшылығы Қазақстанның тәуелсіздігін нығайтуға және оның әлемдік қауымдастықта лайықты мұрындық болып танылуына үлкен әсер етті. Оның реформалары елдің саяси, экономикалық және әлеуметтік салаларындағы терең өзгерістерге бастама болды. Бұл өзгерістер қазіргі және болашақ ұрпаққа маңызды сабақ ретінде қызмет етеді, себебі олар мемлекеттілікті нығайтып, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жолында үлгі болмақ. Назарбаевтың тәжірибесі әлемдік саясат пен дамудың күрделі кезеңдерінде тұрақтылық пен даму стратегиясын дұрыс таңдаудың маңыздылығын айқын көрсетті. Сондықтан оның тарихи орны тек Қазақстан үшін ғана емес, оның халықаралық аренадағы беделі мен ықпалының мысалы ретінде де зор.

Дереккөздер

А.Қ. Нұрсұлтан Назарбаевтың өмірбаяны. Алматы, 2015.

Қазақстанның тәуелсіздік жылдары: тарихи шолу. Нұр-Сұлтан, 2018.

ҚР Ұлттық статистика комитеті ресми деректері, 1991-2019 жылдар.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі баяндамалары, 2014.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік архиві. Семей полигонының жабылуы туралы хабарламалар.

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігінің ресми статистикасы, 2019

Назарбаев Н.А. Мемлекетшілік және ұлттық даму жолы. Алматы, 2015

Асанов М.А. Қазақстанның мәдениеті мен спортын дамыту тарихы. Астана, 2020

Халықаралық марапаттар және Қазақстанның дипломатиялық тарихы, Халықаралық қатынастар журналы, 2018

Нұрсәтбаев С.Т. Қазақстанның тәуелсіздік кезеңіндегі әлеуметтік-экономикалық реформалар. ҚазҰУ, 2021